Zabytki Południowej Armenii

Armenia to kraj w którym wczesnochrześcijańską architekturę możemy spotkać niemalże na każdym kroku. Klasztor Tatew i Worotanwank, ormiański Stonehenge ‘Zorac Karer’ to jedne z piękniejszych zabytków w tym mało znanym kraju, który jako pierwsze państwo na świecie uznał chrześcijaństwo za religię państwową. Chrystianizacja Armenii miała tutaj miejsce już w 301 roku n.e. za panowania cara Tiridatesa III, który przyjął chrzest z rąk Grzegorza Oświeciciela. Zaraz po chrzcie kraju Grzegorz Oświeciciel stanął na czele Ormiańskiego Kościoła i pełnił funkcję katolikosa, to jest patriarchy, do 325 roku. Dzisiaj głową Apostolskiego Kościoła Ormian jest Karekin II Nersisjan. Wczesnochrześcijańskie kościoły, klasztory, twierdze rozsiane są po całym kraju.

Tatew

Zespół klasztorny Tatew położony jest w południowej części kraju oddalony około 60 km od miasteczka Sisjan. Klasztor wisi nad malowniczym kanionem Worotana.
Z nazwą monasteru wiążą się liczne legendy. Zgodnie z jedną z nich po zakończeniu budowy głównej świątyni pozostało tylko umieścić na kopule krzyż zwieńczający dzieło. Jeden z budowniczych pod przykryciem nocy zdecydował się, bez zgody mistrza, sam przymocować krzyż. Niemniej jednak zauważony przez mentora rzuca się z kopuły w przepaść prosząc Boga o skrzydła. Słowa prośby brzmiały ‘tal tew’, które tłumaczy się jako ‘daj skrzydła’. Stąd i nazwa klasztoru.
Monastyr niegdyś pełnił rolę ośrodka nie tylko religijnego, ale i kulturowo-naukowego. Z kolei w czasie mongolskiej niewoli był jedynym działającym uniwersytetem w kraju. Założycielem tatewskiego centrum duchowno-kulturowego był Owanes Worotneci, kontynuatorem dzieła był jego uczeń Grigor Tatewaci.
W skład Tatewskiego kompleksu wchodzi cerkiew św. Pogosa-Petrosa (św. Pawła i Piotra), cerkiew św. Grigora Lusaworicza (św. Grzegorza Oświeciciela), cerkiew Astwacacyn (Bogarodzicy), a także unikalny zabytek myśli inżynierskiej – sejsmograf Gawazan (pastorał). Zadaniem kamiennej konstrukcji sejsmograficznej było przewidywanie nie tylko zbliżającego się trzęsienia ziemi, ale także nadjeżdżających wojsk wroga. Oprócz tego na terytorium klasztoru znajdują się budynki mieszkalne, a także refektarz, manuscriptorium, piekarnia. Mury monasteru są przyozdobione chaczkarami, tj. kamiennymi krzyżami. Były one wykonywane z tufu wulkanicznego, bardzo trwałego i dość powszechnego na Kaukazie surowca budowlanego, co pozwoliło im przetrwać do dzisiaj. Odznaczają się one nietuzinkową ornamentyką i są charakterystyczne tylko i wyłącznie dla ormiańskiej architektury.
Dziś wytrwałego podróżnika pod progi sanktuarium Tatew dowiedzie najdłuższa na świecie kolejka górska licząca 5,7 km. Porównywalnie długość kolejki linowej z Kuźnic na szczyt Kasprowego Wierchu w Tatrach to około 4 kilometrów. Kolejka do klasztoru Tatew została otwarta niedawno, bo w październiku 2011 i zasługuje bez wątpienia na zainteresowanie polskich turystów, tym bardziej, że została wpisana do Księgi Rekordów Guinessa. Kolejka swój bieg rozpoczyna w wiosce Halidzor. Widok z okna kabiny pasażerskiej rozpościera się na malowniczą dolinę Zakaukazia, którą wije się rzeka Worotan. Przyroda ujmuje swą bajkowością i malowniczością.

Worotawank

Krajobraz południowej Armenii charakteryzuje się stepową surowością. Dominują w nim żółte i czerwone barwy. Soczysta zieleń ustępuje miejsca piaskowości. Ziemia pokryta jest spaloną słońcem trawą. Gdzieniegdzie kolorytu dodaje fiolet kwitnących ostów. W tych malowniczych zakątkach, do których nie jest przyzwyczajone oko polskiego podróżnika, kryje się inny, zupełnie zapomniany, a równie urzekający co Tatew, pomnik architektury ormiańskiej – monaster Worotanwank. Dzisiaj jest on opuszczony i cierpliwe czeka na „odkrycie”.

Zorac Karer

W odległości około 6 kilometrów od miasteczka Sisjan znajduje się także tzw. ormiański Stonehenge ‘Zorac Karer’, czyli kamienne wojsko. Składa się ono z około trzystu menhirów, które tworzą podwójne koło o eliptycznym kształcie. Badacze zabytku datują go na III wiek p.n.e., niemniej jednak zdania są podzielone i niektórzy przypisują mu powstanie w V wieku p.n.e. Prawdopodobnie ‘Zorac Karer’ pełnił funkcję świątyni na cześć pogańskiego boga Ara, czyli boga Słońca, którego czcili starożytni Ormianie.

Armenia to państwo, którego korzenie sięgają w głąb epoki Starożytności. Na jej ziemiach rozgrywały się biblijne dzieje, bowiem to właśnie na świętej górze Ararat, która dzisiaj postrzegana jest jako symbol narodu ormiańskiego, osiadła Arka Noego. Bez wątpienia zabytki Armenii nie powinny pozostawać na peryferiach zainteresowań wielbicieli architektury i sztuki, podróżników.

Epilog

Przy odrobinie szczęścia, na terenie działających świątyń w Armenii można być świadkiem niezwykle ciekawego rytuału zwanego ‘matah’, czyli zabijanie byka, barana bądź koguta w trakcie liturgii. Matah odbywa się w czasie znaczących świąt, m.in. w czasie obchodzonego latem tzw. Wardawar (‘Ward’ w języku ormiańskim oznacza woda, zaś ‘war’ – myć, polewać. Polewanie wodą to symbol zmywania grzechów). Zanim baran zostanie złożony w ofierze duchowny oprowadza go trzy razy wokół świątyni w stronę przeciwną do ruchów zegara. Istotne jest, by zwierze było płci męskiej. Wcześniej jest on karmiony poświęconą solą, którą przynoszą ofiarodawcy. Ma to na celu symboliczne oczyszczenie zwierzęcia. Następnie odcina się baranowi ucho. Mocząc palce w jego krwi duchowny maluje znak krzyża na czole celebrujących matah. Ugotowane w osolonej wodzie mięso z barana rozdzielane jest pomiędzy siedmioma rodzinami, mięso z koguta – trzema, zaś z byka – czterdziestoma rodzinami.

Tekst i zdjęcia: Barbara Golonko

Źródło:
1. Армен Мкртчян, Республика Армения и Нагорно-Карабахская Республика / Armen Mkrtczian, Republika Armenii i Górski Karabach, ISBN 978-9939-53-820-4.
2. Езник Петросян, Армянская Апостольская Святая Церковь / Jeznik Pietrosian, Święty Apostolski Kościół Ormiański, [w:] www.armenianhouse.org (27.08.2011).
3. Караундж (Зорац Карер) / Karahuń (Zorac Karer), [w:] www.abp.am (27.08.2011).
4. Татевский монастырь – чудо архитектуры и природы / Klasztor Tatew – cud architektury i natury, [w:] www.welcomearmenia.com (27.08.2011).



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!