Polscy architekci w Baku

Polscy budowniczowie Baku, architekci polskiego pochodzenia, którzy na przełomie XIX i XX wieku kształtowali reprezentacyjne oblicze Baku, stolicy Azerbejdżanu. Za najważniejszych spośród nich uznaje się tzw. wielką trójkę, tj. Józefa Płoszkę, Kazimierza Skórewicza i Józefa Gosławskiego, i mówi o wybudowanym przez nich „polskim Baku”. Pojawienie się polskich architektów w Baku i ich późniejsza działalność w tym mieście to przede wszystkim echa tzw. gorączki naftowej, która wybuchła w stolicy Azerbejdżanu w 1872 roku po zniesieniu systemu dzierżawnego w przemyśle naftowym (carska reforma dała prywatnym właścicielom możliwość wykupu na własność – dotychczas jedynie dzierżawionych – roponośnych działek, a tym samym zwolniła ich z obowiązku płacenia gigantycznych podatków na rzecz dzierżawcy). Rewolucyjna reforma cara dała początek nowej erze w historii Baku – stała się impulsem do rozwoju przemysłu wydobywczego na szeroką skalę nie tylko w Azerbejdżanie, ale i w całej Rosji.

Na przełomie XIX i XX w. Baku rozwijało się w tempie wielkich miast Ameryki i było jednym z najbardziej interesujących miast świata. Głównym motorem napędzającym wzrost stały się naftowe spółki akcyjne należące do przemysłowców rodzimych: Z. Tagijewa, M. Nagijewa, M. Muchtarowa, N. Amirasłanowa i innych, oraz osiedlających się w mieście przybyszów: braci Noblów czy Rothschildów. Fortuny powstawały i rosły z dnia na dzień – tak zrodziła się i zaczęła nadawać ton miastu grupa "naftowych baronów". Baku rozrastało się, próbując pomieścić kolejne tabuny ludności napływowej i dać oddech bakińskim milionerom. Powstawały nowe dzielnice, tymczasem architektura miasta – nie licząc zabytkowych budowli w najstarszej jego części – całkowicie pozbawiona była własnego charakteru. Jedno z najważniejszych wówczas miast na mapie świata potrzebowało nowego oblicza.
Rodzimym naftowym magnatom zależało na pięknym wyglądzie i funkcjonalności szybko rozwijającego się Baku – chcieli żyć w mieście wygodnym i logicznie zagospodarowanym. Z drugiej strony, posiadanie wspaniałych willi było jedną z metod zademonstrowania konkurentom własnej potęgi i wspaniałości. To dlatego niezadowoleni z oferty nielicznych rodzimych architektów, przeciążonych nadmiarem zamówień i pozbawionych fantazji na miarę ich pragnień, naftowi baronowie chętnie zatrudniali najlepszych specjalistów z zagranicy, nie szczędząc grosza na projekty, materiały i wykończenie swoich pałacyków. Właśnie perspektywa dużych zarobków, ale także niemal nieograniczone możliwości działania przyciągały do miasta specjalistów z różnych dziedzin, wśród nich rzesze architektów i budowniczych. Najczęściej pracowali oni na prywatne zamówienie miejscowych milionerów, ci ostatni hojnie finansowali jednak także inwestycje publiczne.
Okres dynamicznego rozwoju Baku i napływu do miasta ogromnych pieniędzy pochodzących z handlu ropą zbiegły się z pojawieniem się w architekturze i budownictwie nowych tendencji oraz coraz powszechniejszym zastosowaniem nowoczesnych materiałów budowlanych i zaawansowanych na owe czasy rozwiązań konstrukcyjnych. W II połowie XIX w. estetyka budynków stała się równie ważna, co ich funkcja użytkowa. Najbardziej czytelnym wyrazem nowych trendów był eklektyzm, który znane z przeszłości style łączył z reminiscencjami narodowymi i historycznymi. Wyznacznikiem architektonicznego piękna stała się dekoracyjność projektowanych budynków, sięganie do zachodnich stylów i umiejętne łączenie ich z tradycyjną orientalną ornamentyką. Najnowsze światowe tendencje przenikały do miasta lotem błyskawicy – w mieście wyrastały budynki będące mistrzowskimi odbiciami secesji czy palladianizmu. Baku stawało się miastem europejskim, nie wyrzekając się przy tym swej przynależności do świata Orientu, przez co architektura miasta zyskała własny, niepowtarzalny charakter. Ogromny wkład w ów proces wnieśli właśnie polscy architekci, szalenie utalentowani, pełni fantazji i rozmachu, doskonale orientujący się w najnowszych trendach i rozwiązaniach praktycznych, a przy tym pełni szacunku dla historii i tradycji miasta, w którym przyszło im pracować.
Notki biograficzne:

Józef Gosławski (1865-1904)

Urodził się w Warszawie, studiował w Petersburskim Instytucie Cywilnych Inżynierów im. Mikołaja I. Po ukończeniu studiów i rocznej praktyce w Budowlanym Komitecie Wewnętrznym MSW został oddelegowany do Baku na budowę Soboru Aleksandra Newskiego (badacze, m.in. prof. Szamil Fatułłajew-Figarow uważają, że to właśnie udział w budowie soboru był krokiem milowym w karierze polskiego architekta i okazją do wykształcenia się jego charakterystycznego stylu), dokładnie w wtedy, gdy Baku przeżywało naftowy boom. Po dwóch latach (w 1892 r.) objął stanowisko głównego architekta Baku. W ciągu zaledwie siedmiu lat zdołał zaprojektować i wznieść 12 gmachów, które odmieniły oblicze azerbejdżańskiej stolicy.

W czasopiśmie „Zodczij” („Budowniczy”) pisano o nim: „Gosławski wniósł do budownictwa te elementy artystyczne, które zmuszają również innych do sięgnięcia po lepsze pomysły w dziedzinie budownictwa i wykonawstwa, a ogół ludności do zwrócenia uwagi na estetykę”. Był wielbicielem klasyki, wychwalającym zalety azerbejdżańskiego wapienia, stworzonego jego zdaniem do wcielania w życie klasycznych form. Żywo interesował się jednak także nowinkami i śmiało sięgał do innych stylów budownictwa, nawiązując przy tym do sztuki mauretańskiej. Jako pierwszy wprowadził do bakińskiej zabudowy monumentalne budowle typu pałacowego. Podobno zaprojektowane przez siebie budynki potrafił mistrzowsko dostosować do osobliwego klimatu Baku – miasta wiatrów. Dbał o to, by w stworzonych przez niego budynkach mieszkalnych panował latem ożywczy chłód, ozdabiał je szklanymi werandami, loggiami i galeriami. Zawodowo związany był z Hadżim Zejnalabdinem Tagijewem – baronem naftowym, szczodrym wielbicielem jego talentu i głównym zleceniodawcą. Zaprojektował dla Tagijewa nie tylko pałacyk mieszkalny przy ulicy Gorczakowskiej (obecnie Tagijewa 4), ale także wzniósł za jego pieniądze gmach Bakińskiego Oddziału Imperatorskiego Rosyjskiego Towarzystwa Technicznego oraz Bakińskiej Szkoły Technicznej. Zwieńczeniem kariery Józefa Gosławskiego okazał się jednak budynek bakińskiej Dumy (ratusz miejski). Wykończeniem budynku już po śmierci Gosławskiego zajął się jego następca Kazimierz Skórewicz – sam budynek zajął zaś dominującą pozycję w układzie urbanistycznym historycznej części miasta. Przed śmiercią Gosławski zdołał jeszcze sprowadzić do Baku swoich następców: Kazimierza Skórewicza i Józefa Płoszkę. Przez kilka lat „wielka trójka” pracowała wspólnie (stąd mówi się o wzniesionym przez trzech wybitnych architektów „polskim Baku”). Zmarł nagle w 1904 roku, mając zaledwie 39 lat, z czego ostatnie 13 spędził w służbie Baku. Był nazywany „kaukaskim Rastrellim”, a dzieła, które po sobie pozostawił, są dziś zabytkami architektury i znajdują się pod ochroną rządu Azerbejdżanu.

Najważniejsze budynki zaprojektowane przez Gosławskiego:

  • Trójkondygnacyjny dom mieszkalny Melikowa przy ulicy Woroncowskiej (obecnie Safarły 19), 1893-1897
  • Pałac Tagijewa przy ulicy Gorczakowskiej (obecnie Tagijewa 4), 1893-1902 (fot. 1-3)
  • Dom mieszkalny przy ulicy Nikołajewskiej (obecnie Istigłalijat 7), 1893-1895
  • Dom mieszkalny Tagijewa przy ulicy Pocztowej (obecnie Tagi-zade 70), 1893-95
  • Willa Tagijewa we wsi Mardakan na półwyspie Apszerońskim, 1893-95
  • Fabryka włókiennicza Tagijewa w osadzie Zych, 1896-99
  • Budynek Bakińskiej Szkoły Technicznej przy ulicy Stanisławskiej (obecnie Azadłyg 20), 1898-99
  • Budynek Imperatorskiego Towarzystwa Technicznego przy ulicy Targowej (obecnie Nizami), 1898-99
    -Budynek żeńskiej muzułmańskiej szkoły przy ulicy Nikołajewskiej (obecnie Istigłalijat 8), 1898-1901 (fot. 4)
  • Budynek Rady Miejskiej Baku (Ratusz) przy ulicy Nikołajewskiej (obecnie Istigłalijat 4), 1899-1904 (fot. 5-6)
  • Budynek teatru Tagijewa przy ulicy Merkuriewskiej (obecnie prospekt Azerbejdżanu 8), 1899-1904 (wspólnie z Pawłem Kognowickim)


Fot. 1 - Pałac Tagijewa, obecnie Muzeum Historyczne (zdjęcie pochodzi z przewodnika „Guide to Azerbaijan” Marka Lecha)


Fot. 2 - Pałac Tagijewa, obecnie Muzeum Historyczne (zdjęcie pochodzi z przewodnika „Guide to Azerbaijan” Marka Lecha)


Fot. 3 - Pałac Tagijewa, obecnie Muzeum Historyczne (zdjęcie pochodzi z przewodnika „Guide to Azerbaijan” Marka Lecha)


Fot. 4 - Budynek żeńskiej szkoły muzułmańskiej (zdjęcie pochodzi z przewodnika „Guide to Azerbaijan” Marka Lecha)


Fot. 5 - Ratusz miejski (zdjęcie pochodzi z przewodnika „Guide to Azerbaijan” Marka Lecha)

Kazimierz Skórewicz (1866-1950)

Ze złotym medalem ukończył wydział architektury Instytutu Inżynierów Cywilnych w Petersburgu. Do Baku trafił rok po studiach, ściągnięty przez Gosławskiego. Początkowo, z rekomendacji Gosławskiego, został zatrudniony w magistracie jako architekt dzielnicowy, a jednym z jego pierwszych projektów był zespół domów mieszkalnych wkomponowanych w zabytkowe tło dzielnicy Iczeri-Szecher. Szybko rozpoczął prywatną praktykę, realizując zamówienia prywatne i publiczne. Po przedwczesnej śmierci Gosławskiego właśnie Skórewicz został mianowany głównym architektem Baku. W swoich projektach preferował cechy gotycko-romańskie, wzorem kolegów żywo interesował się jednak także lokalną tradycją budowania i nieograniczonymi wręcz możliwościami obróbki bakińskiego kamienia (zasłynął rysunkami misternie wykutych w wapieniu detali).

Miał zacięcie publicystyczne. W artykułach publikowanych na łamach prasy dzielił się nadzieją na to, że połączenie nowoczesnego budownictwa i narodowych elementów i zdobień da podwaliny nowemu sposobowi budowania. Ubolewał także nad faktem, że zleceniodawcy preferowali zwykle zachodnie kierunki i trendy architektoniczne, nie doceniając skarbów narodowej spuścizny w tej dziedzinie. Gorący umysł nie pozwolił mu jednak w pełni rozwinąć skrzydeł – w 1905 roku zaangażował się w wydarzenia rewolucyjne i pod groźbą katorgi przedostał się do Warszawy. W latach 1915-28 kierował pracami konserwatorskimi na Zamku Królewskim (gdy w 1924 roku Stefan Żeromski w swym mieszkaniu na Zamku Królewskim pisał „Przedwiośnie”, umiejscawiając akcję powieści w Baku, korzystał z informacji, jakich udzieliły mu dwie panie – żony polskich lekarzy w Baku, napotkane przypadkiem w Konstancinie. Nie zdawał sobie sprawy, że tuż obok niego żył człowiek, który w przeszłości był głównym architektem azerbejdżańskiej stolicy). Skórewicz sprawował opiekę architektoniczną nad Łazienkami, Belwederem i Wawelem. Zaprojektował gmach Sejmu i wiele innych budowli. Był wykładowcą na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. W Baku przepracował 12 lat.

Do najbardziej znanych dzieł Skórewicza należą:

  • Projekt bulwaru nadmorskiego, w którym po raz pierwszy uwzględniono zieloną architekturę, 1920
  • Gmach Banku Państwowego na rogu Krasnowodskiej i Merkuriewskiej (obecnie Wurguna i pr. Azerbejdżanu, do dzisiaj mieści się tam bank i Ministerstwo Finansów), 1897-1899
  • Biurowiec Rothschildów przy ulicy Perskiej (dziś Muchtarowa 13, siedziba Prokuratury Azerbejdżanu), 1897-1899 (fot. 7)
  • Dom Dziecka na Szemachince, 1897-1899
  • Pasaż Tagijewa przy ulicy Olginskiej (obecnie Rasułzade, budynek zamieniono później na dom towarowy), 1896 (fot. 8)
  • Siedziba bakińskiej poczty (fot. 9)
  • Budynek zarządu Towarzystwa Akcyjnego braci Nobel, 1900-1903
  • zespół kramów targowych
  • gmachy gimnazjum męskiego, lecznicy muzułmańskiej i szpitala dziecięcego


Fot. 7 - Biurowiec Rothschildów (zdjęcie pochodzi z przewodnika „Guide to Azerbaijan” Marka Lecha)


Fot. 8 - Pasaż Tagijewa (zdjęcie pochodzi ze strony http://www.polonia-baku.org/)


Fot. 9 - Siedziba bakińskiej poczty (zdjęcie pochodzi ze strony http://www.polonia-baku.org/)

Józef Płoszko (1867-?)

Naukę rozpoczął w Imperatorskiej Akademii Sztuk Pięknych, ale szybko przeniósł się do Petersburskiego Instytutu Inżynierów Cywilnych. Po ukończeniu studiów w roku 1895 został skierowany do Kijowa. Tam przepracował dwa lata, a następnie zaproszony przez Józefa Gosławskiego wyjechał do Baku. Zaczynał podobnie jak Skórewicz od stanowiska architekta dzielnicowego, by następnie przejąć od niego zaszczytne nazwisko głównego bakińskiego architekta. Mimo iż Płoszko zjawił się w Baku zaledwie sześć lat po Gosławskim, start jego działalności był bez porównania trudniejszy – musiał udźwignąć bagaż sześciu lat nieprzerwanego budowlanego eldorado. Młody, pełen werwy i talentu architekt szybko jednak włączył się w architektoniczno-budowlane życie miasta, poznał lokalne uwarunkowania i docenił walory miejscowego kamienia, w użyciu którego niebawem miał stać się mistrzem.

Dzięki wybitnym uzdolnieniom, wyobraźni i prawdziwie mrówczej pracowitości Płoszko dość szybko stał się jednym z bardziej wziętych budowniczych, a Baku zaroiło się od jego pięknych projektów. Operował całą gamą stylów: od klasycyzmu, poprzez najdoskonalszy francuski i wenecki gotyk, aż po najmodniejszą podówczas secesję. Stawiał domy mieszkalne, obiekty użyteczności publicznej i budowle sakralne. Zleceniodawcami Płoszki stali się miejscowi milionerzy, zachwyceni jego fantazją i polotem. Płoszko najściślej współpracował z Aga-Musą Nagijewem, dużo projektował również dla Murtuzy Muchtarowa, Nuriego Amirastanowa i rodziny Rylskich. Z czasem sława Płoszki stała się tak ogromna, że zasypany zamówieniami, którym poświęcał się z niewiarygodnym oddaniem, zmuszony został zrezygnować ze stanowiska miejskiego architekta. Spośród trzech wielkich Polaków pracował w Baku najdłużej – aż 27 lat (do 1925 roku). Potem, na skutek rodzinnych perypetii, wyjechał do Francji. Józef Płoszko był architektem, którego cechował rozmach i łatwość w żonglowaniu stylami i technikami kompozycyjnymi. Posiadając niezawodny artystyczny smak, miał przy tym zacięcie nowatora i eksperymentatora, a każdemu projektowi poświęcał maksimum zaangażowania, pragnąc, by był niepowtarzalny. Gdy w Baku zapanowała secesja, stał się jednym z najwybitniejszych jej przedstawicieli.

Na liście budynków wzniesionych przez Józefa Płoszkę znajdują się m.in.:
Budowle wzniesione dla Nagijewa:

  • Budynek "Ismayilliye" przy ulicy Nikołajewskiej (obecnie Istigłalijat 10), lata 1908-1913, projekt powstał w roku 1907 (fot. 10-11)
  • Czterokondygnacyjne domy mieszkalne przy ulicy Telefonnej (obecnie 28-go Maja 4-6), 1907/1908-1910
  • Czterokondygnacyjny dom mieszkalny przy ulicy Telefonnej (obecnie 28-go Maja 10), 1908-1910
  • Czterokondygnacyjny dom mieszkalny przy ulicy Targowej (obecnie Nizami 93), 1908-1910
  • Czterokondygnacyjny dom mieszkalny przy ulicy Maryjskiej (obecnie Rasuła Rzy 23), 1909-1910
  • Trójkondygnacyjny dom mieszkalny na rogu ulic Birżewej (obecnie Hadżibekowa) i Krasnowodskiej (obecnie Wurguna 14), 1913
  • Hotel Nowa Europa przy ulicy Gorczakowskiej (obecnie Tagijewa 13), 1910- 1913
  • Czterokondygnacyjny dom mieszkalny przy ulicy Mołokańskiej (obecnie Chagani 47), 1910

Budowle na zamówienie Muchtarowa:

  • Meczet, nazwany później Muchtarowowskim, we Władykaukazie, 1906-1908
  • Czterokondygnacyjny dom czynszowy przy ulicy Targowej (obecnie Nizami), 1908-1910
  • Pałac Murtuzy Muchtarowa przy ulicy Perskiej (obecnie Muchtarowa 6), 1911-12 (fot. 12-13)
  • Trójkondygnacyjny dom mieszkalny przy ulicy Kaspijskiej (obecnie Bejbutowa 25), 1910.


Fot. 10 - Ismayilliye (zdjęcie pochodzi z przewodnika „Guide to Azerbaijan” Marka Lecha)


Fot. 11 - Ismailija (zdjęcie pochodzi z przewodnika „Guide to Azerbaijan” Marka Lecha)


Fot. 12 - Pałac Muchtarowa (zdjęcie pochodzi z przewodnika „Guide to Azerbaijan” Marka Lecha).
Na pałacu postać polskiego rycerza (patrz pierwsze zdjęcie, źródło jw.).

Z postacią bogacza Martuzy Muchtarowa i jego współpracą z polskim architektem Józefem Płoszką wiąże się piękna historia. Gdy Muchtarow zlecił Płoszce wybudowanie dla siebie pałacyku, zapragnął takiego, który górowałby nad kopułami rosyjskich cerkwi i zwieńczony był muzułmańskim półksiężycem. Prawosławny synod biskupi, nie mogąc się na to zgodzić, zaproponował Muchtarowi wybór innego symbolu, który równie dobrze oddawałby jego charakter i wielkość. Spośród projektów przedstawionych Muchtarowi przez Płoszkę naftowemu baronowi najbardziej spodobała się… figura polskiego rycerza zakutego w zbroję, wzorowana ponoć na Zawiszy Czarnym. I choć Muchtarow zastrzelił się w murach pałacyku dawno temu, a sam budynek kilkakrotnie zmieniał swoją funkcję, figura wspartego na mieczu polskiego rycerze strzeże orientalnego miasta – miasta styku Wschodu z Zachodem – do dzisiaj.

Oprócz „wielkiej trójki” do najważniejszych polskich architektów Baku zaliczani są: Eugeniusz Skibiński, Konstanty Borysoglebski, Ignacy Krzyształowicz, Paweł Kognowicki, Aleksander Koszyński i Ignacy Zalesski (Zaleski).

Opisując dokonania polskich architektów nie sposób nie wspomnieć o lokalnych mistrzach budowlanych, tzw. ustadżi. To właśnie oni wcielali w życie architektoniczne projekty Polaków. Praca wielu z nich nie ograniczała się do typowych zadań budowlanych – niejednokrotnie wykonywali skomplikowane, wręcz rzeźbiarskie zdobienia w kamieniu, swojemu rzemiosłu nadając znamiona sztuki. Podziwiając pochodzące z przełomu wieków, najwspanialsze budynki dzisiejszego Baku, warto pamiętać, że powstały w wyniku zjednoczenia talentu, umiejętności, artystycznego smaku i pieniędzy co najmniej trzech stron – architektów, ich mecenasów i lokalnych mistrzów kamieniarskich.

Źródła:

1. Literatura przedmiotu
  • Chodubski Andrzej, Aktywność kulturalna Polaków w Azerbejdżanie w XIX i na początku XX wieku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego”, nr 71/1986
  • Chodubski Andrzej, „Polacy w Azerbejdżanie”, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2004.
  • Badowski Ryszard, „Polscy architekci w Baku na przełomie XIX i XX wieku” [w:] „Polacy w Azerbejdżanie” pod red. Edwarda Walewandra, Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL, Lublin 2003.

2. Literatura – przewodniki turystyczne

  • Elliott Mark, “Azerbaijan with excursions to Georgia”, Trailblazer Publications, Surrey 2006
  • Kamiński Krzysztof, Iskrzycka Katarzyna, Stefaniuk Paweł, „Gruzja i Armenia oraz Azerbejdżan. Magiczne Zakaukazie”, Wydawnictwo Bezdroża, Kraków 2008
  • Lech Marek, “Guide to Azerbaijan”, Europa publishing house, Baku 2007

3. Źródła internetowe

Zdjęcia architektów pochodzą ze strony Polonii w Baku

Tekst: Anna Kowalska

Tekst powstał na zaliczenie przedmiotu "Problemy i konflikty współczesnego Kaukazu" w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!