KSZTAŁTOWANIE SIĘ GRUZIŃSKIEJ I AZERSKIEJ ŚWIADOMOŚCI NARODOWEJ – próba porównania

Historia Gruzinów i Azerów, dwóch z trzech dużych narodów Kaukazu Południowego, różni się tak bardzo, że warto zastanowić się nad przyczynami tego faktu. Doszukać się ich można przede wszystkim w narodzinach i rozwoju świadomości narodowej tych dwóch narodów, zamieszkujących przecież ten sam region, a tak dalekich sobie kulturalnie. Choć Azerbejdżan należy dziś do OBWE, a jego drużyna piłkarska gra w eliminacjach do mistrzostw Europy, ze względu na tradycję, religię, mentalność mieszkańców, przede wszystkim zaś historię należy do islamskiego Wschodu; bliżej mu do Stambułu i Teheranu niż do Rzymu czy Paryża. Gruzja, kraj bez wątpienia europejski pod względem swej religii i kultury, przez setki lat historii zmuszony był pozostawać wyspą w morzu obcych sobie kulturowo państw i narodów. To jednak właśnie dzięki temu osamotnieniu wykształciła się wśród Gruzinów tak silna świadomość narodowa i poczucie własnej tożsamości, podczas gdy tożsamość Azerów, poprzez podobieństwo ich kultury do kultury tureckich i perskich sąsiadów, była w pewnym sensie rozmywana, traciła na wyrazistości i na przestrzeni wieków nie była w stanie się rozwinąć. W pracy poniższej skupimy się na omówieniu procesu kształtowania się świadomości narodowej Gruzinów i Azerów oraz na czynnikach wpływających na te procesy.

Gruzini są narodem z grupy ludów kaukaskich, najbliższe im językowo i genetycznie narodowości zamieszkują głównie Kaukaz Północny – Czeczeni, Ingusze, Awarowie, Czerkiesi itd. Sami nazywają siebie kartweli, czyli ludzie z Karthu, Gruzję zaś Sakartwelo. Spopularyzowana wersja pochodzenia nazwy ich kraju w większości języków świata – Georgia, wywodzi ją od greckiego słowa geo, i oznaczać miała ”ziemię oddaną w opiekę świętemu Jerzemu”. Azerowie to lud należący do oguzyjskiej grupy ludów tureckich. Ich najbliższymi krewniakami są Turcy osmańscy i Turkmeni, nieco dalszymi zaś takie narody jak: Tatarzy, Uzbecy, Kazachowie, czy Baszkirzy. Przed inwazją Arabów na Zakaukazie terytoria zamieszkane przez Turków azerskich nazywane były Albanią Kaukaską, później natomiast Arranem. Przyjęta etymologia głosi, że nazwa Azerbejdżan wywodzi się od imienia perskiego władcy Atropatena, którego Aleksander Macedoński pozostawił na tronie, dając początek miejscowej dynastii. Legenda ludowa mówi jednak zupełnie coś innego. Według niej nazwa kraju po obu stronach rzeki Araks pochodzi od perskiego słowa azer – ogień, stąd też Azerbejdżan – ziemia ognia (od płonących ogni świątyń ku czci Zoroastry, podsycanych, występującą tam w obfitości, ropą naftową).

O historii Gruzji i Gruzinów, jako odrębnego narodu posiadającego własne państwo, możemy mówić już od wczesnej starożytności, podczas gdy Azerbejdżan od czasów starożytnej Medii związany był z Persją i na ogół dzielił jej losy. Pierwsze państwa gruzińskie istniały już w I tysiącleciu p. n. e. Była Iberia na wschodzie dzisiejszej Gruzji i Kolchida na zachodzie. W starożytności i wczesnym średniowieczu największy wpływ na ukształtowanie się gruzińskiego narodu miały dwa czynniki: istnienie własnej państwowości oraz posiadanie własnego, odrębnego Kościoła narodowego. Co prawda bardzo trudno jest mówić o narodach żyjących w średniowieczu, rozumiejąc samo pojęcie narodu współcześnie, jednak trudno kwestionować istnienie starożytnych Greków, Izraelitów, czy Rzymian jako odrębnej i świadomej swojej odrębności grupy ludzi. W podobnym znaczeniu możemy mówić o kształtowaniu się narodu gruzińskiego już w średniowieczu.

Odkąd król Miriam, władca Iberii, przyjął chrzest w IV w. (Kolchida została schrystianizowana w wieku V) wyznawana religia stała się najważniejszym elementem odróżniającym Gruzinów od narodów i plemion ich otaczających. Jedynymi chrześcijańskimi sąsiadami Gruzji byli Ormianie, którzy jednak w przeciwieństwie do prawosławnych Gruzinów byli gregorianami. Warto dodać, że znaczenie religii jako czynnika wpływającego na kształtowanie się narodu gruzińskiego było skrzętnie pomijane w literaturze i historiografii radzieckiej. Początkowo Kościół gruziński zależny był od patriarchatu antiocheńskiego, jednak w wyniku sporu o monofizytyzm (czy Chrystus posiada boską i ludzką naturę czy tylko boską) uniezależnił się od Antiochii. Autokefaliczny Kościół gruziński, na czele którego stoi katolikos z siedzibą w Mcchecie, powstał w czasach króla Wachtanga Gorgasala (V – VI w.). Mimo licznych wojen prowadzonych przez Bizancjum przeciw Królestwu Gruzji do uzależnienia się Kościoła gruzińskiego od Konstantynopola nie doszło.

Król Wachtang Gorgasal przeniósł również stolicę Gruzji z Mcchety do Tbilisi, które od tamtego czasu stało się jednym z symboli Gruzji, miastem obecnym w świadomości wszystkich Gruzinów, ważnym zarówno dla mieszkańca Kartlii, Imeretii czy Gurii. Kolejnym czynnikiem kształtowania się gruzińskiej świadomości było założenie dynastii Bagrationi w VIII wieku, która była jedną z najdłużej rządzących w Europie – władcy z tej dynastii zasiadali na tronie gruzińskim do 1801 r., kiedy to Gruzja stała się częścią Rosji. Powstanie feudalnego państwa gruzińskiego rządzonego przez ród Bagrationi miało duże znaczenie dla unifikacji poszczególnych ziem Królestwa Gruzińskiego. Różnice między poszczególnymi plemionami gruzińskimi, zamieszkującymi różne doliny i wąwązy, często odizolowane od siebie wysokimi grzbietami górskimi, były ciągle dość duże, choć wszystkie one mówiły językami kartwelskimi. Czynnikami stopniowo je łączącymi była wspólna wiara, tradycje, obyczaje i państwowość. Największe odrębności, zauważalne do dziś, występowały wśród Swanów, Megrelów i Lazów, podlegających wpływom greckim i islamskim.

Od wczesnego średniowiecza rozwijała się wspólna dla wszystkich Gruzinów kultura i sztuka. W V wieku stworzono alfabet języka gruzińskiego, co dało początek bogatej literaturze gruzińskiej; pierwsze dzieło zapisane po gruzińsku to ”Męczeństwo świętej Szuszanik”. Powstały wówczas dwa alfabety: chucuri, używany do czasów współczesnych przez Kościół gruziński i mchedruli, który stał się podstawą dla współczesnego języka gruzińskiego.

Okres niewoli tureckiej (XI – XII w.), zwany w gruzińskiej historiografii ”didi turkoba” (wielkie poturczenie), choć tragiczny dla państwa i ludności, nie zdołał zahamować rozwoju tego narodu. Wyzwolone spod panowania Turków Seldżuckich ziemie gruzińskie zjednoczył w XII wieku król Dawid Agmaszenebeli (Budowniczy), który zapoczątkował również tworzenie ogólnokaukaskiego państwa pod zwierzchnictwem Gruzji, sięgającego swym terytorium od Morza Czarnego do Kaspijskiego. Wieki XII i XIII to lata największej świetności monarchii gruzińskiej, której rozkwit przypadł na okres panowania królowej Tamary (1184 – 1213). Wtedy to, na kilka wieków przed Europą, miało miejsce odrodzenie gruzińskie. Gruzja była mocarstwem regionalnym, jedynym państwem Zakaukazia, które oparło Arabom i Turkom Seldżuckim i zachowało swój chrześcijański charakter. To właśnie od tamtych czasów aż po wiek XIX Kościół stał się fundamentem gruzińskiej ideologii państwowej, instytucją samodzielnie kształtującą kulturę narodową Gruzji. O znaczeniu Kościoła dla świadomości narodowej Gruzinów oraz poczucia ich odrębności i wyjątkowości świadczyć może choćby, obserwowane po dzień dzisiejszy, ich przywiązanie do jego instytucji i znaczenie jakie odegrał przez lata niewoli radzieckiej oraz na przełomie lat 1980. i 1990.

Okres świetności państwa gruzińskiego skończył się dość szybko, bo już w wieku XIII, kiedy Gruzję i całe Zakaukazie spustoszyły najazdy mongolskie, a w sto lat później najazdy wojowników Timura Chromego, władcy Samarkandy. Mimo że zniszczono wówczas wszystkie większe centra państwowego, religijnego i kulturalnego życia Gruzji, a większość ludności zginęła w rzeziach urządzanych przez najeźdźców, świadomość narodowa i poczucie odrębności przez Gruzinów były na tyle silne, że już w XV wieku udało się odbudować państwo gruzińskie. Gruzja już nigdy jednak nie powróciła do swojej świetności. Rozpadła się wkrótce na kilkanaście małych księstw (m.in. Kartlia, Kachetia, Imeretia, Guria, Megrelia, Abchazja), które dostawały się to pod wpływy tureckie, to znów perskie. Ich istnienie uwarunkowane było sprzecznościami interesów tych dwóch mocarstw Bliskiego Wschodu. Podkreślić należy, że mimo postępującego rozdrobnienia, Gruzini nigdy nie utracili poczucia wspólnoty i przynależności do tego samego narodu, o czym świadczyć mogą choćby wysiłki podejmowane przez poszczególnych książąt w celu zjednoczenia ziem gruzińskich.

Zapoznanie się z tymi najważniejszymi wydarzeniami z historii Gruzji jest istotne dla zrozumienia sposobu postrzegania własnego narodu, jego dziejów i miejsca w świecie przez samych Gruzinów, jak również dla przeprowadzenia analizy porównawczej kształtowania się świadomości narodowej Gruzinów i Azerów. Poczucie wspólnoty dziejowej to jeden z istotniejszych wyznaczników poczucia odrębności przez poszczególne narody, szczególnie jeśli dzieje te są tak bogate i długie jak w przypadku Gruzji i Gruzinów. Fakt, że naród gruziński przetrwał i zachował swoją kulturę w tak trudnych warunkach jakie panowały przez setki lat na Zakaukaziu świadczy z pewnością o fenomenie tej kultury i jej rzeczywistej wyjątkowości.

Naród azerbejdżański tak długą historią niestety poszczycić się nie może, co nie stanowi oczywiście podstawy do jego dewaluowania. Przyczyną tego był przede wszystkim brak wykształconej świadomości narodowej. Proces jej kształtowania opóźniony był tak znacznie w stosunku do Gruzinów (także Ormian) z kilku istotnych względów. Azerowie nigdy nie mieli swojego państwa narodowego, gdyż, jak już wcześniej zaznaczono, od wczesnej starożytności dzielili losy Cesarstwa Perskiego, nie posiadali własnej dynastii, własnego Kościoła narodowego. W sytuacji braku państwowości nie mogły wykształcić się i powstać warstwy wyższe, takie jak szlachta, duchowieństwo, burżuazja, określające się jako azerskie/azerbejdżańskie. Chanowie, bejowie, urzędnicy rządzący Azerbejdżanem, mimo że mówili językiem tureckim i na pewno w jakimś stopniu zdawali sobie sprawę z własnej odrębności od reszty Persji z pewnością azerskiej świadomości narodowej nie posiadali i trudno jest mówić o istnieniu tożsamości narodowej Azerów w tamtych czasach. Mieszkańcy prowincji Azerbejdżan czuli się przede wszystkim obywatelami Persji, ten kraj też uważali za swoją ojczyznę. Sytuacja ta przypominała w pewnym sensie poczucie odrębności przez spolonizowane warstwy wyższe Litwy za czasów Rzeczpospolitej Obojga Narodów, która to odrębność była raczej dzielnicową, regionalną, niż narodową. Biorąc te czynniki pod uwagę, wydaje się, że do drugiej połowy wieku XIX trudno jest mówić o historii narodu azerbejdżańskiego, była to bowiem bardziej historia północnego Iranu, zamieszkanego przez ludność tureckojęzyczną.

Do najazdu Turków Seldżuckich Azerbejdżan zachował swój irański charakter. W XI wieku, wraz z napływem tureckojęzycznej ludności ze wschodu, rozpoczął się proces wypierania języka perskiego kosztem języka tureckiego, który z czasem wykształcił się w odrębny dialekt turecko – azerski. Po najeździe mongolskim nastąpił rozkwit azerskiego języka literackiego, w XV wieku natomiast w Azerbejdżanie wykształciła się dynastia Safawidów, rządząca następnie przez kilkaset lat Persją. Na początku wieku XVI, szach Ismail I ogłosił szyityzm religią państwową w Persji, co stało się podstawową różnicą oddzielającą Turków osmańskich od Azerów. W połowie wieku XVIII, po obaleniu władzy ostatniego szacha z dynastii Safawidów i tragicznym w skutkach najeździe afgańskim na Persję Azerbejdżan odłączył się od Cesarstwa Perskiego, a na jego terytorium powstało kilkanaście suwerennych lub półsuwerennych chanatów m.in. Karabach, Szeki, Baku, Gandża, Derbent, Nachiczewan, Erewan.

Na początku XVIII wieku pojawiło się na kontynencie eurazjatyckim nowe mocarstwo, związek z którym, jak się później okazało, zadecydował o kierunkach rozwoju dwóch interesujących nas narodów przez najbliższe dwieście lat. W orbitę wpływów rosyjskich pierwsza weszła Gruzja, rozbita na kilka księstw i zagrożona ekspansjonizmem Persji i Porty Ottomańskiej Rządzący we wschodniej Gruzji król Irakli II w 1783 roku zawarł z Rosją traktat, zwany georgijewskim, w którym Rosjanie obiecywali Gruzinom pomoc wojskową i obronę przed Turkami i Persami w zamian za oddanie się Gruzji pod rosyjski protektorat. W 18 lat później, interpretując postanowienia traktatu na swój sposób, car Aleksander I ogłosił wcielenie Gruzji do Rosji. W roku 1810, kiedy w skład Imperium Romanowów weszła Abchazja, praktycznie wszystkie ziemie gruzińskie znalazły się pod rosyjskim panowaniem. Terytorium dzisiejszego niepodległego Azerbejdżanu weszło w orbitę wpływów rosyjskich już na początku XVIII wieku, jednak jego włączenie do Rosji nastąpiło dopiero po dwóch wojnach z Persją z lat 1812 – 13 i 1826 – 28. Pierwsza z nich, zakończona traktatem w Giulistanie, dawała Rosjanom panowanie nad całym wschodnim Azerbejdżanem, natomiast na mocy traktatu turkmanczajskiego z 1813 r. w skład Rosji weszły chanaty: erywański i nachiczewański. Ten ostatni traktat zajmuje w historii Azerbejdżanu miejsce szczególne, gdyż nastąpiło wówczas nieodwracalne w skutkach rozdzielenie narodu azerbejdżańskiego na dwie części – ”irańską” na południe od Araksu i ”rosyjską” na północ od tej rzeki.

W pierwszych latach rządów carskich w Gruzji, ze względu na bliskość kulturową i obronę przed Turkami i Persami, Gruzini byli nowym władzom przychylni, jednak po wprowadzeniu rosyjskiego modelu poddaństwa chłopów, likwidacji przywilejów szlachty gruzińskiej i autokefalii gruzińskiego Kościoła, nastąpiła wyraźna zmiana nastrojów na antyrosyjskie. Okres namiestnictwa hr. Woroncowa (lata 1940., 1950.), kiedy zrównano w prawach szlachtę gruzińską z rosyjską, spowodował, że Gruzja stała się stabilnym zapleczem dla podboju Kaukazu przez Rosję. Do około połowy XIX wieku warstwami społecznymi, które posiadały największą świadomość narodową i były wyrazicielami gruzińskich dążeń narodowych były szlachta i duchowieństwo. Wraz z podbojem rosyjskim pojawiła się nowa warstwa społeczna – inteligencja, która wraz z Kościołem stała się odtąd przewodnikiem narodu. Dzięki zaistniałym możliwościom wyjazdów na studia do Petersburga i innych centrów europejskich gruzińscy inteligenci nawiązywali kontakty z europejską kulturą. Początkowo sfera zainteresowań gruzińskiej inteligencji odnosiła się głównie do kultury i oświaty, aby na przełomie XIX i XX wieku skoncentrować się na polityce. Proces ten uwieńczony został przejęciem przez inteligencję gruzińską przewodnictwa narodowego w okresie istnienia niepodległej Republiki Gruzińskiej w latach 1918 – 21.

Druga połowa XIX wieku to okres gruzińskiego odrodzenia narodowego, któremu przewodziła grupa tzw. Tergdaleulebich, czyli tych, którzy przyszli zza Tereka (nawiązanie do powstania inteligencji gruzińskiej dzięki kontaktom z inteligencją i kulturą rosyjską i wyjazdami na studia do Rosji). Najwybitniejszym przedstawicielem tego kierunku był, pochodzący z arystokratycznej rodziny, Ilja Czawczawadze. Jego poglądy, opublikowane w latach 1970. w gazecie ”Ciskari” (”Zorza”) koncentrowały się na wskazaniu głównych zagrożeń dla narodowego bytu Gruzinów, które upatrywał w zerwaniu więzów grupowych i braku poczucia jedności wewnątrzgruzińskiej. Według niego największymi problemami ówczesnej Gruzji były nierówności społeczne i ucisk narodowy, których negatywne skutki można było złagodzić rozwijając instytucje samorządowe i walcząc o demokratyczną Gruzję w ramach demokratycznej Rosji. Zainspirowani poglądami Czawczawadzego gruzińscy inteligenci rozpoczęli działania na rzecz rozwoju i rozpowszechniania kultury narodowej. Wspierano wydawanie książek w języku gruzińskim, zapoczątkowane wznowieniem narodowego poematu Gruzji autorstwa Szoty Rustawelego – ”Rycerz w tygrysiej skórze”. W drugiej połowie XIX wieku jednym z najwybitniejszych gruzińskich literatów i działaczy społecznych był Akaki Cereteli, odwołujący się w utworach do haseł narodowych i takich elementów gruzińskiego patriotyzmu jak legenda walki z Turkami, przywiązanie do religii, wierność swojej ziemi i tradycji, duma z bycia Gruzinem. Dla upowszechniania patriotyzmu wykorzystywano działalność oświatową i kulturalną; duże znaczenie miała tu szeroko rozwinięta akcja wydawania książek do nauki języka gruzińskiego pod nazwą Deda – ena (matka – język). Te wszystkie zabiegi doprowadziły do znacznego zaktywizowania się społeczeństwa gruzińskiego w drugiej połowie XIX wieku.

Przedstawiciele gruzińskiego odrodzenia narodowego różnili się znacznie pod względem wyznawanych poglądów politycznych, co doprowadziło do wykrystalizowania się w całym ruchu dwóch grup, zwanych po gruzińsku pirweli dasi (grupa pierwsza) i meore dasi (grupa druga). Przedstawiciele pirweli dasi, wśród nich Czawczawadze i Cereteli, widzieli przyszłośc Gruzji w popieraniu tradycyjnego modelu społeczeństwa, opartego na rolnictwie, natomiast poglądy meore dasi (Niko Nikoladze, Giorgi Cereteli) koncentrowały się wokół konieczności głębokich przemian społecznych związanych z rozwojem w Gruzji przemysłu. Ponieważ wysiłki w kierunku zreformowania kraju w ramach Imperium Rosyjskiego podejmowane przez gruzińskich działaczy nie powiodły się, część z nich zaczęło szukać własnej, gruzińskiej drogi rozwoju, co, przy sprzyjających okolicznościach jakie zaistniały w Rosji po rewolucji lutowej, doprowadziło w 1918 r. do utworzenia niepodległego państwa gruzińskiego o ustroju republikańskim.

Pod koniec XIX stulecia w świadomości narodowej Gruzinów zaczęły zachodzić poważne zmiany spowodowane kilkoma istotnymi czynnikami. Najważniejszym z nich było ukształtowanie się nowej grupy społecznej – inteligencji, która wkrótce stanęła na czele narodu. Dostrzegając ułomności istniejącego systemu społecznego część inteligencji zwróciła się do ideologii radykalnych, dalekich od idei narodowych Czawczawadzego czy Ceretelego. Powstała w latach 1990. tzw. trzecia grupa (mesame dasi), w której skład weszli m.in. Józef Dżugaszwili, Filip Macharadze, Noe Żordania, wyznawała ponadnarodowe idee marksizmu. W 1903 r. doszło do rozłamu na dwa skrzydła – bolszewicki (radykalny) i mienszewicki (umiarkowany). To właśnie mienszewicy, na których czele stanął Noe Żordania, stali się główną gruzińską siłą polityczną w czasach I Republiki. Bolszewicy, którzy w okresie rewolucji 1905 r. sięgnęli po terror, stracili autorytet i legitymizację społeczną po zamordowaniu Ilji Czawczawadzego.

Drugim czynnikiem który znacząco wpłynął na zmianę świadomości narodowej Gruzinów były skutki działalności oświatowej i kulturalnej prowadzonej przez działaczy narodowych w drugiej połowie XIX wieku. Szczególne znaczenie miało tu upowszechnianie znajomości języka gruzińskiego i rozwój piśmiennictwa w tym języku, przede wszystkim zaś wydawnictwa czasopism, za pośrednictwem których do kultury narodowej włączało się coraz więcej Gruzinów z różnych warstw społecznych. Istotnym z punktu widzenia rozwoju świadomości narodowej Gruzinów był również związek ich kraju z Rosją, trwający od początku XIX wieku. Miał on zarówno aspekty pozytywne jak i negatywne, wśród których przeważać zdają się te pierwsze. Dzięki związkowi z Rosją wyzwolona spod panowania tureckiego i zjednoczona została większość historycznych ziem gruzińskich, a siła militarna państwa rosyjskiego była dostatecznym gwarantem ich bezpieczeństwa. Ważnym dla Gruzinów był również fakt, że Tbilisi stanowiło polityczne centrum Kaukazu, szlachta gruzińska miała możliwość zdobywania kariery w wojsku i administracji rosyjskiej, a reformy podejmowane w Rosji od lat 1960., na czele ze zniesieniem poddaństwa chłopów, dawały gruzińskiej inteligencji nadzieje na pomyślny rozwój ich kraju. Do negatywnych elementów polityki rosyjskiej wobec Gruzji zaliczyć można przede wszystkim rusyfikację oraz traktowanie tego kraju jako terytorium podbitego i poddawanie go takim samym rygorom jak inne części imperium. Podejmując takie posunięcia Rosjanie nie brali pod uwagę, że mają do czynienia z narodem o znacznie starszej historii i kulturze niż ich własna, co musiało rodzić irytację Gruzinów i razić ich dumę narodową oraz, w konsekwencji, prowadzić do ich rosnącej niechęci w stosunku do Rosjan. Najjaskrawiej widoczne było to w postawie Gruzinów wobec polityki podporządkowania gruzińskiego Kościoła rosyjskiej Cerkwi prawosławnej.

Podczas gdy w drugiej połowie XIX wieku na ziemiach gruzińskich mieliśmy do czynienia z odrodzeniem narodowym, w Azerbejdżanie rozpoczynał się dopiero proces powstawania narodu azerbejdżańskiego. Genezy tego zjawiska szukać należy w przyłączeniu północnego Azerbejdżanu do Rosji w pierwszej połowie XIX wieku. Wtedy to Azerowie mieszkający na północ od Araksu wkroczyli na całkiem inne tory historii niż ich rodacy z południa – odcięci zostali od swojej historycznej ojczyzny – Iranu i włączeni w krąg oddziaływania kultury rosyjskiej i europejskiej. Fakt ten przełożył się na obecne poczucie przynależności narodowej Azerów. Dzisiejsi obywatele niepodległego Azerbejdżanu uważają się za Azerów, podczas gdy mieszkańcy Azerbejdżanu Irańskiego czują się przede wszystkim Irańczykami.

Podobnie jak w Gruzji, włączenie Azerbejdżanu do Rosji zaowocowało powstaniem rodzimej inteligencji, który to proces nastąpił w wyniku zderzenia cywilizacji muzułmańskiej z europejską. W powszechnym rozumieniu społeczeństwa azerskiego połowy XIX w. słowo ”inteligencja” oznaczało grupę osób, które przejęły obyczaje świata ”niewiernych”, grupę obcą w stosunku do reszty tradycyjnego, konserwatywnego społeczeństwa. Za pierwszego przedstawiciela inteligencji azerskiej powszechnie uważa się Mirzę Fathali Achundzadego. Jest on klasycznym przykładem nieokreślonej tożsamości Azerów tamtego okresu – choć był lojalnym urzędnikiem carskim stał się w tym samym czasie prekursorem agresywnego nacjonalizmu irańskiego. W swoich dziełach wychwalał przedislamski Iran, który według niego, stracił swoją świetność po najazdach arabskich, uważał że islam jest czynnikiem hamującym rozwój. Jego poglądy przesiąknięte są ponadto duchem antytureckim, antyosmańskim, choć przecież jego ojczystym językiem był turecko – azerski. Achundzade, podobnie jak większość Azerów łączył w sobie patriotyzm irański z azerbejdżańskim, uważając Iran za ”ojczyznę ojczyzn”, Azerbejdżan zaś za ”małą ojczyznę”; dwa języki: perski i turki były dla niego ojczystymi.

W latach 1870. XIX wieku rozgorzał w Azerbejdżanie spór o język, który był zwiastunem rodzącej się świadomości narodowej Azerów. Toczono dyskusje czy w literaturze, gazetach i życiu publicznym używać należy, tak jak do tej pory, języka perskiego, czy powinno się zwrócić ku językowi turki, używanemu na codzień przez większość społeczeństwa. Wskazywanie na ten drugi nie było jeszcze wtedy oznaką świadomości azerskiej, lecz tureckiej. Dopiero dyskusja prowadzona w latach istnienia Republiki Musawackiej (język osmański czy turki – azeri) uświadomiła Azerom ich odrębność zarówno od Iranu, jaki od osmańskiej Turcji. Wskazuje to na stopniową drogę, którą przeszli Azerowie na przełomie wieków, od świadomości irańskiej, poprzez turecką, do azerskiej.

Obok poczucia przynależności do Iranu, ludność Azerbejdżanu przy określaniu własnej tożsamości odwoływała się do zbiorowej świadomości muzułmańskiej (umma). Ówczesny mieszkaniec Azerbejdżanu zapytany o to kim jest odpowiadał najczęściej: ”Muzułamaninem”. Właśnie na tym gruncie powstał i rozwinął się w Azerbejdżanie ruch społeczno – polityczny zwany panislamizmem. Jego przedstawiciele wzywali do zjednoczenia się wszystkich muzułmanów, niezależnie od przynależności etnicznej, wokół sułtana tureckiego. Innym prądem ideowym, który pojawił się w latach 1890. był panturkizm, czerpiący natchnienie z podobnych ruchów powstających w Europie – pangermanizmu, panslawizmu itd. i głoszący potrzebę jedności wszystkich ludów tureckich. Wyrażał się przez troskę jego działaczy o etniczną tożsamość ”Turków” oraz dążenie do ich współpracy i solidarności. Azerowie bombardowani pojawiającymi się nagle wieloma ideologiami, mieli coraz większe kłopoty z określeniem własnej tożsamości: muzułmanie, Turcy, Irańczycy, Turcy azerbejdżańscy, Turcy irańscy czy może Turcy kaukascy?

Lata 1890. to początki przechodzenia Azerów od irańskości do tureckości. Prekursorem idei panturkizmu w Azerbejdżanie, głoszącym hasła jednego narodu tureckiego, był Ali bej Husejnzade. Wymyślone przez niego hasło: ”Turkifikacja, islamizacja, europeizacja” stało się później programem młodoturków oraz symbolem Republiki Musawackiej (flaga o kolorach odpowiadających poszczególnym członom hasła: turkifikacja – czerwony, islamizacja – zielony, europeizacja – niebieski).

Po rewolucji młodotureckiej z 1908 r. proces przejmowania idei panturkizmu przez Azerów przybrał na sile. Młodoturcy odrzucili oficjalną ideologię sułtańskiej Turcji – osmanizm, głoszący równość wszystkich poddanych, którzy wyznają islam, niezależnie od ich etnicznej przynależności. Jako doktrynę swojej polityki zagranicznej i wewnętrznej przyjęli panturkizm, a za najważniejszy cel uznali utworzenie Turanu – państwa wszystkich ludów tureckich od Bałkanów do Wielkiego Muru Chińskiego. Azerowie, jako naród najbliższy Turkom, mieli jako pierwsi wejść w skład tego państwa. Poglądy panturkizmu głoszone przez młodoturków cieszyły się w rosyjskim Azerbejdżanie wielką popularnością i wkrótce ideologia ta stała się panującą wśród azerskiej inteligencji.

Pierwsze lata XX wieku to początek powstawania w Azerbejdżanie pierwszych organizacji politycznych. W 1904 r. powstał Himmat, partia lewicowa, która potem stała się podstawą władzy bolszewickiej w Azerbejdżanie. Podczas tzw. wojny ormiańsko – tatarskiej z lat 1905 – 06 uformowała się organizacja Difai, kierująca samoobroną ludności muzułmańskiej Zakaukazia przed atakami dasznackich oddziałów Ormian. Charakterystycznym jest fakt, że poczucie przynależności do wspólnoty rodzi się wśród Azerów w obliczu zagrożenia zewnętrznego; tylko to jest w stanie wyrwać ich z marazmu politycznego. Z podobną sytuacją mieliśmy do czynienia w latach ostatniej wojny ormiańsko – azerskiej w Górnym Karabachu, kiedy to aktywność polityczna społeczeństwa Azerbejdżanu wzrastała wobec nasilenia walk z Ormianami. Partią, która odegrała w historii Azerbejdżanu największą rolę był założony w 1911 r. Musawat (Równość). Początkowo ideologią Musawatu był panislamizm, następnie ewoluowała w kierunku panturkizmu aby wreszcie stać się główną siłą azerskiego nacjonalizmu (je najbardziej znany przywódca – Rasulzade przebył drogę polityczną od irańskiego nacjonalizmu do świeckiego nacjonalizmu azerskiego).

Po rewolucji rosyjskiej z 1917 r. rozpoczął się proces przechodzenia azerskiej świadomości od tureckości do azerskości. Kryterium wyodrębnienia się narodu azerskiego, jako odrębnego od osmańskich Turków, stała się literatura i język. Debata nad problemem: używać języka osmańskiego czy języka turki – azeri zakończyła się ostatecznie w okresie Republiki Musawackiej na korzyść drugiej opcji. Niepodległość Azerbejdżanu uzyskana w 1918 r., po rozpadzie Federacji Zakaukaskiej, była dla elit azerskich zaskoczeniem. Powstała jako rezultat zbiegu okoliczności politycznych w związku z rewolucją w Rosji i skutkami I wojny światowej. Mimo że niepodległość nie była celem Musawatu, dwa lata istnienia Republiki miały decydujące znaczenie dla kształtowania się azerskiej tożsamości narodowej. Duży wpływ na ten proces miała interwencja wojsk tureckich w 1918 r., dowodzonych przez jednego z przywódców młodotureckich Enwera Paszę. Bezpośrednie zetknięcie się z Turkami i ich ideologią spowodowało dostrzeżenie wielu różnic między nimi a ludnością zamieszkującą Azerbejdżan oraz, co w procesie tworzenia się narodu najważniejsze, własnej odrębności. Przyczyniła się do tego także brutalność z jaką Turcy traktowali miejscową ludność oraz konfrontacja ideologii panturkizmu z rzeczywistością. Okazało się, że w Turanie nie było miejsca dla jakichkolwiek odrębności czy partykularyzmów, a tureckojęzyczna ludność podbitych terenów była dla młodoturków takimi samymi Turkami jak ci ze Stambułu czy Anatolii.

W 1920 r. Azerbejdżan został podbity przez Rosję Sowiecką. Taki sam los w rok później spotkał sąsiednią Gruzję. W siedemdziesięcioletni okres władzy radzieckiej Gruzini wchodzili jako w pełni ukształtowany, posiadający ponad tysiącletnią historię i kulturę naród, który w poprzednim wieku przeszedł odrodzenie narodowe i stworzył własne państwo, w obronie którego gotów był ponosić duże ofiary w roku 1921 i przez wszystkie lata władzy radzieckiej. Dzięki wszystkim omówionym składnikom gruzińskiej świadomości narodowej pod koniec lat 1980. Gruzini byli jednym z tych narodów ZSRR, który jako jeden z pierwszych opowiedział się solidarnie za niepodległością. Należy podkreślić, że ani lata niewoli carskiej ani okres władzy sowieckiej nie spowodowały w Gruzji takiej rusyfikacji i wynarodowienia, jakie miało miejsce choćby na Ukrainie czy w Kazachstanie. Okazało się, że lata prześladowań i praktycznej likwidacji inteligencji, arystokracji i duchowieństwa gruzińskiego, która miała miejsce w latach 1930., wartości narodowe zostały w Gruzji przechowane świadcząc o silnej świadomości narodowej i przywiązaniu do tradycji narodowej w tym kraju.

W Azerbejdżanie lata władzy radzieckiej paradoksalnie doprowadziły do wzmocnienia świadomości azerskiej nawet wśród zwykłych Azerów. Bolszewicy od samego początku popierali azerską tożsamość narodową kosztem tożsamości wspólnoty muzułmańskiej, rozczłonkowanie językowe kosztem jedności muzułmańskiej, obawiali się bowiem bardziej panislamizmu niż azerskiego nacjonalizmu. Takie posunięcia Sowietów jak wprowadzenie alfabetu łacińskiego, utworzenie Azerbejdżańskiej SRR, czy polityka korienizacji z lat 1920. ułatwiały tworzenie się poczucia narodowego wśród Azerów jednocześnie jednak odcinając ich od dawnej ojczyzny duchowej – Iranu, gdzie ciągle mieszkała większość Azerów oraz bliskiej językowo Turcji. Polityka stalinowska wobec Azerbejdżanu polegała na popieraniu azerbejdżańskiego partykularyzmu przy równoczesnej rusyfikacji (jej przejawem było m.in. zastąpienie alfabetu łacińskiego cyrylicą). Przykładem ”sukcesu” tej polityki jest choćby dzisiejsza stolica Azerbejdżanu – Baku, z jednej strony najbardziej aktywna w latach konfliktu karabaskiego i rządów nacjonalistycznego Ludowego Frontu Azerbejdżanu, z drugiej strony niemal zupełnie laicka i rosyjskojęzyczna, w przeciwieństwie do Tbilisi, gdzie język rosyjski na ulicy należy do rzadkości. W czasach sowieckich można mówić o ostatecznym ukształtowaniu się tożsamości narodowej Azerów, która jest jednak znacznie słabsza niż Gruzinów czy Ormian, bo brak jej korzeni, historii, tradycji państwowości, wspólnych walk o niepodległość.

Każdy naród kształtuje jego historia. O tym, że jedna grupa etniczna bardzo silnie identyfikuje się z przynależnością do swojego narodu, jak Gruzini, dla innej zaś nie ma to aż tak dużego znaczenia, jak dla Azerów, decyduje zapewne zbieg okoliczności. Paradoksem historii jest fakt, że czasami narody te żyją obok siebie, dzieląc, przez różne okresy czasu podobne losy. Gruzini stworzyli swoje państwo w starożytności, chrześcijaństwo przyjęli w czasie gdy ludności tureckojęzycznej na terenach Zakaukazia w ogóle jeszcze nie było. Pierwsze w pełni azerskie państwo powstało dopiero w 1918 r. Państwowość gruzińska ma więc być może ponad 2000 lat, azerska zaś dopiero 100. Przypadek Azerbejdżanu w kręgu kultury europejskiej nie jest wyjątkiem – z podobną sytuacją mamy do czynienia w wypadku Białorusi, Słowacji, Macedonii, Słowenii. Wdaje się, że wnioskiem z powyższych rozważań może być twierdzenie, że proces tworzenia się narodów w Europie, a już na pewno na innych kontynentach, nie zakończył się i, być może, nigdy się nie zakończy. Zależnie od rozwoju sytuacji politycznej w poszczególnych regionach świata możemy być w przyszłości świadkami powstania wielu jeszcze narodów, które z czasem zażądać mogą niepodległości, powołując się na prawo każdego narodu do samostanowienia.

Maciej Falkowski

Bibliografia:
1. Ernest Gellner, Narody i nacjonalizm, Warszawa : Państwowy Instytut Wydawniczy,
1991.
2. Tadeusz Świętochowski, Azerbejdżan i Rosja, Warszawa : Instytut Studiów Politycznych
PAN, 1998.
3. Andrzej Furier, Gruzińska droga do niepodległości, Poznań : Zakład Badań
Narodowościowych PAN, 2000.
4. Wojciech Materski, Gruzja, Warszawa : Wydawnictwo TRIO, 2000.
5. Baranowski, Historia Gruzji,
6. Dubasowa, Historia Azerbejdżanu,
7. Tadeusz Świętochowski, ”Azerbejdżan – kraj pogranicza”, Eurazja nr 5 – 6/1994, OSW.
8. Andrzej Furier, ”Niepodległość krajów zakaukaskich po rozpadzie ZSRR”, Obóz nr
37/2000.
8. Andrzej Furier, ”Gruzja i Gruzini”, Sprawy Narodowościowe – Seria Nowa, nr 2/1993.
9. Andrzej Furier, ”Historyczne aspekty kulturowego zróżnicowania Kaukazu”, Sprawy Narodowościowe – Seria Nowa nr 3/2000.



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!