Wprowadzenie

Dzielny młodzieniec walczący ze smokiem? Piękna i rozsądna księżniczka? Czarodziejskie zwierzęta? wszystkich ich odnajdziemy w kaukaskich bajkach. Choć różnią się od znanych nam z własnego dzieciństwa opowiadań Charlesa Perrault, Andersena czy braci Grimm, tak samo przeplatają się w nich szczęście i bieda, prawda i niesprawiedliwość, męstwo i głupota. Inna będzie w tych bajkach przyroda, inaczej ubierać się będą bohaterowie, używać będą w stosunku do siebie innych zwrotów. Czy jednak będą przez to gorsze? Przeciwnie, stanowić będą wspaniałą przygodę, w trakcie której odkrywać się będzie przed nami inny, nieznany świat. Warto odbyć ją ze swoim dzieckiem.

Kaukaskie baśnie są zwierciadłem mikrokosmosu, jakim jest ten region - zamieszkiwany przez ponad 60 narodów, wyrosły na różnych tradycjach i wśród różnych wyznań, doświadczany trudami życia w niełatwych warunkach, wśród wysokich gór i pustyni, karmiony silnymi namiętnościami. W opowieściach tych znajdziemy naukę o zaletach szczególnie cenionych na Kaukazie: gościnności (np. „O dwóch chłopach”, „O gościu”), posłuszeństwie i szacunku wobec starszych („Jak sarmaka oszukano”, „Dzielny kant”), wartości zgodnego życia w rodzinie („Sekret młodości”, „Mądra żona”), sprycie i zaradności („Skąpy Dżulfa”, „O mądrej dziewczynie”, „Syn wdowy”), czy odwadze („Dzielny kant”, „Sprytny staruszek”). Poznamy odpowiedzi na pytania dotyczące powstania i funkcjonowania świata („Biały tur albo dlaczego szczyt Elbrusa jest rozdwojony”, „Dlaczego słońce zatrzymuje się przed zachodem”) lub ludową filozofię („Namys”, „O szczęściu, rozumie i bogactwie”, „Największa zgryzota”).

Niektóre różnice w stosunku do baśni nam znanych mogą dziwić. Przykładowo zdecydowanie częściej w kaukaskich baśniach w drogę pełną przygód wyrusza mężczyzna. Kobieta rzadko pełni rolę podmiotu sprawczego, częściej - o ile nie jest matką lub wdową - jest zaledwie elementem „wyposażenia” bohatera męskiego (szczególnie widoczne jest to w baśniach czeczeńskich i inguskich - np. „Dzielny kant”, „Największa zgryzota”). Nie znaczy to jednak, że dziewczęta nie są bohaterkami żadnych baśni, warto się o tym przekonać czytając opowiadania o zmyślnych i rozsądnych kakaskich niewiastach („O mądrej dziewczynie” lub „Car i chłopska córka”).

Bajkowy bohater - jak to w bajkach bywa - napotyka na swej drodze na wyzwania i próby, które kształtują jego męstwo i sprawdzają zaradność. Często w tych zmaganiach towarzyszą mu magiczne zwierzęta - skrzydlaty koń, magiczny baran lub sprytny kot. Na Kaukazie zwierzęta mają wyjątkową wartość, są niezbędne dla życia. Stanowią środek transportu (szczególnie w górskich regionach), źródło pożywienia i ubrania, zapewniają ciepło (dając nawóz służący jako opał).

Zwierzęta umożliwiają poznawanie świata, ale są też środkiem powrotu do domu. Przywiązanie do rodzinnego domu i wioski (aułu) jest w kaukaskich baśniach wyjątkowe. Auł stanowi zwykle odrębny świat - poukrywane wśród wysokich gór i niedostępne przez dużą część roku wioski musiały stać się samowystarczalne. W wielu aspektach życia mieszkańcy byli zdani tylko na swoją wspólnotę, która przeobrażała się w "odrębny świat", nierzadko mówiący sobie tylko znanym językiem. W kaukaskich baśniach wędrować więc możemy między "światami" - poczynając od górnego (macierzystego), po świat dolny, drugi, trzeci itd. („Dzielny kant”, „Córka słońca”). Pionowa struktura „światów” nawiązuje do rozmieszczenia górskich aułów (od tych położonych na 2500 m. npm po wioski umiejscowione w górskich kotlinach).

Te odmienności nie wpływają na zmianę w kaukaskich opowiadaniach podstawowego baśniowego przekazu - tak jak wszystkie inne bajki, i te pozwalają wierzyć, że zły los się odwróci, a sprawiedliwy bohater, poprzez trud i mężną walkę, zwycięży złowieszczego przeciwnika. Są uniwersalnym odzwierciedleniem podstawowych prawd, którymi człowiek kierował się od zarania dziejów i przekazywał swojemu potomstwu. Jak żaden inny gatunek literacki, baśnie rozwijają fantazję, wyzwalają emocje, uczą współczucia, stymulują rozwój moralny, poszerzają słownictwo. Te właśnie podobieństwa mogą stać się podstawą do prawdziwego porozumienia się narodów. Cóż innego bowiem niż baśnie, stanowi wdzięczniejszy punkt wyjścia dla zachwycania się innymi kulturami?

Magdalena Lejman

Projekt plakatu: Paulina Giersz



Projekt zrealizowano ze środków Ministerstwa Edukacji Narodowej