Cichy podbj? Chiska ekspansja na Poudniowym Kaukazie

Mateusz Kubiak

Kaukaz, z racji swego strategicznego pooenia, od zawsze by przedmiotem uwagi wielkich mocarstw. O wpywy w tym regionie starali si ju Grecy, Rzymianie, Arabowie oraz Mongoowie, a bardziej wspczenie – Rosja, Turcja, Persja i pastwa zachodnie. Obecnie, w XXI wieku, do tej geopolitycznej rozgrywki docza nowy gracz jakim jest Chiska Republika Ludowa.

Historycznie kontakty Chin z Kaukazem zwizane byy gwnie z istnieniem Jedwabnego Szlaku – traktu handlowego, ktry przez stulecia czy Pastwo rodka ze wiatem Zachodu. Relacje te byy do sabe i sprowadzay si jedynie do ograniczonych kontaktw gospodarczych oraz kulturalnych. Fakt ten, w przewrotny sposb, ley jednak u podstaw dzisiejszej aktywnoci Pekinu na Kaukazie. Brak istotnych powiza z przeszoci sprawia, e Chiny nie s uwikane w aden z regionalnych konfliktw inie funkcjonuj w wiadomoci kaukaskich mieszkacw jako kolejne z ekspansywnych mocarstw[1]. Startujc z „czystej pozycji” Pekin coraz aktywniej rozgrywa swoje interesy w regionie Kaukazu Poudniowego i po raz pierwszy postrzega je take w kategoriach geopolitycznych[2].

Chiski sen

„wiat jest zbyt wany by zostawi go Ameryce” – tymi sowami mona streci wydany w 2010 r. przez Liu Mingfu tom pt. „Chiski sen” (chin. Zhongguo Meng)[3]. Ksika natychmiast staa si w Pastwie rodka przedmiotem oywionej dyskusji, a chiski przywdca Xi Jinping od samego pocztku swojej kadencji w 2012 r. odwouje si do jej tytuowego hasa[4].

Dzisiejsze Chiny, w zgodzie z ideami „chiskiego snu”, prowadz aktywn polityk tak w skali regionalnej, jak i globalnej. Naley by wiadomym, e jest to swego rodzaju nowa jako w dziaaniach Pekinu.Poczwszy od lat 90. Pastwo rodka budowao swoj potg na zewntrz, ale czynio to po cichu. Obecnie Chiny, pod przywdztwem Xi Jinpinga, niewtpliwie wychodz z cienia. Do publicznego dyskursu przebija si dzi wiadomo, i Pastwo rodka przez ostatnie lata zgromadzio 4 biliony USD rezerw walutowych i jest aktywne politycznie i gospodarczo we wszystkich zaktkach wiata. Znamiennym jest, e gdy w 2013 roku Pekin po raz pierwszy skonceptualizowa ide Nowego Jedwabnego Szlaku okazao si, e przygotowania do jej wdroenia Chiczycy rozpoczli ju dugo wczeniej[5] .

Polityka klastrowa

W ten szerzej rozumiany kontekst polityki prowadzonej przez Pekin w XXI wieku wpisuje si take wymiar kaukaski. Cho nie jest to dla Chin kierunek najwaniejszy to pozostaje jednym z wektorw, w obrbie ktrych Pastwo rodka prowadzi zaskakujco aktywn polityk.Podobnie jak gromadzone od lat rezerwy walutowe czy budowane poczenia kolejowe z Europ,nie jest to wcale zjawisko nowe – o moliwoci chiskiej ekspansji na Kaukazie pisa ju w 2005 r. amerykaski orodek Stratfor[6].

Jak zauwaa David Babayan, chisk aktywno na Kaukazie mona okreli mianem polityki klastrowej(ang. cluster approach). Pekin stara si rwnolegle rozwija relacje ze wszystkim pastwami regionu i nie zwaa na istniejce midzy nimi konflikty i podziay[7]. Polityka ta bazuje przede wszystkim na czynniku ekonomicznym – wymianie handlowej oraz chiskich inwestycjach bezporednich (ang. foreign direct investment, FDI). Oprcz tego charakterystycznym jest oddziaywanie Pekinu w sferze kulturowo-ideologicznej. Oba przywoane wymiary chiskiej aktywnoci skadaj si na budowane przez Pastwo rodka soft power – zdolno do realizacji wasnych celw za pomoc atrakcyjnoci, a nie przymusu czy zapaty[8].

Gruzja

Chiska Republika Ludowa stosunki dyplomatyczne z Gruzj nawizaa do szybko bo ju 9 czerwca 1992 r. Zaledwie rok pniej w Tbilisi istniaa ju ambasada Chin, otwarto zajmujce si tumaczeniami na gruziski chiskich ksiek Centrum Kultury Jedwabnego Szlaku (ang. Silk Road Cultural Center),a oba pastwa zwizane byy pierwszymi umowami gospodarczymi[9]. W tym momencie, na przeomie lat 1992-1993, wymiana handlowa pomidzy Chinami a Gruzj wynosia 3,7 mln USD[10].

Wraz z upywem lat wsppraca na linii Tbilisi-Pekin pogbiaa si. Chiny udzielay Gruzji bezzwrotnych poyczek i grantw (przykadowo 600 tys. USD przekazano na rzecz gruziskiej Ambasady w Pekinie lub 2,5 mln USD na rzecz wyposaenia gruziskiego Ministerstwa Finansw[11]),wspieray rozwj wzajemnego handlu oraz inwestoway w gruziski biznes i infrastruktur. Wsppraca ta dodatkowo nasilia si w latach dwutysicznych. Dodatkowo nie bez znaczenia pozostaje chiska aktywno prowadzona w kategoriach soft power– od 2010 r. w Tbilisi istnieje Instytut Konfucjusza promujcy chisk kultur i jzyk. Pekin organizuje te w Gruzji liczne konkursy i wydarzenia, w ktrych nagrodami s midzy innymi stypendia na chiskich uniwersytetach[12].

Gruzja postrzegana jest przez Chiczykw przede wszystkim jako potencjalnie wany partner w projekcie budowy Nowego Jedwabnego Szlaku. Wedug gruziskich danych za rok 2014 wymiana handlowa obu pastw osigna poziom 823 mln USD (udzia gruziskiego eksportu to zaledwie niecae 11% tej sumy), a FDI Chin w Gruzji wyniosy 195 mln USD[13]. Opierajc si o rda chiskie powysze liczby s jeszcze wiksze – wymiana handlowa miaaby wynosi 960 mln USD, a inwestycje realizowane przez Pastwo rodka by warte 530 mln USD[14].

Przywoane statystyki czyni z Chin najwikszego zagranicznego inwestora w Gruzji oraz trzeciego najwikszego partnera handlowego tego kraju. Oprcz tego w przyszoci mona spodziewa si jedynie wzmacniania dotychczasowych powiza pomidzy pastwami – 9 marca 2015 r. gruziscy i chiscy decydenci rozpoczli prace przygotowawcze do negocjacji nad utworzeniem wsplnej strefy wolnego handlu oraz podpisali memorandum dotyczce rozwoju wsppracy przy realizacji zaoe Nowego Jedwabnego Szlaku[15].

W czerwcu tego samego roku Gruzja zdecydowaa si te przystpi na prawach czonka zaoyciela do nowego chiskiego projektu jakim jest Azjatycki Bank Inwestycji Infrastrukturalnych.

Armenia

Pierwsze porozumienia handlowo-ekonomiczne Chiny podpisay z Armeni w styczniu 1992 r. Zaledwie kilka miesicy pniej oba pastwa nawizay relacje dyplomatyczne (6 kwietnia) i podpisay wzajemne porozumienia o wsppracy wielosektorowej (4 lipca). W tym samym czasie w Erywaniu powstaa te ambasada Chiskiej Republiki Ludowej[16].

Podobnie jak w przypadku gruziskim wsppraca chisko-ormiaska ulega zdecydowanej intensyfikacji w latach dwutysicznych. Pekin inwestuje w Armenii przede wszystkim w przemys, energetyk i infrastruktur oraz udziela jej bezzwrotnych poyczek i grantw (ponad 11 mln USD przekazane w 2012 r. w ramach partnerstwa ekonomiczno-technologicznego lub warte 830 tys. USD rocznie wsparcie militarne[17]). Wymiana handlowa pomidzy oboma pastwami w 2000 roku wynosia niecae 6 mln USD, za 10 lat pniej osigna ju poziom ponad 434 mln USD co oznacza jej 72-krotny wzrost w przecigu dekady[18]. Dodatkowo, w odniesieniu do lat dwutysicznych, naley odnotowa aktywno Pekinu w sferze kulturalnej. W Armenii powsta w 2008 roku pierwszy na Kaukazie Instytut Konfucjusza, funkcjonuje take program stypendialny dla Ormian chccych studiowa w Pastwie rodka. Oprcz tego jzyk chiski zacz by wykadany w ormiaskich szkoach i na uniwersytetach[19].

Wedug danych za rok 2014 chisko-ormiaska wymiana handlowa osigna poziom 588 mln USD, co daje Chinom tytu drugiego po Federacji Rosyjskiej partnera handlowego Armenii[20]. Obecnie widoczne jest wzmoone zainteresowanie obu stron dalszym rozwojem wzajemnych relacji. W marcu czterodniow wizyt w Chinach zoy prezydent Armenii Ser Sarksijan, w czasie ktrej podpisano szereg umw o wsppracy (ekonomicznej, politycznej i militarnej) oraz memorandum popierajce realizacj projektu Nowego Jedwabnego Szlaku[21]. Dodatkowo we wrzeniu 2015 r. doszo do spotkania premierw obu pastw, na ktrym zadeklarowali oni ch wsppracy przy budowie poczenia kolejowego midzy Armeni a Iranem.

Azerbejdan

Chiny nawizay stosunki dyplomatyczne z Azerbejdanem w kwietniu 1992 r., a kilka miesicy pniej w Baku funkcjonowaa ju chiska ambasada. Wzajemne relacje od samego pocztku miay wysoki priorytet polityczny dla obydwu stron – ju w 1994 roku Hejdar Alijew zoy wizyt w Pekinie i jak przekonuj niektrzy badacze, rozwaa nawet adaptacj na grunt azerbejdaski chiskiego modelu ekonomiczno-spoecznego[22]. Poczwszy od tego czasu stosunki midzy Baku a Pekinem pozostaway przyjazne i przekaday si na powoli rosnc wymian handlow.

Relacje chisko-azerbejdaskie zdecydowanie zyskay na intensywnoci w okresie 2004-2005. Po pierwsze, przedsibiorstwa naftowe Pastwa rodka porozumiay si z Baku w temacie eksploatacji czci azerbejdaskich z ropy. Oprcz tego, podczas wizyty Ilhama Alijewa w Pekinie w 2005roku, podpisano 13 umw bilateralnych, zorganizowano forum biznesowe, w ktrym uczestniczyo 40 azerbejdaskich i 400 chiskich firm oraz zdecydowano o ustanowieniu bezporednich pocze lotniczych midzy Baku a Urumczi (stolic muzumaskiej prowincji Chin – Sinkiangu). Pekin, nawizujc do historycznego Jedwabnego Szlaku,ju wwczas wyrazi zainteresowanie wczeniem si w rozwj sieci pocze kolejowych na Kaukazie Poudniowym[23].

W 2005 r.wysoko wymiany handlowej midzy oboma pastwami wyniosa 273 mln USD. Wskanik ten wedug danych za rok 2014 wzrs do poziomu 761 mln USD[24]. W czerwcu 2015 r. Azerbejdan, podobnie jak Gruzja, przystpi do Azjatyckiego Banku Inwestycji Infrastrukturalnych. Jednoczenie ronie ilo chiskich inwestycji w Azerbejdanie – wsppraca ta rozwija si w duej mierze w oparciu o sektor energetyczny(gwnie rda kopalniane, ale take odnawialne). Zjawisko to przekada si rwnie na znaczny napyw chiskich migrantw i coraz czstsze pojawianie si mieszanych maestw. Oprcz tego intensyfikacji w ostatnich latach podlega chiska ekspansja kulturalna. W 2011 r. w Baku otwarto Instytut Konfucjusza, a rok pniej podpisano porozumienia o wsppracy midzy oboma pastwami w dziedzinie edukacji na lata 2012-2015[25].

***

Obecna wsppraca Chin z pastwami Kaukazu ma przede wszystkim charakter gospodarczy i kulturalny. Mona jednak wyobrazi sobie sytuacj, w ktrej Pekin bdzie chcia rozszerzy swe wpywy o wymiar stricte geopolityczny. By moe obecna rwnowaga si na Kaukazie, ktra opiera si na rywalizacji pomidzy Rosj a wiatem Zachodu odchodzi wanie do lamusa. Koniecznym moe sta si uwzgldnienie trzeciego gracza – Chiskiej Republiki Ludowej – co mogoby kci si z polityk prowadzon wobec regionu przez pastwa zachodnie (ekspansja struktur NATO i UE), jak i przez Federacj Rosyjsk(koncepcja „bliskiej zagranicy”). Multipolaryzacja wiata jest faktem, musimy jednak wci nauczy si dostrzega j w skali poszczeglnych regionw, w tym rwnie Kaukazu Poudniowego.


Prac nad tekstem ukoczono 12.10.2015.
red.IK/ML

Autor jest absolwentem studiw licencjackich na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych oraz w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, laureatem VIII edycji programu Wakacyjnych Stay Studenckich w BBN, studentem studiw magisterskich w Studium Europy Wschodniej UW.


Tytu tekstu nawizuje do opublikowanej w 2011 r. ksiki pt. „La silenciosa conquista china”(w Polsce wydana jako „Podbj wiata po chisku”), w ktrej autorzy (Juan Pablo Cardenal, Heriberto Arajo) podejmuj temat chiskiej ekspansji w krajach rozwijajcych si.

[1] D. Babayan, New Silk Road in the Southern Caucasus: Chinese Geopolitics in a Strategic Region, Yale Journal of International Affairs, 6.10.2014r., http://yalejournal.org/article_post/new-silk-roads-in-the-southern-caucasus-chinese-geopolitics-in-a-strategic-region/ (16.06.2015r.).

[2] D. Babayan, Some Aspects of China’s Policy in the Caucasus, Central Asia and the Caucasus, 2011, vol. 12
nr 1, s. 70.

[3] Zob. szerzej: L. Miungfu, The World Is Too Important to Be Left to America, The Atlantic, 4.06.2015r., http://www.theatlantic.com/international/archive/2015/06/china-dream-liu-mingfu-power/394748/(16.06.2015r.).

[4] Zob. szerzej: B. Gralczyk, Chiski Sen, Salon24, 4.04.2013r., http://pulaski.salon24.pl/498116,chinski-sen (16.06.2015r.).

[5] Xi Jinping po raz pierwszy przedstawi koncepcj Nowego Jedwabnego Szlaku we wrzeniu 2013 r. w Kazachstanie oraz w padzierniku tego samego roku w Indonezji. Projekt skada si z „jednej drogi i jednego pasa”, a wic drogi ldowej oraz morskiej, ktre maj na nowo poczy handlowo Chiny z Europ. Cz pocze kolejowych zostaa oddana do uytku jeszcze w latach 2011-2012. Zob. szerzej: M. Kaczmarski, Nowy Jedwabny Szlak: uniwersalne narzdzie chiskiej polityki, Komentarze OSW, 10.02.2015r.,nr. 161.

[6] Por.: TheSouth Caucasus: A New ‘Great Game’ Developing?, 19.03.2005r., Stratfor, https://www.stratfor.com/sample/analysis/south-caucasus-new-great-game-developing (19.06.2015r.).

[7] D. Babayan, New Silk Road…, Yale Journal of International Affairs, 6.10.2014r., http://yalejournal.org/article_post/new-silk-roads-in-the-southern-caucasus-chinese-geopolitics-in-a-strategic-region/(16.06.2015r.).

[8] Zob. szerzej: J. S. Nye jr., Soft Power. Jak osign sukces w polityce wiatowej, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007.

[9] J. Zhou, Chinese in Georgia, ECMI Working Paper #54, Stycze 2012; GEORGIA-CHINA: TRADE AND ECONOMIC RELATIONS, WikiLeaks, 10.07.2007r., https://wikileaks.org/plusd/cables/07TBILISI1624_a.html (19.06.2015r.).

[10] C. Isajiw, China and Georgia’s Economic Relations: Diversity and Contrasts, The Diplomat, 21.05.2013r., http://thediplomat.com/2013/05/1537/(19.06.2015r.).

[11] GEORGIA-CHINA: TRADE AND ECONOMIC RELATIONS, WikiLeaks, 10.07.2007r., https://wikileaks.org/plusd/cables/07TBILISI1624_a.html(22.06.2015r.).

[12] J. Zhou, op. cit., s.18.

[13] Dane za: National Statistics Office of Georgia, http://www.geostat.ge(19.06.2015r.).

[14] Dane za: Ministry of Commerce People’s Republic of China, http://english.mofcom.gov.cn/article/newsrelease/significantnews/201503/20150300908541.shtml(19.06.2015r.).

[15] China Launches Feasible Studies on Free Trade Agreement Negotiations with Georgia, Signs Cooperation Document on Jointly Building Silk Road Economic Belt,Ministry of Commerce People’s Republic of China, 13.03.2015r., http://english.mofcom.gov.cn/article/newsrelease/significantnews/201503/20150300908541.shtml (19.06.2015r.).

[16] Dane za: Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia, http://www.mfa.am/en/country-by-country/cn/ (22.06.2015r.).

[17] Dane za: China to Give Military Aid to Armenia, Defense News, 31.12.2013r., http://archive.defensenews.com/article/20131231/DEFREG01/312310008/China-Give-Military-Aid-Armenia (22.06.2015r.).

[18] Dane za: National Statistic Service of the Republic of Armenia, http://www.armstat.am/en (24.06.2015r.).

[19] D. Babayan, News Silk Roads…; Armenian students to study in China, Xinhua, 28.07.2012 r.,http://news.xinhuanet.com/english/china/2012-07/28/c_131745181.htm (24.06.2015r.).

[20] Zob. szerzej: Sino-Armenian Relations Upgraded to Higher Level, The Jamestown Foundation, 6.04.2015r., http://jamestownfoundation.blogspot.com/2015/04/sino-armenian-relations-upgraded-to.html (24.06.2015r.); China, Armenia Vow to Deepen ‘Friendly’ Ties, Azatutyun, 25.03.2015r., http://www.azatutyun.am/content/article/26920679.html (24.06.2015r.).

[21] Dane za: Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia, http://www.mfa.am/en/country-by-country/cn/ (22.06.2015r.).

[22] Zob. szerzej: F. Ismailzade, China’s Relations with Azerbaijan, China and Eurasia Forum Quarterly, Vol. 5,
nr 1 (2007), s. 29.

[23] Zob. szerzej: F. Ismailzade, China’s Relations with Azerbaijan, China and Eurasia Forum Quarterly, Vol. 5,
nr 1 (2007), s. 30-32.

[24] Dane za: The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan,http://www.stat.gov.az/source/trade/en/f_trade/xt002_1en.xls (10.03.2015 r.).

[25] China, Azerbaijan to boost ties in Education, Xinhua, 14.07.2012r., http://news.xinhuanet.com/english/china/2012-07/14/c_131715284.htm (10.03.2015 r.).



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zrda), ale nie kradnij!