Czarne wdowy na Kaukazie

Katarzyna Mierzejewska, sierpie 2015

2002 rok, teatr na Dubrwce, Moskwa. Na scenie odgrywano wanie II akt musicalu Nord-Ost, a w budynku przebywao prawie 1000 osb. Nic nie zapowiadao tragedii. W pewnym momencie do teatru wparowaa grupa uzbrojonych osb. Szybko opanowali budynek i wnieli do niego karabiny, granaty, miny czy potne bomby domowej roboty. Sprzt wczeniej przetransportowano ciarwkami z Czeczeni. Terroryci wywiesili na scenie czarn szahad i zadali zakoczenia wojny w Czeczenii i natychmiastowego wycofania stamtd wszystkich wojsk rosyjskich. Postawili ultimatum, dajc tydzie na jego spenienie. Po tym czasie mieli zabija zakadnikw. Wrd zamachowcw dao si dostrzec ubrane w czarne burki kobiety, ktre miay na sobie adunki wybuchowe. Usiady wrd widzw i groziy odpaleniem bomb w wypadku szturmu na teatr. Ostatecznie udao si przeprowadzi akcj odbicia zakadnikw, ktra zostaa uznana zarwno przez prezydenta Putina, jak i generaa Petelickiego, za sukces. Sukces, ktry zosta okupiony krwi 120 niewinnych ofiar i setkami rannych. Wtedy Rosja zostaa dobitnie uwiadomiona, e sprawy Czeczenw nie da si zamie pod dywan. Dodatkowo rozgos zyskay tajemnicze kobiety w burkach, ktre z wielkim powiceniem poday za zamachowcami. Rosyjskie media okrzykny je „czarnymi wdowami”, ze wzgldu na dugie, ciemne szaty jakie miay na sobie.

Dziaalno terrorystyczna „czarnych wdw” jest efektem wydarze jakie miay miejsce w Czeczenii na przeomie XX i XXI wieku. Wspczesna historia tego miejsca naznaczona jest w gwnej mierze wojn i cierpieniem. 11 grudnia 1994 roku na terytorium zbuntowanej republiki wkroczyy wojska rosyjskie pod pretekstem ustanowienia adu i porzdku. Tak rozpocza si I wojna czeczeska. Uwierzyli oni, e walka z Rosj jest do wygrania. Konflikt do dzi pozostaje nierozwizany i do tej pory pochon tysice ofiar, zwaszcza ludnoci cywilnej po stronie czeczeskiej. W spoeczestwie oswojonym ze mierci i karabinem, kobiety przedstawiano jako te, ktre ze zdjciami swoich zabitych mw i synw bray udzia w wiecach protestacyjnych lub rzucay si pod koa autobusw wiozcych zagraniczne delegacje. Niektre z nich w ten sposb daway wyraz swojej rozpaczy i protestoway przeciw znikaniu bez ladu swoich bliskich. Utrata ma i ch zemsty to czynniki, ktre czsto popychaj kobiety do przyczenia si do „czarnych wdw”. Mczyni odgrywaj bardzo wan rol w yciu Czeczenek. Czuwaj oni nad bliskimi kobietami, opiekuj si nimi. Pocztkowo ta rola przypada ojcu i braciom. To oni potem przekazuj j pod opiek mowi (1). Z tym ostatnim jednak rnie bywa, bowiem ze wzgldw ekonomicznych rodzin Czeczeskie czsto yj oddzielnie, zwaszcza gdy mczyzna musi zarabia na ycie daleko od rodziny. Ponadto kobiety zwykle zostaway w domach, a mczyni niejednokrotnie ginli na polu bitwy, co powodowao znaczcy wzrost liczby kobiet w wioskach. Dlatego te z powodu wojny, w Czeczenii nastpowa proces przejmowania przez kobiety rl do tej pory uwaanych za typowo mskie. Wiele Czeczenek decydowao si te na dalekie wyprawy w celu odnalezienia braci i maonkw, ktrzy zostali uznani za zaginionych. Niektre z kobiet nie ograniczay si do poszukiwa i wybray zemst i wymierzanie sprawiedliwoci na wasn rk. Czynnikiem potgujcym nienawi byy rosyjskie represje i dyskryminacja. Jeszcze do niedawna w ogle nie rozpatrywano kwestii uczestnictwa kobiet w dziaaniach wojennych. Pocztkowo dostarczay jedynie pomoc medyczn, ywno i wod dla mczyzn, zagrzewajc ich przy tym do walki. Straty wojenne wymusiy jednak podjcie radykalnych krokw i wczenie kobiet do akcji planowania kolejnych, samobjczych zamachw. W swojej ksice „Narzeczona Allaha” Julia Jusik dzieli terrorystki samobjczynie na dwie grupy: „nieszczliwe” i „narzeczone”. Cho sposoby ich werbowania s rne, to wszystkie maj jeden punkt wsplny. Kiedy podejmuj decyzje o doczeniu do grupy bojownikw, izoluj si od rodziny i wyprowadzaj z domu. Samobjstwo to jednak ostateczno. S te takie kobiety, ktre wi si z innym mczyzn i staraj wie wzgldnie normalne ycie.

Jedn z pierwszych, znanych „czarnych wdw” bya 22-letnia Chawa Barajewa, ktra 6 czerwca 2000 roku prowadzia ciarwk pen materiaw wybuchowych. Wybuch nastpi w tymczasowej siedzibie oddziau si specjalnych Ministerstwa Spraw Wewntrznych Rosji w miejscowoci Achan-Jurt. Zgino 27 osb. Tak jak w przypadku kadego zamachu, tak i tutaj kluczow rol odegrao odpowiednie rozpropagowanie akcji i jej „teatralno”. mier Chawy zostaa zainscenizowana wedug starannie obranego schematu. Na filmie wida dziewczyn, ktra siedzi w swoim domu i pokornie czyta fragmenty Koranu, dopowiadajc przy tym na pytania o sens ycia i mierci. Nastpne sceny to ju esencja caego filmu. Uwieczniaj one moment za kierownic ciarwki i wypowied o mierci, raju i witej wojnie muzumanw. Jej imi zna dzi kade czeczeskie dziecko. To o Chawie tworzy si pieni, pisze poematy. Przez swoj mier urosa do rangi symbolu narodowego i wzoru do naladowania, a jej decyzj rozpatruj si w kategoriach postpowania honorowego i godnego naladowania.

Intensyfikacja zamachw przeprowadzanych przez Czeczenki nastpia latem 2003 roku. po czeczeskim referendum konstytucyjnym z 23 marca 2003 roku, podczas ktrego przyjto konstytucj Czeczenii okrelajc republik jako nieodczn cz Federacji Rosyjskiej (2). Potem sytuacja zostaa wzgldnie ustabilizowana. Wadimir Putin mwi nawet w kwietniu 2009 roku o zakoczeniu „akcji zwalczania terroryzmu”. Nic bardziej mylnego. W prawdzie coraz mniejsz popularnoci cieszyy si hasa narodowociowo-wyzwolecze, na popularnoci zyskiwao jednak podziemie islamskie, dce do utworzenia na terenie Kaukazu Pnocnego pastwa islamskiego.
W innych czciach wiata zanim zamachy zaczy przeprowadza kobiety, to wielu samobjczych atakw dokonali mczyni. Z kolei w Czeczenii, to wanie kobiety zapocztkoway walk w tej formie. Prawdopodobnie ma to zwizek z kodeksem honorowym Czeczenw, zgodnie z ktrym samobjstwo jest tchrzostwem. Bardziej zakorzeniona w spoeczestwie i tradycji jest zemsta za krzywdy. Czeczecy uksztatowali swj wasny kodeks postpowania. Morderstwo powinno by pomszczone morderstwem. Kobiety maj jednak zezwolenie na dokonanie zemsty samodzielnie tylko w sytuacji, gdy w ich rodzinach nie ma adnych mczyzn (3). To idealnie wpasowuje si w charakterystyk „czarnych wdw” – kobiet, ktre straciy mw, synw czy cae rodziny w czasie konfliktu rosyjsko-czeczeskiego.

Warto przeledzi motywy kierujce kobietami planujcymi powici swoje ycie w zamachu. Podczas gdy misje samobjcze mczyzn motywuje si zwykle fanatyzmem religijnym lub nacjonalistycznym, kobiety wydaj si podejmowa tak decyzj czciej z powodw osobistych. Chc pomci swoj rodzin, wymierzy kar za spotkane ich krzywdy, a cao ma podoe bardziej emocjonalne nieli ideologiczne. Motywacje „czarnych wdw” s interpretowane w rnoraki sposb. Badacze Robert W. Kurz i Charles K. Bartle s zdania, e separatyci przekonali wiele wdw czeczeskich, e stay si obcieniem, a strata mw bya kar za grzechy. W takim wypadku odebranie sobie ycia „w susznym celu” wydaje si by uzasadnione kulturowo. Kobiety sabsze psychicznie s dodatkowo pod wielkim wpywem silnych osobowoci mskich rekrutw i staj si tym bardziej podatne na sugestie i „pranie mzgw”. Wiele osb podchodzi ostronie do tak postawionej tezy, skaniajc si ku prostszemu rozwizaniu. Ich zdaniem kobiety czeczeskie nie potrzebuj adnych dodatkowych motywacji oprcz wasnego alu i rozpaczy. Zgoa odmienn tez prezentuj rosyjskie wadze i nic w tym dziwnego. Ich zadaniem wizerunkowym jest zdyskredytowanie bojownikw czeczeskich. Rosyjskie wadze wspinaj si na wyyny umiejtnoci PRowych, eby zachowa w caej sytuacji dobry wizerunek i obedrze z ludzkich cech drug stron. Ukazuj „czarne wdowy” jako kobiety wybierane spord najbardziej uomnych umysowo muzumanek, przechodzce szkolenia w specjalnych grskich obozach, w ktrych s gwacone, narkotyzowane, hipnotyzowane, po czym staj si niezawodnymi i bezmylnymi „ywymi bombami”.

Przy tej wieloci interpretacji, mona jednak wyrni kilka podstawowych kategorii w ramach motyww dziaania czarnych wdw. Pierwsz z nich jest osobista trauma. Czeczenki dowiadczay wyjtkowo brutalnych wydarze, zwizanych z utrat czonkw rodziny i patrzeniem na mier bliskich. Nie mogo to nie odbi si na zdrowiu i stabilnoci emocjonalnej kobiet. W wielu przypadkach pokosiem traumy by gboki kryzys psychiczny, depresja, spoeczne wyobcowanie i izolacja. Rozpacz bardzo czsto zostaje przeksztacona przeksztacona w pokady zych emocji, agresj i silne pragnienie zemsty. W wielu wypadkach po doznanej krzywdzie kobiety z wasnej inicjatywy szukay kontaktu z odpowiednimi strukturami. Cz z nich bya zwizana z bojownikami ju wczeniej poprzez wizy krwi czy maestwo. Std te sentyment i poczucie wsplnoty. Bl i rozpacz czsto znajduj swj wymiar w zemcie, czyli drugiej kategorii. Etos zemsty za krzywdy i mier najbliszych jest czsto spoecznie akceptowany. Kolejnym motywem moe by ideologia religijna, cho na pewno nie stanowi ona pierwszego impulsu do dziaania. Idzie raczej w parze z traum i osobist tragedi, bo w takich wypadkach ludzie atwo ulegaj radykalizmom, a ideologia dihadu staje si ich wasnym gosem – gosem ludzi zapomnianych i pokrzywdzonych. Czsta wtpliwo co do samodzielnego wyboru samobjstwa prowadzi do wysunicia nastpnej kategorii, czyli przymusu. Taki scenariusz jest przekonywujcy zwaszcza okiem Rosjan. Samotne, pozbawione wsparcia mode dziewczyny s oddawane w rce organizacji terrorystycznych za zgod rodziny. Brak innych perspektyw skania do podjcia radykalnych dziaa. Pomaga w tym sukcesywnie prowadzona indoktrynacja.

Ciko jest wybra jedn drog interpretacji w analizowaniu zjawiska „czarnych wdw”. To pomieszanie osobistych tragedii, radykalizmu, a take duego poczucia krzywdy i pokadw nienawici. czy je przede wszystkim opakiwanie swoich bliskich, warto pamita jednak o tym, e za kad z nich (tak jak i za kadym innym czowiekiem) skrywa si osobisty, gboko skrywany motyw, co co ostatecznie popycha do podjcia tragicznej w skutkach decyzji.

(1)  K.Pietrasik, Czarne wdowy – kobiety samobjczynie z Kaukazu, [w:] M.Woniak, K.Zdulski, Wschd i Zachd: tolerancja i rnorodno. d 2013.
(2)  M.Adamczuk, Czeczeskie kobiety w strategii dziaania bojownikw kaukaskich [w:] PRZEGLD BEZPIECZESTWA WEWNTRZNEGO 8/13.
(3)  K.Krulisova, The “Black Widow” Discourse: Desperation, Irrationality and Vendetta, 2015.



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zrda), ale nie kradnij!