Kultura czeczeńska w zarysie

Przyglądając się kulturze czeczeńskiej z zewnątrz jako tzw. "postronny obserwator" można pokusić się o umieszczenie jej w uporządkowanym (na potrzeby "europejskiego - polskiego rozumienia") schemacie i wyróżnić w nim te elementy, które kształtowały i nadal wpływają na kulturę czeczeńską:

Tradycja i nieustanne dążenie do zachowania tradycji

Powstaje pytanie czy tak jest nadal? Niewątpliwie miała ona decydujący wpływ, co najmniej do połowy lat dziewięćdziesiątych XX w. W wyniku dramatycznych wydarzeń, jakie dotknęły Czeczenię w ciągu ostatniej dekady (głównie dwóch wojen rosyjsko-czeczeńskich: 1994-1996 i 1999-obecnie, z których ostatnia przerodziła się w genocyd i wielowątkowy konflikt) Czeczeni ulegli rozbiciu na wielu grup, ceniących różne wartości, traktujących "dotąd niezmienną" tradycję wybiórczo. W zdziesiątkowanej i zrujnowanej Czeczenii zaczyna dominować młode pokolenie - dwudziestolatków - trzydziestolatków, wychowanych w okresie chaosu i wojen, którzy odchodzą od "tradycji ojców" i podążają w kierunku radykalnych nurtów religijnych. I to one nabierają większego znaczenia w ich życiu. Determinują pozostał dziedziny życia, w tym kształt kultury. Dążenie młodych reformatorów i radykałów religijnych stawia często w sprzeczności ideały i wartości, którymi żyło i żyje pokolenie ich ojców. Powoduje to konflikty nie tylko między określonymi grupami, rodami czeczeńskimi, ale również w łonie jednej rodziny;

Religia - Islam

Adoptowany do tradycji czeczeńskiej, do zwyczajów obowiązujących życie społeczne przed pojawieniem się muzułmanów w Czeczenii, kiedy największy wpływ miały lokalne wierzenia, powszechnie określane jako pogańskie, oraz chrześcijaństwo szerzone głównie przez misjonarzy gruzińskich. I ponownie jak w przypadku poprzedniego elementu - w ciągu ostatnich kilku lat uległ on dużej zmianie. Islam jest centrum, wokół którego dokonują się najgłębsze zmiany w kulturze i tożsamości młodego pokolenia Czeczenów. W chwili obecnej młodzi ludzie porzucają tradycyjną czeczeńską formę religii i zwracają się ku radykalnej, znacznie prostszej i bardziej zrozumiałej dla nich formie islamu. Religia jest jednym (jeżeli nie jedynym) z ratunków dla młodych ludzi wciąż obcujących z wojną, śmiercią i zemstą.

Wpływ innych kultur

Obecnych prawie zawsze w historii Czeczenów: kultury arabskiej, irańskiej, tureckiej, gruzińskiej, a od końca XIX wieku kultury rosyjskiej, z intensyfikacją wpływów w okresie funkcjonowania ZSRR. W ostatnich latach, szczególnie po upadku ZSRR, do Czeczenii zaczęła docierać kultura masowa z Europu Zachodniej i USA w postaci filmów, nagrań muzycznych, nowoczesnej techniki.

Wszystkie wyżej wymienione elementy są powiązane ze sobą. Przenikają się i zmieniają bardzo dynamicznie. Podsumowując - do niedawna, tzn. do początku (a nawet do połowy) lat 1990 dominującą rolę w kulturze czeczeńskiej odgrywało dążenie do zachowania niezmienionej tradycji, przekazywanej z ojca na syna. Młode pokolenie nie podnosiło większych buntów przeciwko zasadom ojców. W ciągu kilku ostatnich lat synowie zaczynają wybierać inną, nową drogę życia - drogę nowych reformatorskich nurtów islamu. Tocząca się miedzy tradycyjnymi mistrzami religijnymi i reformatorami (często określanymi jako "wahhabici") dyskusja nad unowocześnieniem dotychczasowej formy islamu jest odbiciem dyskusji między pokoleniami. To ona determinuje zakres dawnej tradycji czeczeńskiej i wpływów obcych kultur.[Górecki 2002, s. 61] Jest to debata nad tożsamością - byciem Czeczenem we współczesnych, trudnych warunkach życia.

Po tej wstępnej, zewnętrznej obserwacji kultury czeczeńskiej można spróbować pójść dalej "głębiej", "do spojrzenia od wewnątrz na swoją kulturę" samych Czeczenów.

W dalszej części zostaną przedstawione najważniejsze wartości kultury czeczeńskiej, które przewijają się w pracach i opisach kultury dokonywanych głównie przez badaczy czeczeńskich, zanurzonych w tradycyjnej kulturze, poszukujących oryginalnych korzeni własnej kultury i historii.
Zatem według nich najważniejszymi wartościami w życiu Czeczenów, przekazywanymi i kształtowanymi przez tradycję są:

Wolność

Jako wartość przenikająca wszystkie dziedziny kultury czeczeńskiej. Czeczeni piszący lub wypowiadający się na temat swojej kultury podkreślają rolę wolności, opartej na wierze w jednego Boga, w życiu jednostki, rodziny i społeczeństwa. Wolność w pierwszym rzędzie zakłada samorealizację jednostki oraz kult człowieka i jego dostojeństwa. Według nich czeczeńska struktura społeczna jest zbudowana według zasad demokratycznych, bez różnicowania ludzi według pochodzenia. Zgodnie z tą tradycją wszyscy mężczyźni powyżej 15 roku życia są równi i nietykalni. [Górecki 2002, s. 66] Nie ma między nimi książąt i panów. Na określenie rodów i osób, które przypisują sobie lepsze, arystokratyczne pochodzenie używane jest powszechnie, powiedzonko ludowe "Kniazia iz grazi" (Książęta z błota). Umiłowanie wolności wywoływało sprzeciw wobec narzucania cudzych praw i panowania. Między innymi z tego powodu próby zaszczepienia feudalizmu na gruncie czeczeńskim przez Rosjan w XIX wieku napotkały trudności i opór, którego nie udało się przezwyciężyć również w XX wieku. Wolność jako czynnik kształtujący kulturę i tożsamość czeczeńską, często przywoływany jest w chwili obecnej, szczególnie kiedy Czeczenii mówią o walce z Rosjanami w latach dziewięćdziesiątych ( I i II wojna). [Usmanow 2002, s. 10] W okresie poprzedzającym I wojnę (1991-1994 r.) i powojennym (1997-1999 r.), kiedy Czeczeni ogłosili utworzenie niezależnego państwa Czeczeńskiej Republiki Iczkerii, jej atrybutami stały się symbole odwołujące się do poczucia wolności i niezależności. W godle państwowym znalazła się wilczyca - symbol wolności, niezależności, męstwa i ofiarności. [Czeczenia walczy, 2003] Głównym elementem hymnu państwowego pt. "Śmierć lub wolność", opartego na pieśniach ludowych, jest porównanie Czeczenów do wilków, dla których najważniejsza pozostaje walka o wolność i równość. [Usmanow 2002, s. 10] Również jeden z kolorów flagi czeczeńskiej - biały symbolizuje wolność, sprawiedliwość i braterstwo narodu. We wspomnianym okresie, głównie z inicjatywy prezydenta CZRI Dżochara Dudajewa wydrukowano paszporty i banknoty niezależnego państwa Iczkeria, na których znaleźli się historyczni bohaterowie czeczeńscy, walczący o wolność. [Atributika Iczkerii, 2002]

Równie żywy jak w poprzednich epokach pozostaje wzorzec bohatera narodowego tzw. "abreka", walczącego o wolność i sprawiedliwość, broniącego zwykłych biednych ludzi. Z okresu wojen kaukaskich w XIX wywodzą się, popularne do dzisiaj w folklorze czeczeńskim, postaci obrońców narodu przed carskim uciskiem: Zelimhana Haczrojewskiego, Bejbułata Tajmiewa1, Bajsongura Bienojewskiego. Pozostają wcieleniem ideałów górskiej demokracji: równości i wolności wszystkich członków społeczeństwa, o których opowiadają liczne legendy i pieśni czeczeńskie.
Samo słowo oznaczające wolność obecne jest również w życiu codziennym. Jeden z czeczeńskich wariantów powitania, często używanego przez gospodarza domu, do którego przybył gość z wizytą, brzmi: "Marsza wogilla (do mężczyzny) i Marsza jogilla (do kobiety), co oznacza: "w tym domu, miejscu spotkania, oczekuje Cię pełnia wolności". Na pożegnanie gospodarz mówi: "Marsza dojla (do mężczyzny) i Marsza ojla (do kobiety), co oznacza: "niech wolność będzie zawsze twoim udziałem" Równie popularne jest pozdrowienie: Marszalla doijtu - "Zostań wolnym" lub Dala maraszalla dojla" - "Niech Bóg dopomoże Ci pozostać zawsze wolnym". [Usmanow 2002, s. 10]

Naród

Sami Czeczeni naród, do którego należą, określają, jako "Nochczo". Są bardzo podzieleni, jeżeli chodzi o teorie na temat pochodzenia tej nazwy. Według jednych "Nohczo" oznacza ludzi posługujących się pługiem (orających ziemię), czyli rolników, którzy w wyniku inwazji obcych plemion na ich ziemie, byli zmuszeni osiedlić się w trudno dostępnych górach. Inni kojarzą określenie "Nohczo" z nomadami - koczownikami stale wędrującymi, przemieszczającymi się z miejsca na miejsce, na zimę mieszkającymi w górach. Jednak najbardziej rozpowszechnione w narodzie, jest mniemanie, iż nazwa ta pochodzi od imienia biblijnego bohatera Noego, który w czasie potopu schronił się ze swoją arką na jednej z gór czeczeńskich. Jego potomkowie (Turpał Nohczo) dali początek narodowi "Nohczo". Wszystkie opinie odnośnie pochodzenia Czeczeńców łączy przekonanie o starożytności narodu i języka czeczeńskiego. Powtarza się twierdzenie o rdzennie kaukaskim pochodzeniu Czeczenów, o bliskim pokrewieństwie z plemionami Scytów i ich kulturą. Z kolei dzięki językowi czeczeńskiemu możliwe jest odczytanie pisma klinowego i tekstów sumeryjskich. [Hasiew 2000, s. 36] W Według podań dotyczących powstania czeczeńskiej struktury społecznej, nad źródłami rzeki Gehi, w krainie "Naszh" (obecnie zachodnia Czeczenia) narodził się legendarny przodek Turpał Nohczo, którego synowie byli protoplastami 9 wspólnot tzw. "tukhumów". One z kolei dzielą się na mniejsze ww. jednostki - klany tzw. "tejpy", których w chwili obecnej jest około 160. Ich założyciele jako pierwsi zaczęli przesiedlać się z krainy Naszh, do ziem położonych w tzw. "Iczkerii". Każdy z nich wybierał na nowe siedlisko określoną górę z przylegającą doń doliną. Budował na niej basztę obronną i zakładał rodzinę. Jako pierwsze z krainy "Naszh" przesiedliły się tejpy: "Peszhoj", "Ceczoj", "Bienoj" i "Czeberłoj". Do tej pory uważają się za wychodźców z ww. krainy "Naszh", wywodzą się z nich również najbardziej znani bohaterowie i święci czeczeńscy, w związku z tym ich członkowie cieszą się większym szacunkiem niż pozostali "tejpowcy". [Kawkasiani 2001, s. 30] Jednak w latach dziewięćdziesiątych doszło do erozji tego systemu i upadku ich autorytetu. Do władzy doszły mało znane tejpy, z których pochodzili młodzi dowódcy polowi szczególnie zasłużeni za udział w walkach w I wojnie. [Górecki 2002, s. 71-72] Mimo zmiany autorytetów i znaczenia poszczególnych tejpów, w samej strukturze narodu czeczeńskiego nic się nie zmieniło. Tak jak poprzednio, według tradycji czeczeńskiej, głównym zadaniem tejpu jest pomoc i obrona swoich członków w każdej sytuacji i miejscu na świecie. W zamian za to tejp może liczyć na bezgraniczną lojalność swoich członków. Jeśli Czeczenowi uda się wyjechać np. zagranicę, próbuje ściągnąć swoich krewnych, gdy zacznie pracować na stanowisku dyrektorskim, w pierwszej kolejności zatrudnia swoich krewnych, jeżeli nie, to zobowiązany jest do znalezienia im pracy. Mają oni również pierwszeństwo, gdy przychodzi do rozstrzygania w urzędzie próśb i innych spraw oficjalnych. Posłuszeństwo wobec klanu jest większe niż wobec instytucji państwowych. Struktura klanowa przenika całe życie społeczne. W tej chwili mimo, iż uwierają ich te więzi, nadal obowiązują w życiu. Na co dzień wyobraźnia Czeczena rzadko wykracza poza obszar tejpu. [Górecki 2002, s. 71-72]

Ustny przekaz tradycji i literatury

Zawarty jest w licznych legendach, opowiadaniach moralnych i przysłowiach, pieśniach czeczeńskich tzw. "Illi" oraz w przypowieściach o olbrzymach Nartach. Do najbardziej znanych należą: legenda o powstaniu Czeczenii i Czeczenów, o przodku Turpale Nochczo, o wilku, źródle miłości, o żmii, o jeleniu, o słońcu uosabianym w postaci dziewczyny-wojowniczki na białym koniu tzw. "Malhazia", o pastuchu zatrzaśniętym w skale. [Sajdułajew 2003] Znany jest również mit o Pharmacie, będący czeczeńską wersją greckiego mitu o Prometeuszu. Z wieloma regionami i miejscami na terenie Czeczenii związane są dziesiątki opowieści i legend. Do najsłynniejszych należą opowieści o krainie Naszch, Melhista, Majsta, Czeberłoj, o jeziorze Gałanczoż i związanej z nim bogini Tuszoli. [Ahmadow 2001, s. 11]

Rodzina

Jedno z najważniejszych miejsc w przekazie i podtrzymywaniu tradycji czeczeńskiej zajmuje rodzina. Jest podstawowym ogniwem dalszych podziałów i przynależności społecznej, religijnej i narodowej. Pierwszym punktem odniesienia dla Czeczenów jest mała rodzina, czyli rodzice z dziećmi tzw. "diozel" oraz duża rodzina obejmująca także braci tzw. "ca". Dalej Czeczen identyfikuje się ze swoją wielką rodziną "neke", w skład której wchodzą krewni, wywodzący się od wspólnego męskiego przodka, następnie z rodem "gar", w którym wspólny przodek jest postacią na wpół mityczną. Dopiero kilka rodów tworzy klan "tejp". Każdy "gar", gdy się rozrośnie, może zostać "tejpem". [Górecki 2002, s. 60] Każdy Czeczen ma obowiązek założyć rodzinę. Kobieta, która zostanie wdową lub rozwódką stara się jak najszybciej wyjść ponownie za mąż. Rodzina i pojawiające się w niej dzieci są warunkiem przedłużenia klanu i narodu. W rodzinnie czeczeńskiej każdy jej członek pełni określoną funkcję. Istnieje ścisły podział zadań miedzy kobietą i mężczyzną. Cały trud i praca mężczyzny obraca się wokół zapewnienia utrzymania rodzinie, dbania o krewnych. Dla rodziny Czeczeni gotowi są zrobić niemal wszystko. Dominującą rolę pełnią najstarsi mężczyźni, sprawują kontrolę nad młodszymi członkami, którzy zobowiązani są do podporządkowywania się ich decyzjom i okazywania im na każdym kroku szacunku. Jeśli zabraknie dziadka czy ojca, decyzje odnośnie losu pozostałych członków rodziny podejmuje wdowa - najstarsza kobieta, matka licznych dzieci, która jest otaczana równie dużym szacunkiem jak jej mąż. Matka ma bardzo duży wpływ na wychowanie dzieci. Jest strażniczką ogniska domowego. Szczególnie podkreślana jest więź, jaka łączy ją z synami. Akceptacja nowo poślubionej synowej przez matkę jest niezbędna dla dalszego bytu małżeństwa syna. Dzieci urodzone z takiego związku należą do rodziny ich ojca, nazwisko dziedziczą po ojcu. W przypadku rozwodu zostają przy ojcu. Przy zawieraniu związków małżeńskich obowiązuje egzogamia. Ostateczną zgodę na małżeństwo wydają rodzice. Zdarza się, że młodzi omijają skomplikowaną etykietę zalotów, swatów i decydują się na wspólną ucieczkę, co sprowadza się do porwania dziewczyny przez chłopaka. W takim przypadku rodzice, już po fakcie, przeważnie zgadzają się na taki związek. [Czesnow 1994, s.5-6]

Kult przodków

Każdy Czeczen powinien znać i potrafić wymienić imiona swoich 7 przodków. Poprzez poczucie więzi z przodkami rodzina jest jednością. Członek rodziny jest odpowiedzialny za swoje czyny nie tylko przed obecnymi braćmi i siostrami, ale również przed swoimi przodkami i przyszłymi potomkami. [Usmanow 2002, s. 10] Jego zachowanie decyduje o tym, czy jego rodzina okryje się sławą czy hańbą. Każdą krzywdę uczynioną rodzinie czy to przez niego czy przez obcych musi zadośćuczynić i naprawić. Na tej zasadzie oparta jest (funkcjonująca do dziś) tzw. "krwawa zemsta". Za zabójstwo człowieka, jego rodzina jest zobowiązana do wymierzenia kary zabójcy bądź jego braciom i ich rodzinom. Niekoniecznie za popełniony czyn należy odpowiedzieć takim samym czynem, gdyż istnieje kilka sposobów pojednania, z których najskuteczniejszy i najbardziej symboliczny polega na tym, iż ścigany zabójca stara się dotknąć ustami piersi matki ofiary. Jeśli uda mu się, zostaje wówczas jej synem i członkiem rodziny ofiary. Starsi rodzin decydują o jego dalszym losie, przeważnie udzielają mu wybaczenia. [Czesnow 1994, s.13-14]

Wzory zachowań

- etykieta i adaty. Tam gdzie wolność jest podstawą życia społecznego, na jej straży stoi surowość obyczajów (tzw. adaty) i określone standardy moralne, z których według Czeczenów najważniejsze są: człowieczeństwo, miłosierdzie, szacunek, czystość, równość, prawda, osoba, wstyd, sława i cześć, kultura wewnętrzna i cierpliwość, etykieta. [Hasiew 2000, s. 39] Tylko dzięki nim członek danej rodziny staje się Czeczeńcem. Stąd też pochodzi popularne powiedzenie ludowe: "Trudno być Czeczeńcem". W życiu społecznym i rodzinnym obowiązuje prawo zwyczajowe "adaty" warunkujące ściśle określoną etykietę, której naruszenie jest nie do pomyślenia. [Czesnow 1994, s.1] Etykieta obowiązuje Czeczenów podczas wszystkich świąt rodzinnych i religijnych. Np. etykieta związana z zawarciem małżeństwa zabrania przyszłym małżonkom jakichkolwiek kontaktów przed ślubem. Pan młody, po udzieleniu ślubu przez mułłę, nie bierze udziału w swoim weselu, może je jedynie obserwować z daleka. Przeważnie znajduje się w innym miejscu, gdzie bawi się tylko ze swoimi kolegami i braćmi. Z kolei panna młoda w czasie wesela stoi, nie patrzy na nikogo, nie odzywa się do nikogo. Przez określony czas już po weselu młody mąż nie może spotykać się z jej rodzicami, unika spotkań nawet ze swoimi rodzicami. W czasie świąt religijnych kobiety nie uczęszczają do meczetów, modlą się najczęściej w domach. Etykieta obowiązuje także w codziennym życiu społecznym i rodzinnym. Na przykład: w czasie poruszania się drogą, ścieżką młodzi zawsze ustępują miejsca starszym, w pomieszczeniu stoją w ich obecności, nie odzywają się pierwsi. Poza tym wszystkich siedzących w określonym pomieszczeniu obowiązuje nakaz wstawania, kiedy wchodzi do niego starszy człowiek lub kobieta. Jeżeli chodzi o stosunki rodzinne to mąż i żona nigdy nie idą po ulicy objęci, trzymając się za rękę. Wszelki dotyk i kontakt damsko-męski w obecności innych ludzi jest tabu. Zaloty odbywają się głównie przy pomocy gestów, mimiki twarzy, ale nigdy w obecności świadków. Kobieta, szczególnie młodo poślubiona, nie może siedzieć w obecności teściów i braci męża, nigdy nie odzywa się pierwsza w ich obecności. Wszystkich członków danej rodziny obowiązuje zakaz nazywania się prawdziwymi imionami. Każdy z nich posiada drugie imię - zamienne, którym nazywają go bracia, żona i dzieci. Mąż nie rozmawia z żoną o przyszłym, nienarodzonym dziecku. Do chwili urodzin nie ma tego tematu. Ojciec w obecności innych członków rodziny nie dotyka dzieci. Ścisła etykieta reguluje również tak podstawowe i drobne czynności jak sposób ubierania się: mężczyzna nigdy nie może pokazać obcej kobiecie gołych nóg, niezależnie od pory roku obowiązują go długie spodnie. Nie może zdejmować również koszuli (najczęściej białej) w obecności innych ludzi. Na głowie powinien mieć czapkę (najczęściej skórzaną lub baranicę) Kobiecie nie wolno zakładać spodni (wyjątkiem są małe dziewczynki), obowiązuje ją spódnica, niekoniecznie długa, bądź sukienka z zakrytymi ramionami. Mężatka powinna związywać włosy i chować je pod chustką, uformowaną w postaci opaski stanowiącej raczej ozdobę niż okrycie głowy. Jeżeli chodzi o spożywanie posiłków to pierwszeństwo w posileniu się należy do gościa, potem najstarszych członków rodziny, mężczyzn. Kobiety i dzieci jedzą na końcu, w oddzielnym pomieszczeniu. [Czesnow 1994, s.7-8]

Gościnność

Od momentu wejścia do domu gość otrzymuje wszystkie prawa jakie mu przysługują czyli znajduje się pod szczególną opieką gospodarza domu i jego całego klanu. Każdy gość, który pojawi się w domu, jest przyjmowany jako symbol Boga, który zawitał wraz z nim pod dach danej rodziny. Gospodarz stara się przede wszystkim najlepiej jak potrafi nakarmić gościa [Blaramberg 1999, s. 167-168] i to najlepiej tradycyjnymi potrawami czeczeńskimi takimi jak: "Korta-kogisz", "Adżabsanda", "Żiżig-galnasz", "Dalnasz", "Żiżig-czorpa", "Kherzina-żiżig", "Czepalgasz", "Siskał-czuriek", "Hingalsz" z tykwy, mięso suszone, "Hałwa". [Czecznia Fri, 2003] Jeśli gospodarz nie jest w stanie godnie przyjąć gościa pomagają mu bracia i sąsiedzi. Gość otrzymuje oddzielne pomieszczenie (najlepsze w całym domu) dla wypoczynku. Nawet jeżeli okaże się, że goszczący człowiek jest wrogiem lub ciąży na nim krwawa zemsta ze strony sąsiadów gospodarza lub innych mieszkańców, do chwili pobytu w domu, do którego zawitał, cieszy się opieką gospodarza, pozostaje nietykalny. Gość przebywa w domu tak długo jak zapragnie, nikomu z domowników nie wypada okazać mu swojego zniecierpliwienia przedłużającym się pobytem, każdy z nich stara się opiekować gościem, dotrzymywać mu towarzystwa i zabawiać go. Kiedy gość już opuszcza dom gospodarz winien go odprowadzić i wskazać właściwą drogę. Gość po przybyciu do dalszej miejscowości, może liczyć na takie samo ugoszczenie przez krewnego gospodarza, mieszkającego akurat tam. Gościnność jest opiewana w opowieściach i wypowiedziach Czeczenów jako jedna z najważniejszych wartości tradycji czeczeńskiej. [Blaramberg 1999, s. 167-168]

Już na zakończenie: obecna sytuacja Czeczenów i ich kultury uległa na tyle dramatycznej i znaczącej zmianie, iż poniższy opis może być już jedynie odbiciem przeszłości lub wizji czeczeńskich badaczy idealnej rzeczywistości, możliwej do realizacji w przyszłości, w czasie pokoju.
Zapraszam do dyskusji nad tą wizją, która oczywiście nosi również odcisk opinii autora powstałych na podstawie licznych rozmów, relacji i rozmów z Czeczenami, należącymi do różnych grup pokoleniowych.

Tekst: Patrycja Prześlakiewicz


Bibliografia:
1.Ahmadov Musa., "Ispolzovanie narodnyh priedanij v psihologicheskoy rabotie s biezincami", Lam, 1(5) 2001 r.
2.Blaramberg Ioan, "Istoriczeskoje, topograficzeskoje, statisticzeskoje, etnograficzeskoje i wojennoje opisanie Kavkaza", Nalczyk: Izdatelskij Centr, 1999 r.
3.Czesnow Jan "Trudno być Czeczencem", Niezawisimaja Gazeta, 22.09.1994 r.
4.Górecki Wojciech, "Planeta Kaukaz", Warszawa-Poznań: PWN, 2002 r.
5.Hasiev Said Magomed., "O cennostnoj szkale Czeczencew", 04, 2000 r.
6.Kawkasiani L., "Naszh", Lam, 01, 2001 r.
7.Usmanow Loma "Czeczency: sztrihi k etniczeskomu portretu", Prawo - Zaszczita, 1(44),2002 r.



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!