Krótka historia Czeczenii do rozpadu ZSRR

1. Do końca XVIII w.

Obszar współczesnej Czeczenii był zamieszkany przez ludzi już w czasach paleolitu. Przodkowie Czeczenów – Nachowie uważani są za rdzenne ludy kaukaskie, żyjące na obszarze Kaukazu od kilku tysięcy lat. Istnieją także teorie, według których ludy nachskie żyły niegdyś na obszarach Wyżyny Armeńskiej (okolice Jeziora Urmia w dzisiejszej Turcji), skąd przewędrowały do Gruzji i na Kaukaz Północny. Wśród Czeczenów popularna jest także legenda, zgodnie z którą są oni potomkami bliblijnego Noego (słowo Nach, nachski oraz Nochczi pochodzą rzekomo od imienia Noego). Faktem jest natomiast, że w I tysiącleciu p. n .e plemiona nachskie zamieszkiwały znacznie większe obszary niż terytorium dzisiejszej Czeczenii i Inguszetii – obejmowało ono zarówno Kaukaz Północny i stepy południowej Rosji, jak i część Zakaukazia (południowe stoki Kaukazu).

W VII w. p. n. e. obszar zamieszkiwany przez ludy nachskie skurczył się w wyniku najazdów koczowniczych Scytów, a później (IV w. p. n. e.) Sarmatów, którzy opanowali stepy na północ od Kaukazu wypierając stamtąd Nachów. W II w. p. n. e. na Zakaukaziu istniało silne państwo zwane Albanią Kaukaską, które skutecznie przeciwstawiało się naporowi Imperium Rzymskiego. Na północnym–zachodzie Albania graniczyła z plemionami nachskimi, z którymi łączyły ją przyjazne stosunki. Wielu Nachów, znanych ze swojej wojowniczości, służyło w albańskiej armii i uczestniczyło m.in. w walkach z wojskami Pompejusza w 66 r. p. n. e. Z kolei na północy na przełomie er powstało półkoczownicze państwo irańskich Alanów, którzy rozbiwszy w II w. n. e. Sarmatów zajęli stepowe obszary na północ od Kaukazu i przejęli kontrolę nad strategicznie ważną Przełęczą Darialską. Alanowie najeżdżali m.in. Gruzję i Armenię, nie podejmowali jednak aktywnych prób podporządkowania żyjących w górach plemion nachskich. W IV w. Alanowie zostali rozbici przez Hunów. Część z nich porzuciła koczowniczy tryb życia i osiedliła się w środkowej części Kaukazu, gdzie wraz z miejscowymi ludami nachskimi stworzyli w VI w. nowe silne państwo – Alanię. Alania była państwem niejednolitym pod względem etnicznym – tworzyły ją zarówno ludy irańskie (Alanowie), jak i kaukaskie (Nachowie – przodkowie współczesnych Czeczenów i Inguszy). Z tego względu do spuścizny alańskiej odwołują się zarówno Czeczeni i Ingusze, jak i bezpośredni potomkowie Alanów – Osetyjczycy.

W VII w. Alania zostaje podporządkowana przez istniejący na terytorium współczesnego Dagestanu Kaganat Chazarski (Chazarowie byli ludem tureckim, który przyjął judaizm); Chazarowie nie zniszczyli jednak ani państwowości ani kultury alańskiej. Z tego czasu pochodzą pierwsze pisane świadectwa o przodkach Czeczenów – ”Armeńska geografia” Ananiana Szirakaciego wspomina o plemionach Nochczi żyjących na obszarze dzisiejszej Czeczenii; kronikarz określa je mianem ”nochczamateank”, co oznacza prawdopodobnie ”mówiący w języku nochczo”. W okresie od VII do IX w. przodków Czeczenów nazywano również Kistami lub Durdzukami (głównie w kronikach gruzińskich).
W wieku X kontrola Chazarów nad Alanią osłabła, co umożliwiło odzyskanie dawnej świetności i pozycji politycznej na Kaukazie. W życiu społeczno–politycznym i gospodarczym Alanii aktywnie uczestniczyły także plemiona nachskie, które utrzymywały ożywione stosunki z państwem gruzińskim, również przeżywającym okres rozkwitu. Na ten okres datują się silne wpływy chrześcijaństwa w Czeczenii, które pojawiło się w całej Alanii za sprawą greckich i gruzińskich misjonarzy. Ślady chrześcijańskie zarówno w postaci materialnej, jak i niektórych tradycjach i obrzędach przetrwały w Czeczenii do końca XVIII w.

Okres świetności Alanii, a wraz z nią plemion nachskich skończył się wraz z tragicznymi w skutkach najazdami mongolskimi z XIII w. Armie Mongołów pustoszyły ziemie współczesnej Czeczenii dwukrotnie: w latach 1237–1240 i 1277–1278. Czeczenom w przeciwieństwie do ludów zamieszkujących obszary stepowe, które zostały niemal całkowicie unicestwione, udało się jednak przetrwać: schronili się w trudno dostępnych wysokogórskich dolinach kaukaskich. Bronili się tam przed oddziałami mongolskimi i urządzali na nie napady. To właśnie w tym okresie Czeczeni zaczęli wznosić na szczytach i zboczach górskich obronne wieże i umocnione niedostępne auły, które do dziś można spotkać w całej górskiej Czeczenii. Kolejnym ciężkim doświadczeniem dla Czeczenów były najazdy wojsk Timura (Tamerlana) po koniec XIV w. Jego armie po pokonaniu Mongołów nad Terekiem w 1395 r. kilkakrotnie pustoszyły równinną Czeczenię, nie udało im się jednak dotrzeć do górskich wąwozów, w którym Czeczeni znów się schronili.

Od XIV–XV w. głównym obszarem zamieszkanym przez Czeczenów są góry. Wielokrotnie podejmują oni próby kolonizacji równin nad Terekiem, jednak osadnictwo czeczeńskie na tym obszarze ze względu na niebezpieczeństwo grożące ze strony koczowników posuwa się bardzo powoli. Spadek znaczenia Jedwabnego Szlaku oraz wzrost potęgi Turcji i Iranu, które od XVI w. nieustannie rywalizują ze sobą o wpływy na Kaukazie, sprawia że aż do XVIII w. Czeczeni żyją w zasadzie odcięci od świata zewnętrznego, zamknięci w swoich dolinach w obawie przed wrogami zewnętrznymi. Wiedza na temat ówczesnej Czeczenii jest bardzo skąpa. Większość Czeczenów żyła wtedy w wolnych niezależnych od nikogo społecznościach, grupujących najczęściej kilka aułów. Podstawą ustroju społecznego były tejpy, których członków łączyły więzy terytorialne oraz więzy krwi. Stosunki między tejpami i wolnymi społecznościami opierały się na adacie – niepisanym prawie zwyczajowym, którego podstawą było prawo i obowiązek krwawej zemsty rodowej. W przeciwieństwie do sąsiadów – przede wszystkim Dagestańczyków i Kabardyjczyków – społeczeństwo czeczeńskie było społeczeństwem skrajnie egalitarnym. Wszyscy jego członkowie mieli równe prawa, nie istniał podział na warstwy społeczne, brak było charakterystycznych np. dla Dagestanu stosunków feudalnych. Mimo wewnętrznego rozbicia Czeczeni musieli posiadać poczucie wspólnoty, o czym może świadczyć choćby instytucja Mechk Kcheł – rady starszych (przedstawicieli wszystkich rodów i aułów), zwoływanej najczęściej w sytuacjach zagrożenia zewnętrznego. Podejmowała ona decyzje, które były wiążące dla wszystkich Nochczi. Sytuacja Czeczenów żyjących na przedgórzu oraz na równinach była nieco inna, byli oni bowiem zależni od sąsiednich organizmów państwowych: Kumyków oraz Kabardyjczyków. Takim zależnym czeczeńskim organizmem państwowym było np. istniejące na obszarze dzisiejszego rejonu gudermeskiego księstwo Simsir zależne od władców dagestańskich.

W XIV–XV w. rozpoczęła się stopniowa i bardzo powolna islamizacja Czeczenów. Dobrowolnie lub pod przymusem na islam przechodzili początkowo mieszkańcy terytoriów sąsiadujących z Dagestanem, gdzie islam utwierdził się znacznie wcześniej (islamizacji południowego Dagestanu dokonali Arabowie jeszcze w VII w.). Wśród większości Czeczenów (przede wszystkim w górach) aż do XVIII w. dominowały jednak wierzenia pogańskie z domieszką chrześcijaństwa. Przełom nastąpił dopiero podczas wojny kaukaskiej w XIX w.

W XVI w. Czeczenia wraz z całym Kaukazem Północnym weszła w orbitę zainteresowania państwa rosyjskiego. Wiązało się to z rozpadem Złotej Ordy i podbiciem przez Iwana Groźnego Chanatu Kazańskiego (1552 r.) i Astrachańskiego (1556 r.), co dało Rosji wyjście na Morze Kaspijskie, oraz Kabardy (1557 r.). W 1567 r. u ujścia Sunży do Tereka Rosjanie założyli pierwszą twierdzę (Terek). Aktywność Moskwy na Kaukazie wywołała ostrą reakcję Turcji, która uważała ten rejon za własną strefę wpływów. Mimo czasowego wycofania wojsk znad Tereka już w 1578 r. Rosjanie powrócili tam na stałe. W tym czasie rozpoczęło się także popierane przez carat osadnictwo kozackie nad Terekiem. W tym czasie Rosjanie najczęściej określali Czeczenów mianem Miczygiszów (tak nazywano ich wówczas w części Dagestanu). Początkowo stosunki rosyjsko–czeczeńskie układały się pomyślnie: rozwijał się między nimi handel, Czeczeni osiedlali się w pobliżu kozackich stanic, mieszane małżeństwa nie należały do rzadkości, a Kozacy tersko–grebieńscy przejmowali od Czeczenów wiele tradycji, zwyczajów, elementów kultury materialnej i duchowej. Rosja była jednak wówczas za słaba, aby pokusić się o przyłączenie Kaukazu Północnego; jej pozycja w regionie osłabła jeszcze bardziej w czasie Wielkiej Smuty na przełomie XVI i XVII w.

Sytuację na Kaukazie zmieniło panowanie cara Piotra I, który w wyniku wojen z Turcją uzyskał dla Rosji dostęp do Morza Czarnego (zdobycie Azowa w 1696 r.), zaś w 1722 r. podjął wyprawę przeciwko Persji (zakończoną przyłączeniem do Rosji Dagestanu). Na początku XVIII w. miał miejsce pierwszy konflikt zbrojny między Rosją a Czeczenami. W 1707 r. w Czeczenii pojawił się przywódca stłumionego powstania Baszkirów – niejaki Murat. Udało mu się skłonić mieszkających w okolicach twierdzy Terek Czeczenów do podjęcia działań zbrojnych przeciwko oddziałom rosyjskim: powstańcy zostali jednak rozbici po nieudanym szturmie na twierdzę (1708 r.). W tym okresie w Petersburgu zaczyna dominować pogląd, zgodnie z którym Rosja powinna podbić Kaukaz, aby nie dostał się on pod panowanie Turków (dotąd Rosjanie nie zamierzali podporządkowywać ludów kaukaskich i uważali rzekę Terek za trwałą granicę państwa na południu). Od czasów Piotra I carat podjął więc systematyczne, choć początkowo bardzo ostrożne działania na rzecz podboju Kaukazu. Od lat 30. XVIII w. Rosjanie zaczęli organizować wyprawy wojenne na ziemie zamieszkane przez Czeczenów (m.in. w 1732 r.) i prowadzić politykę ekonomicznego uzależniania ludów górskich od Imperium. Ekspansja rosyjska nieco osłabła po śmierci Piotra I, aby znów przybrać na sile pod rządami Katarzyny II.

W 1735 r. Rosjanie założyli Kizlar, który odgrywał odtąd głównego ośrodka handlowego w północno–wschodnim Kaukazie. Kolejną ważną rosyjską twierdzą w regionie stał się wzniesiony w 1763 r. Mozdok. Ponieważ w tym czasie carat nie był jeszcze w stanie podbić ludów górskich militarnie starał się lub skłonić poszczególne auły do złożenia hołdu i uznania władzy rosyjskiej (m.in. Ałdy i Germenczuk). Rosjanie stosowali często metodę brania zakładników jako gwarancję wierności starszyzny zhołdowanych wiosek. Szeroko posługiwali się także przekupstwem, jednak przede wszystkim starali się uzależnić górali od siebie ekonomicznie. Metody te okazały się skuteczne, bowiem w ciągu XVIII w. coraz większa liczba czeczeńskich społeczności uznawała zwierzchnictwo rosyjskie; wiele aułów przenosiło się także z gór na żyzne tereny w dorzeczu Sunży i Tereka.

Wzmożenie ekspansji rosyjskiej w Czeczenii nastąpiło za panowania Katarzyny II. Odtąd Rosjanie postawili jednak przede wszystkim na siłę, co miało skutki odwrotne do zamierzonych: opór Czeczenów wzrósł na tyle, że podbój przeciągnął się prawie na stulecie. W latach 70. XVIII w. Rosjanie przystąpili do budowy nowej linii umocnień, która wkrótce rozciągnęła się od Morza Czarnego do Kaspijskiego (na obszarze Czeczenii – na odcinku Mozdok – Kizlar). Wzdłuż linii budowano sieć stanic kozackich, osadzając tam Kozaków nadwołżanskich oraz chłopów pańszczyźnianych ściąganych z całej Rosji. Zmieniono także politykę w stosunku do poszczególnych aułów: tych, które nie chciały podporządkować się Rosjanom nie starano się już przekupywać lub uzależniać ekonomicznie, lecz poddawano ekspedycjom karnym (np. w 1782 r. spacyfikowano auł Atagi).

Coraz bardziej brutalna ekspansja Rosji na obszarze Czeczenii zaczęła rodzić niezadowolenie autochtonicznej ludności, które z czasem przerosło w zbrojny opór. Pierwszym poważnym wystąpieniem ludności czeczeńskiej przeciwko Rosjanom było powstanie Mansura. Mansur, który oryginalnie nosił imię Uszurma, pochodził z aułu Ałdy. W latach 80. w niejasnych okolicznościach zdobył autorytet wśród mieszkańców własnego aułu i całej okolicy, następnie zaś ogłosił się szejkiem (1784 r.). Głosił konieczność nawrócenia się na prawdziwy islam i życia zgodnie z zasadami Koranu. Pierwotnie celem Mansura nie była walka z Rosją, lecz krzewienie islamu wśród górali i zmuszenie ich do porzucenia adatu i życia zgodnie z adatem. Podejmując wyprawy w głąb górskiej Czeczenii i Inguszetii szybko zdobył sławę i wielu zwolenników, także wśród innych kaukaskich narodów. Ponieważ jego działalność wydała się groźna w 1785 r. Rosjanie zorganizowali przeciwko niemu wyprawę zbrojną, która jednak poniosła klęskę. Dopiero w 1787 r. Mansur zmuszony był uciekać z Czeczenii za Kubań, a następnie do tureckiej wówczas Anapy. Dostał się w ręce Rosjan po zdobyciu tego miasta w 1791 r.; mimo że Rosjanom udało się stłumić powstanie pod jego przywództwem, antyfeudalne i antykolonialne hasła padły w Czeczenii na podatny grunt.

2. Wojna kaukaska

a) polityka Jermołowa
Kolejnym impulsem dla Rosji do podboju Kaukazu Północnego było włączenie Gruzji do Imperium (1801 r.) oraz wojna rosyjsko–perska (1804–1813). Wydarzenia te pokazały, że aby zapanować nad Zakaukaziem i związać je z pozostałą częścią Rosji należy wziąć pod kontrolę rozciągający się pomiędzy nimi Kaukaz Północny. Nie rozumiejący Kaukazu i nie znający mentalności zamieszkujących go ludzi Rosjanie popełniali jednak kardynalne błędy, które oddalały perspektywę opanowania regionu. Symbolem nieudanej i okrutnej polityki rosyjskiej na Kaukazie stal się gen. Aleksiej Jermołow mianowany w 1816 r. zwierzchnikiem administracji carskiej na Kaukazie. Jermołow uważał, że zmusić górali do posłuszeństwa można wyłącznie siłą, stąd też począwszy od 1818 r. zaczął stosować metodę ”spalonej ziemi” w stosunku do niepokornych aułów. Podczas organizowanych przez niego ekspedycji karnych nierzadko dochodziło do masowych mordów ludności, palenia aułów, wyrzynania bydła i niszczenia zbiorów oraz lasów (do rangi symbolu wyrosła pacyfikacja aułu Dady–Jurt, którego całą ludność wymordowano za opór stawiony Rosjanom w 1819 r.). W ten sposób Jermołow chciał zepchnąć niepokornych Czeczenów głęboko w góry, gdzie jak sądził albo zginą z głodu, albo wrócą z chęcią poddania się Rosjanom. W 1818 r. z jego polecenia nad Sunżą zbudowano twierdzę Groznaja (późniejszy Grozny) oraz szereg innych garnizonów i umocnień, skąd organizowano wyprawy w głąb Czeczenii. Jermołow aktywnie popierał także osadnictwo kozackie na odebranych Czeczenom ziemiach.

b) powstanie Bejbułata Tajmijewa
Już po pierwszych ekspedycjach karnych w Czeczenii wybuchło powstanie zbrojne (1818 r.), na którego czele stanął jeden z najbardziej znanych czeczeńskich bohaterów narodowych Bejbułat Tajmijew. Zagrożenie ze strony Rosjan doprowadziło do wyjątkowej konsolidacji czeczeńskich tejpów i aułów, które powierzyły Tajmijewowi funkcję mechkan da (zarządcy kraju) i zadanie zorganizowania obrony kraju przed wrogiem. Tajmijewowi udało się stworzyć zręby czeczeńskiej administracji państwowej oraz nawiązać współpracę z Dagestanem i Kabardą, czego efektem było poparcie jakiego udzielił Czeczenom duchowy przywódca dagestańskich muzułmanów Muhammad al–Jaragi (na jego polecenie do Czeczenii udało się wielu ochotników dagestańskich). Odtąd znaczenie islamu, który podczas pierwszych wystąpień Czeczenów, nie odgrywał dominującej roli, niepomiernie rosło, aby wkrótce stać się kluczowym. Kres powstania Tajmijewa nastał wraz z zawarciem pokoju rosyjsko–perskiego (1828 r.; Czeczeni liczyli na pomoc Persów) oraz śmiercią Tajmijewa w 1832 r.

c) pierwsi imamowie
Na początku lat 30. XIX w. ciężar walk z kolonializmem rosyjskim z Czeczenii przesunął się do Dagestanu. Początkowo Rosjanie zlekceważyli procesy, jakie zachodziły wówczas na jego terytorium, a były one przede wszystkim związane ze wzrostem znaczenia sufickiego islamu w górskim Dagestanie i pojawieniem się miurydyzmu. W tym okresie w Dagestanie coraz szersze kręgi zataczały hasła antykolonialne i antyfeudalne oraz odradzające się zasady moralno–religijne. Kluczową rolę w tych procesach odegrał wspomniany już szejk al–Jaragi, który stal na czele tarikatu (bractwa sufickiego) Nakszbandija – głównej opory antykolonialnego ruchu w Dagestanie, oraz jego uczeń Gazi–Muhammad (znany też jako Kazi–Mułła) z awarskiego aułu Gimry. Pod koniec lat 20. XIX w. Gazi–Muhammad został namaszczony przez al–Jaragiego jako przywódca gazawatu (świętej wojny) w Dagestanie i począwszy od 1826 r. rozpoczął szeroką działalność polityczno–religijną. Gazi–Muhammad głosił konieczność stosowania się do norm obyczajowych zawartych w Koranie, porzucenia pogańskich obyczajów i sprzecznego z szariatem adatu, porzucenia alkoholu i tytoniu itd. Podróżując po całym Dagestanie i wysyłając swoich zwolenników do poszczególnych aułów oraz władców feudalnych (w tym szamchała tarkowskiego i chana kazikumuchskiego) wzywał do przestrzegania zasad religijnych i wierności szariatowi. Po opanowaniu przez Gazi–Muhammada aułu Andi został on obwołany przez przedstawicieli górskich wspólnot awarskich imamem (przywódcą religijno–politycznym).

Początkowo Gazi–Muhammad nie podejmował bezpośrednich działań przeciwko Rosjanom, skupiając się na uległych wobec nich feudałach i aułach. W 1830 r. podjął nieudaną próbę zajęcia Chunzachu – siedziby chanów awarskich, co na krótko zahamowało jego sukcesy. W tym samym roku o pomoc zwrócili się do niego Czeczeni, prosząc aby stanął na ich czele w walce z Rosjanami (Gazi–Muhammad wkrótce wysłał do Czeczenii swoich naibów – namiestników). Rok 1831 przyniósł serię sukcesów wojskom miurydów: wiązało się to z osłabieniem sił rosyjskich z powodu odwołania części oddziałów (na czele z samym gen. Iwanem Paskiewiczem, który był wówczas naczelnym dowódcą na Kaukazie) do Polski w celu stłumienia Powstania Listopadowego. Siły Gazi–Muhammada z powodzeniem zaatakowały m.in. twierdzę Wniezapnaja (w Czeczenii) oraz Derbent i Kizlar spychając Rosjan do defensywy. Już jednak rok później wzmocnione siły rosyjskie pod dowództwem gen. Rozena podjęły wielką operację na terenach Czeczenii i Dagestanu: po kilku miesiącach walk udało im się otoczyć siły Gazi–Muhammada w aule Gimry. Imam poległ w czasie oblężenia.

Następcą Gazi–Muhammada obwołany został bardziej umiarkowany Gamzat–bek (1832 r.), który skłonny był porozumieć się z Rosjanami jeśli ci uznaliby jego władzę w Dagestanie i pozwolili na stosowanie tam szariatu. Carat odrzucił jednak te propozycje i w konsekwencji wojna rozgorzała na nowo. W 1833 r. siły Gamzat–beka obległy siedzibę chanów awarskich w Chunzachu; miasto zostało zdobyte, a niemal cały ród chański wymordowany. Likwidacja chanatu awarskiego miała duże znaczenie, zniknął bowiem ośrodek władzy mogący współpracować z Rosjanami i stanowiący swego rodzaju pośrednictwo między nimi a góralami. Sukcesy Gamzat–beka nie przyniosły mu jednak korzyści, bowiem w 1834 r. został skrytobójczo zamordowany. Do władzy po nim konkurowali główny uczeń Gazi–Muhammada Szamil oraz ówczesny przywódca Czeczenów Taszo–hadżi, który w tym samym roku został obwołany imamem Czeczenii. Taszo–hadżi, któremu udało się stworzyć silną administrację cywilno–wojskową niemal w całej Czeczenii, uznał jednak wkrótce pierwszeństwo Szamila, który został imamem Czeczenii i Dagestanu.

d) imamat Szamila
Szamil początkowo nie podejmował otwartych działań przeciwko Rosjanom, starając się umocnić własną pozycję w Dagestanie; w latach 1834–1835 zawarł nawet z nimi i ich dagestańskimi sojusznikami 2 krótkotrwałe układy pokojowe. W 1838 r. siły rosyjskie na czele z gen Pawłem Grabbe podjęły próbę zgniecenia miurydyzmu w Dagestanie i rozbicia zwolenników Szamila. Po nieudanej próbie rozbicia sił czeczeńskich dowodzonych przez Taszo–hadżiego Rosjanie skierowali swoje oddziały na Achulgo (auł w środkowym Dagestanie), gdzie schronił się Szamil po klęsce odniesionej w wielkiej bitwie pod Arguani. Mimo zaciętej obrony w sierpniu 1838 r. wojska rosyjskie zajęły Achulgo, jednak nie udało im się pojmać samego Szamila, który schronił się w Czeczenii.

Od klęski pod Achulgo główną areną walk na Kaukazie stała się Czeczenia; w 1840 r. przywódcy czeczeńsckich rodów i aułów zebrawszy się w Urus–Martanie powierzyli władzę wojskową, religijną i polityczną Szamilowi, odsuwając w cień Taszo–hadżiego. Objąwszy władzę w Czeczenii imam starał się rozciągnać na ten kraj te same zasady (posłuszeństwo, surową administrację wojskową, system podatkowy, szariat), które zaprowadził wcześniej w rodzinnym Dagestanie. Tworząc swoje militarno–teokratyczne państwo nie cofał się przed użyciem siły, surowo karząc ludność niepokornych aułów. Jeśli chodzi o taktykę militarną w wojnie z Rosją, Szamil odszedł od podejmowania otwartych starć na rzecz działań partyzanckich, co szybko przyniosło mu wymierne korzyści. Kampania z lat 1840–1842 stanowiła jeden z największych sukcesów Szamila, któremu udało się trzykrotnie powiększyć obszar swojego państwa (niemal cała Czeczenia i zachodni Dagestan) oraz zadać siłom rosyjskim bardzo dotkliwe straty (m.in. podczas ich nieudanej próby zdobycia nowej stolicy powstańców – aułu Dargo). W ciągu kolejnych lat Szamil organizował najazdy sięgające Derbentu na południu, Gruzińskiej Drogi Wojennej na zachodzie i Kizlaru oraz Mozdoku na północy, destabilizując w znacznym stopniu sytuację na całym Kaukazie. Próbował również skłonić do współdziałania przywódców czerkieskich walczących z Rosją na zachodnim Kaukazie, jednak bez większego skutku.

W 1845 r. namiestnikiem Kaukazu został hrabia Michaił Woroncow, który w tym samym roku podjął kolejną próbę opanowania Dargo, zakończoną jednak totalną klęską sił rosyjskich. W tej sytuacji Woroncow zrezygnował z próby pokonania Szamila za pomocą jednego decydującego uderzenia i przystąpił do systematycznej pacyfikacji Czeczenii, która była militarną i gospodarczą oporą imamatu oraz rozbudowy systemu twierdz i umocnień. Zamiast ścigać lotne oddziały górali, żołnierze rozpoczęli systematyczne niszczenie zasiewów i stad bydła w Czeczenii, palenie aułów i wycinanie lasów. Zaczęto także masowo przesiedlać czeczeńską ludność, chcąc odebrać wojskom Szamila zaplecze. Działania te niesłychanie wyniszczały kraj i ludność. Jednocześnie wśród zmęczonej wojną i surowością Szamila i jego namiestników ludności czeczeńskiej zaczęły się pojawiać pierwsze oznaki zanikania poparcia dla miurydów. Także wśród czeczeńskich elit kuszonych przez Woroncowa przyszłymi przywilejami zaczęła umacniać się niechętna Szamilowi ”partia pokoju”, która zaczęła szukać porozumienia z Rosjanami. Dodatkową niechęć wśród zwolenników Szamila wywołało obwołanie w 1848 r. syna imama Gazi–Muhammada jego następcą (świadczyło o zamiarach Szamila ustanowienia własnej dynastii). Słabnący zapał Szamil starał się pobudzać większą bezwzględnością w stosunku do chwiejących się, co tylko przydawało mu wrogów.

W 1846 r. siły Szamila podjęły nieudaną próbę przeniesienia wojny do Kabardy i Osetii oraz zablokowanie Gruzińskiej Drogi Wojennej, spotkały się jednak z niechęcią wśród miejscowej ludności. Tymczasem Rosjanie zbudowali szereg nowych umocnień, odcinających Małą Czeczenię od Wielkiej i blokując strategicznie ważną przeprawę przez Argun; wysiedlili także całą ludność czeczeńską zamieszkującą tereny między umocnieniami a Sunżą za rzekę Terek. Nadzieję na zmianę niekorzystnych tendencji Szamil dostrzegł w wojnie krymskiej, która rozpoczęła się w 1853 r. (między Rosją a Turcją, Wielką Brytanią i Francją). Imam nawiązał stosunki z Turkami licząc na ich pomoc; w 1853 r. podjął również wyprawę na Zakaukazie (Kachetia), starając się zwrócić na siebie uwagę sułtana i otrzymać spodziewaną pomoc. Jego nadzieje skończyły się jednak po podpisaniu traktatu pokojowego w Paryżu (1856 r.), kończącego wojną krymską. Po tym fakcie większa część zwolenników Szamila straciła sens w dalszą walkę. Ostatni etap wojny kaukaskiej rozpoczął się w 1856 r. Skoncentrowawszy na Kaukazie ponad 200–tysięczną armię dowodzeni przez gen. Jewdokimowa Rosjanie najpierw przejęli kontrolę nad całą Czeczenią (w kwietniu 1859 r. padło Wiedieno – ostatni punkt oporu w Czeczenii), następnie zaś otoczyli resztki oddziałów Szamila w dagestańskich Gunibie. W sierpniu tego roku Szamil poddał się wojskom rosyjskim i dostał się do rosyjskiej niewoli. Walkę próbował kontynuować jego bliski współpracownik Bajsangur, jednak już w 1860 r. został ujęty i stracony.

Mimo swojej klęski Szamil włożył nieoceniony wkład w kształtowanie się narodu czeczeńskiego, który po raz pierwszy znalazł się w ramach centralnie zarządzanego państwa. Jego zasługą jest też niewątpliwie ostateczne zakorzenienie się islamu wśród Czeczenów i wzrost wśród nich poczucia jedności i tożsamości narodowej. W ramach stworzonego przez niego imamatu wykształciła się też nowa elita, która odegrała ważną rolę w późniejszej historii Czeczenii. Poza tym legenda Szamila pozostała żywa wśród Czeczenów do dziś, wpływając w znacznym stopniu na wydarzenia lat 90. XX w. Prawie 40–letnia wojna kaukaska przyniosła jednak również ogromne straty Czeczenom – kraj leżał w ruinach, a większość ludności zginęła. W ramach represji znaczna część Czeczenów została już po wojnie zmuszona do emigracji do Turcji.

3. Od wojny kaukaskiej do rewolucji

Podbiwszy Czeczenię Rosjanie zezwolili co prawda jej mieszkańcom na wyznawanie islamu, noszenie broni, nie wcielali ich także do armii rosyjskiej, prowadzili jednak w Czeczenii politykę typowo kolonialną, traktując rdzenną ludność jako ludzi drugiej kategorii. Podstawową formą ograniczania praw Czeczenów były przesiedlenia (do Turcji oraz w ramach Czeczenii) oraz odbieranie im ziemi na koszt masowo osadzanych na podbitych ziemiach Kozaków; władze ograniczały także stosowanie prawa szariatu w Czeczenii, ograniczały swobodę poruszania się ludności czeczeńskiej, Czeczenii nie objęło wiele reform wprowadzanych w państwie (w tym reforma ziemska i sądownicza). Ograniczano także dotęp Czeczenów do pracy w rozwijającym się przemyśle naftowym. Mimo to panowanie rosyjskie przyniosło również pewne korzyści: po długotrwałej wojnie zaczęły odradzać się czeczeńskie auły, szczególnie te na równinach, bowiem Rosjanie sprzyjali emigracji górali na tereny nizinne, stworzono alfabet dla języka czeczeńskiego, zbudowano sieć szkół świeckich, popierano rozwój szkolnictwa koranicznego, nie zezwalano na nawracanie Czeczenów na prawosławie itd. Od lat 1880. trwał również w Czeczenii boom naftowy, który przyczynił się do szybkiego rozwoju Groznego oraz pojawienia się czeczeńskiej inteligencji świeckiej.

Do 1869 r. w na terytorium Czeczenii obowiązywał de facto zarząd wojskowy, a cała administracja podlegała dowódcy Armii Kaukaskiej. Dopiero w 1869 r. ostatecznie utworzono obwód terski, w skład którego weszły i obwody ”czeczeńskie”: czeczeński (Grozny), arguński i iczkeryjski (Wiedieno). W ramach obwodu utworzono także odrębną jednostkę administracyjną – Ziemie Terskiego Wojska Kozackiego z centrum w Mozdoku.

Bezpośrednio po stłumieniu powstania Szamila w Czeczenii pojawił się nowy ruch społeczno–religijny, będący wyrazem zapotrzebowania narodu na skutki klęski i wycieńczającej wojny. Na czele ruchu stanął szejk tarikatu Kadirija Kunta–hadżi Kiszyjew. Członkowie ruchu, który nie przejawiał ambicji politycznych i miał przede wszystkim charakter religijny, nazywani byli zikrystami (zikr – modlitwa członków bractw sufickich). Ruch Kunta–hadżiego miał charakter wyłącznie pokojowy, silnie eksponował miłość do bliźniego, wzywał Czeczenów do zaprzestania walki i powrotu do spokojnego życia w imię przetrwania narodu. Mimo to Rosjanie z nieufności podchodzili do kuntahadżijewców, uważając ich za siewców fermentu i buntowników, tym bardziej że było wśród nich wielu niedawnych zwolenników Szamila. W 1864 r. sięgnęli po tradycyjne środki zwalczania opozycji – Kunta–hadżi został aresztowany i wkrótce zmarł w rosyjskim więzieniu; wykonywanie zikru zostało zakazane. Wkrótce pokojowo nastawieni członkowie Kadiriji przeszli na pozycje antyrosyjskie stając się zagorzałymi zwolennikami niepodległości (zastąpili w tym złamaną po klęsce Szamila Nakszbandiję).

Masowe odbieranie ziemi ludności czeczeńskiej na rzecz Kozaków już wkrótce doprowadziło do wybuchu buntów i powstań Czeczenów. Największe z nich wybuchło w 1877 r. podczas kolejnej wojny rosyjsko–tureckiej. Na czele początkowo lokalnego wystąpienia (Iczkeria) stanął bardzo młody przywódca Alibek–hadżi. Wkrótce powstanie objęło większość Czeczenii oraz niektóre rejonu Dagestanu (m.in. gunibski i lewaszyński). Do końca roku wojska rosyjskie zdołały jej jednak stłumić; ostatnim punktem oporu był dagestański auł Sogratl.

Po klęsce powstania 1877 r. górale przestali buntować się przeciwko władzy rosyjskiej, uznając że są skazani na niepowodzenie. W latach 1877–1917 rozwinęło się natomiast tzw. abreczestwo (od czeczeńskiego słowa abrek; zbójnictwo, samotna walka z najeźdźcą). Ukrywający się w górach abrecy na własną rękę dokonywali zamachów na carskich oficjeli i wojskowych, rabowali banki i bogaczy, ciesząc się wielką sympatią i poparciem miejscowej ludności. Najsłynniejszym abrekiem tamtych lat był grasujący po Czeczenii w latach 1901–1913 Zelimchan Guszmazukajew, bardziej znany jako Zelimchan Characzojewski. Abrecy uosabiali ducha romantycznej walki z przeważającymi siłami wroga, byli bohaterami wieli legend i pieśni.

4. Czasy radzieckie

a) rewolucja i wojna domowa
Rewolucja lutowa 1917 r. szybko odbiła się echem w Groznym. Już na początku marca odbyło się tam zgromadzenie ludności czeczeńskiej, która wybrała Czeczeńską Radę Narodową oraz Rząd Tymczasowy. Natomiast w maju we Władykaukazie miał miejsce I Kongres Północnego Kaukazu, podczas którego ogłoszono powstanie Związków Zjednoczonych Górali Północnego Kaukazu i Dagestanu; na jego czele stanął czeczeński przedsiębiorca naftowy Tapa Czermojew; kongres opowiedział się za pozostaniem Kaukazu Północnego w składzie Rosji na zasadzie autonomii. Rząd Czermojewa nie istniał jednak długo, ponieważ już jesienią władzę w Groznym przejęli bolszewicy, którzy w marcu 1918 r. ogłosili powstanie Górskiej Autonomicznej Republiki Radzieckiej.

W tym samym czasie uaktywnili się działacze religijni, którzy na zjeździe w aule Andi w Dagestanie ogłosili powstanie niezależnego od Rosji imamatu Czeczenii i Dagestanu; na czele tego ruchu stanęli: uwolniony z syberyjskiego zesłania dargijski szejk Uzun–hadżi oraz szejk Hadżi al–Hoco (znany bardziej jako Nadżmuddin Gocyjski).

Chcąc umocnić swoją pozycję na Kaukazie Północnym bolszewicy obiecali górskim narodom zwrot ziemi zagarniętej im przez carat w XIX w. oraz poszanowanie ich praw religijnych i narodowych. Posunięcia te spotkały się ze zdecydowaną reakcją Kozaków, którzy już w czerwcu 1918 r. wzniecili przeciw nim bunt, powołując Radę Kozacko–Chłopską Kraju Terskiego. Ponieważ w walkach z formacjami kozackimi po stronie bolszewików zdecydowanie wystąpiły narody górskie w tym Czeczenii, bunt został szybko stłumiony.

Również władza bolszewików w Czeczenii nie trwała jednak długo, ponieważ już w styczniu 1919 r. Grozny został opanowany przez nacierającą znad Kubania Armię Ochotniczą gen. Antona Denikina. Bolszewicy rozpoczęli tworzenie tzw. czerwonej partyzantki, mającej silne oparcie w ludności czeczeńskiej. Biali włączyli Czeczenię do odnowionego obwodu terskiego. Hasła niepodzielnej Rosji, odmawianie przez białych prawa ludności czeczeńskiej do samostanowienia i konkretne działania podejmowane przez nich w stosunku do Czeczenów (próby mobilizacji, wprowadzenie zakazu noszenia broni, faworyzowanie Kozaków, ekspedycje karne na niepokorne auły itd.) bardzo szybko wywołały powszechny opór w całej Czeczenii. Natomiast deklaracje składane góralom przez bolszewików były dla nich bardzo atrakcyjne, dlatego wkrótce po zajęciu Czeczenii przez Denikina doszło do taktycznego sojuszy bolszewików z przywódcami najsilniejszej wśród Czeczenów siły – przywódcami islamskimi (na ich czele stali Uzun–hadżi i Hadżi al–Hoco). Przywódcy czeczeńskich i dagestańskich islamistów nawiązywali do tradycji Szamila i ogłosili świętą wojnę przeciwko Denikinowi i Kozakom. We wrześniu 1919 r. ogłosił powstanie Emiratu Północnokaukaskiego, który formalnie uznał zwierzchnictwo sułtana tureckiego. Głównym ośrodkiem oporu muzułmańskiego przeciwko białym stało się Wiedieno, natomiast bolszewicy dowodzeni przez Asłambeka Szeripowa i Nikołaja Gikało mieli swoją bazę w miejscowości Szatoj. Powstanie rozpoczęte przez islamistów w Dagestanie bardzo szybko objęło cały górny Dagestan i Czeczenią (równinna pozostawała w rękach Denikina). Po klęsce armii Denikina w centralnej Rosji, później zaś na południu połączone siły muzułmańsko–bolszewickie w marcu 1920 r. opanowały Władykaukaz i Grozny.

O ile w czasie walk z Denikinem stosunki między przywódcami muzułmańskimi i miejscowymi bolszewikami, wśród których było wielu potomków zwolenników Szamila, układały się pomyślnie, o tyle po przywróceniu w Czeczenii i Dagestanie władzy Sowietów nastąpił między nimi poważny konflikt. Ściągnięci na Kaukaz rosyjscy komuniści i czerwonoarmiści nie rozumieli i nie szanowali miejscowych tradycji, pogardzając zwyczajami górali, nie respektując ich odmienności i traktując Czeczenię i Dagestan jak podbity kraj. Już w sierpniu 1920 r. w Dagestanie i Czeczenii wybuchło antybolszewickie powstanie, które objęło ziemie wchodzące niegdyś w skład imamatu Szamila. Pomimo znacznej dysproporcji sił na niekorzyść powstańców aż do wiosny 1921 r. stawiali oni zacięty opór Armii Czerwonej, ciesząc się silnym poparciem ludności. Powstanie zostało stłumione dopiero gdy na Kaukaz ściągnięto dodatkowe oddziały wojska i Czeka, a wobec popierających rebeliantów aułów zastosowano taktyki identyczne z tymi, jakich używały wojska carskie w XIX w. Ostatnim punktem oporu islamistów był auł Gidatl na granicy dagestańsko–gruzińskiej, który padł w kwietniu 1921 r. W wyniku działań wojennych z lat 1918–1921 znacznie bardziej zniszczony został Dagestan niż Czeczenia.

Jednymi z pierwszych posunięć bolszewików po opanowaniu Czeczenii były masowe represje w stosunku do ludności kozackiej, która stanowiła główną podporę dla armii Denikina. Na mocy specjalnych postanowień rządu centralnego przystąpiono do systematycznej likwidacji stanic kozackich na północny Czeczenii (podobnie jak w całej Rosji), wysiedlając lub mordując znaczną część ich mieszkańców (była to tzw. polityka roskazaczywania). Docelowo ich ziemie miały przypaść Czeczenom, jednak w pierwszych latach osadnictwo czeczeńskie na odebranych Kozakom ziemiach posuwało się bardzo powoli.

b) Czeczenia w latach 1921–1944
W styczniu 1921 r. we Władykaukazie odbył się zjazd przedstawicieli narodów północnokaukaskich, w którym uczestniczył komisarz ludowy Rosji Sowieckiej ds. narodowościowych Józef Stalin; zapewnił on delegatów, że nowa władza będzie respektować miejscową tradycję i religię, nie sprzeciwia się szariatowi, zadeklarował również zwrot ziem zabranym góralom przez carat. Wobec tego delegaci uznali władzę radziecką i proklamowali powstanie Górskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, w której skład weszła Czeczenia, Inguszetia, Osetia, Kabarda, Bałkaria i Karaczaj. Już jednak od 1922 r. rozpoczęło się rozdzielanie Górskiej ASRR na poszczególne obwody i republiki autonomiczne: Czeczeński Obwód Autonomiczny (nie wchodziło do niego miasto Grozny) utworzono w 1923 r. W 1934 r. nastąpiła kolejna zmiana administracyjna – obwody czeczeński i inguski połączono w jeden Czeczeno–Inguski OA, który później przekształcono w Czeczeno–Inguską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką (1936 r.).

Po niepowodzeniach polityki komunizmu wojennego kierownictwo radzieckie w 1921 r. zmieniło kurs. Wraz z polityką NEP–u (Niezależna Ekonomiczna Polityka) zaczęto również realizować tzw. korienizację, czyli ograniczone respektowanie odrębności narodowych i wiązania z partią miejscowych grup etnicznych. Korienizacja, która objęła także Czeczenię, oznaczała obsadzanie partyjnych i państwowych stanowisk przedstawicielami miejscowej ludności, popieranie rozwoju języków narodowych, upowszechnianie oświaty i kultury. Do nowej czeczeńskiej elity, oprócz nielicznych miejscowych komunistów, weszli więc także przedstawiciele inteligencji, wyznającej poglądy nacjonalistyczne a częściowo też islamskie (m.in. T. Elderchanow, D. Tokajew, K. Oszajew. D. Arsanukajew); gotowi byli zaakceptować socjalizm i autonomię Czeczenii w ramach Rosji Sowieckiej w zamian za poszanowanie rodzimej kultury i odrębności Czeczenów. W 1921 r. za oficjalny alfabet w Czeczenii uznano arabski, co odpowiadało czeczeńskim interesom (cała dotychczasowa literatura czeczeńska powstawał w tym alfabecie); w 1928 r. jednak wprowadzono alfabet łaciński, aby w 1938 r. ostatecznie zastąpić go cyrylicą.

Już jednak w 1923 r. dostrzegalne się stały zarysy rychłej zmiany kursu władzy w stosunku do miejscowych elit i mniejszości narodowych: wszczęto wówczas kampanię antyreligijną i zlikwidowano sądy szariackie. Rok później aresztowany został Ali Mitajew – członek Czeczeńskiego Komitetu Rewolucyjnego, którego oskarżono o działalność kontrrewolucyjną, w 1926 r. – aresztowano i rozstrzelano czeczeńskich działaczy bolszewickich – Edlerchanowa, Gamzatowa i Szeripowa (pod pretekstem związków z Mitajewem), a w 1929 r. zamordowano nakszbandyjskiego szejka z Urus–Martanu Gadżiego Jandarowa.

Mimo wysiłków władz w latach 1920. władza radziecka istniała w Czeczenii tylko formalnie. Wciąż silne były bractwa sufickie, do których należeli nawet niektórzy członkowie partii, silne były wpływy duchowieństwa, bolszewicy borykali się też z brakiem miejscowych kadr (wśród Czeczenów niemal nie było komunistów). Każdego lata do górskich części republiki wprowadzano regularne oddziały wojskowe, które walczyły ze zbrojnymi grupami, z których część walczyła z władzą radziecką, część zajmowała się zwykłą grabieżą. Nie udawały się również próby rozbrojenie czeczeńskiej ludności, która równocześnie odmawiała płacenia podatków.

W grudniu 1929 r. kierownictwo radzieckie przystąpiło do kolektywizacji rolnictwa i ”likwidacji kułaków jako klasy”. Już pierwsze próby rozkułaczania i tworzenia kołchozów w Czeczenii wywołały wrzenie w całej republice, które doprowadziło do wybuchu lokalnych buntów i powstań. Szczególnie intensywne walki miały miejsce w rejonie gałanczożskim (1929 r.; zbuntowała się niemal cała jego ludność), gdzie na czele wystąpień stanął Szyta Istamułow. Wezwał on ludność czeczeńską do świętej wojny i wygnania niewiernych z Kaukazu. Czeczeni stosowali również wobec władzy radzieckiej sabotaż, tworząc pozory poddania się jej postanowieniom, a w rzeczywistości zachowując dawny system społeczny i styl życia, odwołujący się do tradycji rodowych. W systemie tym uczestniczyli również Czeczeni pracujący w radzieckich organach władzy. Choć w niektórych rejonach formalnie tworzono kołchozy, w rzeczywistości były one kontrolowane przez bractwa sufickie, zaś powiązani więzami rodowymi ich członkowie wspólnie tworzyli iluzję gospodarki socjalistycznej, w rzeczywistości nadal władając prywatną ziemią. W związku z trudnościami z wdrażaniem kolektywizacji władze zahamowały ją czasowo w latach 1930–1931; podjęły także negocjacje z powstańcami obiecując im pewne ustępstwa. Walki ponownie wybuchły jednak w 1932 r. (pod wodzą brata aresztowanego Szyty Istamułowa – Chassana) i trwały aż do 1935 r.

Tak jak w całym ZSRR lata 1930. wiążą się w Czeczenii z wielkim terrorem. Do masowych aresztowań inteligencji czeczeńskiej, oskarżanej o stworzenie ”czeczeńskiego centrum nacjonalistycznego”, po raz pierwszy doszło jesienią 1932 r.; uwięziono i rozstrzelano wówczas ok. 3 tys. osób. Największa fala terroru miała jednak miejsce w latach 1937–1938; represjom poddano wówczas ok. 10 tys. osób – członków komitetów partyjnych, rad różnych szczebli, dziennikarzy, pisarzy, naukowców, duchownych. W październiku 1938 r. aresztowano nawet wszystkich członków plenum republikańskiego komitetu partyjnego narodowości czeczeńskiej i inguskiej. Terror trwał aż do wybuchu wojny radziecko–niemieckiej.

c) deportacja
Atak hitlerowskich Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 r. zaktywizował siły antyradzieckie na całym Kaukazie, w tym w Czeczenii. Działania przeciwników władzy radzieckiej narastały wraz z przybliżaniem się do Kaukazu wojsk niemieckich. Latem 1942 r. Niemcy przeprowadzili ofensywę na południu Rosji, dążąc do zajęcia roponośnych terenów Azerbejdżanu. Do października 1942 r. w ich rękach znalazła się znaczna część regionu, nie zdołali jednak dojść do Czeczeno–Inguszetii, zostali bowiem powstrzymani na przedmieściach Władykaukazu. Jedyną niemiecką próbą przerzucenia walk na terytorium Czeczeno–Inguszetii było wysadzenie w sierpniu 1942 r. desantu spadochroniarzy w górnej Inguszetii, których celem miało być nawiązanie kontaktu z góralami i podburzenie ich do powstania przeciw Sowietom. Próby te jednak nie powiodły się, a sami spadochroniarze wkrótce znaleźli się w rękach NKWD.

Niepokoje w górach czeczeńskich rozpoczęły się jednak już znacznie wcześniej: w lutym 1940 r. były członek partii komunistycznej Chassan Israiłow stworzył własny oddział w rejonie gałanczożskim; sygnałem do powstania stały się dla niego porażki Armii Czerwonej w wojnie z Finlandią. Dążąc do objęcia ruchem znacznie większych obszarów (także poza Czeczenią) Israiłow ogłosił utworzenie Partii Braci Kaukaskich, której liczebność w listopadzie 1941 r. sięgnęła 5 tys. członków. Po napaści Niemiec na ZSRR i ogłoszeniu powszechnej mobilizacji do oddziałów Israiłowa zaczęli ściągać czeczeńscy dezerterzy i uchylający się od służby w Armii Czerwonej. Przywódca powstania opracował jego program: połączenie wszystkich sił antyradzieckich i rozszerzenie powstania na cały Kaukaz, dezorganizacja tyłów armii radzieckiej i przyspieszenie jej klęski w wojnie z Niemcami, utworzenie na Kaukazie pod niemiecką protekcją federacji oraz wysiedlenie z regionu Rosjan i Żydów. Planował rozpoczęcie akcji terrorystycznych, rozbicie kołchozów, odmowę płacenia podatków, służby w Armii Czerwonej przez Czeczenów oraz organizowanie buntów i wystąpień. Początkowo miejscowe władze oraz oddziały NKWD nie robiły nic, aby zapobiec rozlewaniu się powstania.

Pod koniec 1941 r. do Israiłowa dołączył Mairbek Szaripow, który stworzył własne oddziały w rejonie itum–kalińskim i szatojskim i ogłosił powstanie Czeczeńsko–Górskiej Partii Narodowo–Socjalistycznej. W lutym 1942 r. nastąpiło połączenie sił Israiłowa i Szaripowa (stąd historiografii określa się powstanie jako ”powstanie Israiłowa–Szeripowa). Powstańcy wydali apel do Czeczenów i Inguszy, w którym zapowiadali, że przyjmą Niemców jako gości pod warunkiem uznania niezależności Kaukazu. Rozszerzenie się powstania wywołało falę represji ze strony władz radzieckich: przeprowadzono m.in. zmasowane bombardowania górskich aułów, rozwinięto także siatkę agentów, dzięki której w listopadzie 1942 r. ujęto Szeripowa (Israiłow znalazł się w rękach Sowietów w 1944 r.). Mimo swojej zaciekłości powstanie miało tylko zasięg lokalny, nie poparła go większość Czeczenów. O względnej lojalności ludności Czeczenii w stosunku do władzy radzieckiej może świadczyć natomiast fakt, że podczas wojny w szeregach Armii Czerwonej służyło ok. 30 tys. czeczeńskich mężczyzn, z których wielu zginęło.

Po wyparciu Niemców z Kaukazu kierownictwo ZSRR doszło do wniosku, że z regionu należy usunąć tę część ludności, która nie budzi ich zaufania lub swoją postawą zasłużyła na karę. Przygotowania do wysiedlenia Czeczenów rozpoczęto już jesienią 1943 r. wysyłając do republiki specjalne oddziały mające zbadać panującą tam sytuację. Choć decyzję o deportacji znacznie wcześniej podjął Stalin i szef NKWD Ławrientij Beria, oficjalnie została ona zatwierdzona przez Państwowy Komitet Obrony 31 stycznia 1944 r. W połowie lutego do republiki wprowadzono ok. 100 tys. oddziałów regularnej armii, NKWD i innych formacji pod pozorem ćwiczeń wojskowych w górach. Sama deportacja rozpoczęła się wczesnym rankiem 23 lutego 1944 r.; aby ją nadzorować do Groznego przyjechał sam Beria, który szczegółowo informował Stalina o przebiegu akcji. Choć raporty płynące do Moskwy z Czeczenii zawiadamiały, że wysiedlanie przebiega bez zakłóceń, w rzeczywistości w wielu rejonach Czeczenii dochodziło do masowych mordów na ludziach nie chcących porzucić swoich domostw oraz tam, gdzie z powodu trudnych warunków geograficznych lub złej powody transport był utrudniony. Tak było np. w aule Chajbach, gdzie wymordowano całą ludność (ok. 700 osób) lub w Urus–Martanie, gdzie zabito pacjentów miejscowego szpitala. 29 lutego specjalnym pociągiem do Kazachstanu wysłano z Czeczenii całe kierownictwo republiki.

Zgodnie z meldunkami Berii z Czeczeno–Inguszetii wywieziono wówczas prawie 500 tys. osób, dane te jednak trudno zweryfikować. Większość wysiedlonych (ok. 83%) znalazło się w Kazaskiej SRR, część (ok. 17%) w Kirgiskiej SRR. Ludzi transportowano wagonami bydlęcymi, droga trwała z reguły ponad miesiąc, co powodowało ogromną śmiertelność. Na zesłanie trafili także niemal wszyscy Czeczeni żyjący poza republiką, w tym żołnierze walczący w tym czasie na froncie. Czeczeno–Inguską ASRR zlikwidowano i na jej części terytorium utworzono rejon groznieński, pozostałą zaś podzielono między Dagestan, Gruzję, Kraj Stawropolski i Osetię Północną. Podczas wysiedleń zginęło nie tylko wielu ludzi; zagładzie uległy także tysiące cennych dóbr kulturalnych znajdujących się na terytorium republiki. Na miejscu wygnanych Czeczenów zaczęto osiedlać Rosjan, Dagestańczyków, Osetyjczyków i przedstawicieli innych narodowości. Straty poniesione przez naród czeczeński w wyniku deportacji są trudne do jednoznacznego określenia; wielu badaczy uważa, że bezpośrednie i pośrednie straty demograficzne Czeczenów w czasie zesłania wyniosły od 200 do 210 tys. osób.

Warunki życia zesłańców w Kazachstanie i Kirgistanie były tragiczne: nie tylko cierpieli oni głód i zimno, lecz byli obiektem celowych praktyk ludobójczych ze strony władz radzieckich. Nie wydawano im także żadnych dokumentów, a każdą próbę oddalenia się od zamieszkiwanej osady lub obozu surowo karano (łącznie ze śmiercią). Dzięki silnym więzom rodowym oraz wzajemnej pomocy, Czeczenom udało się jednak przetrwać; już w 1948 r. liczba urodzeń przewyższyła liczbę zgonów. Co ważniejsze społeczeństwo czeczeńskie okazało się na tyle silne, że nie dało się zastraszyć i złamać, zachowując godność, poczucie własnej wartości, czym wybijało się ponad wiele innych narodów, które stalinizm zdołał złamać i zmusić do pokory.

d) powrót do Czeczenii i odbudowa republiki
Sytuacja Czeczenów polepszyła się wraz ze śmiercią Stalina w marcu 1953 r. i rozluźnieniem systemu radzieckiego. Latem 1954 r. władze zdjęły niektóre ograniczenia obowiązujące dotąd specprzesiedleńców m.in. pozwolono wybierać miejsce zamieszkania w ramach republiki, do której zostali zesłani, przyznano prawo poruszania się po terytorium ZSRR na podstawie delegacji służbowych, obowiązek rejestrowania się w organach MSW ograniczono do jednego razu w roku, wydano im paszporty wewnętrzne itd. 16 lipca 1956 r. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR podjęło uchwałę zwalniającą Czeczenów, Inguszy i Karaczajów ze statusu specjalnego przesiedleńca, co nie dawało im jednak prawa do powrotu w rodzinne strony. Mimo tego począwszy od 1955 r. Czeczeni rozoczęli masowe nielegalne powroty do ojczyzny; w 1956 r. powróciło już ok. 30 tys. mieszkańców Czeczeno–Inguszetii. Licząc się z rzeczywistością w styczniu 1957 r. władze radzieckie wydało odpowiednie dekrety restytuujące Czeczeno–Inguską ASRR i zezwalące jej mieszkańcom na powrót. Decyzjami władz zmieniono jednak nieco granice republiki (nie zwrócono jej rejonu prigorodnego, który pozostał w składzie Osetii Północnej oraz rejonu auchowskiego, który pozostał w Dagestanie; dołączono ponadto niektóre rejony Kraju Stawropolskiego zamieszkane głównie przez Rosjan i Nogajów), w wyniku czego Czeczeni i Ingusze przestali być większością we własnej republice na rzecz ludności rosyjskojęzycznej. Zabroniono także Czeczenom osiedlania się w 3 górskich rejonach: itum–kalińskim, gałanczożskim i szarojskim – matecznikach antyrosyjskiego oporu (do wysiedlenia mieszkało tam ok. 75 tys. osób). Władze starały się natomiast w pewnym zakresie pomagać powracającym, udzielając im np. kredytów na zakup bydła, odbudowę domów, zwalniając z różnych opłat itd. Wiosną 1957 r. do republiki powróciła już większość Czeczenów.

Żywiołowe i masowe powrotu Czeczenów coraz częściej doprowadzały do zatargów i konfliktów ludnością, która napłynęła do republiki po 1944 r. Nowi osadnicy rzadko przyjeżdżali do Czeczenii dobrowolnie i sami również poddawani byli różnego rodzaju prześladowaniom, dlatego nie widzieli w powrocie Czeczenów aktu sprawiedliwości dziejowej. Do napięć dochodziło nie tylko w Czeczenii, ale także w zachodnich i północnych rejonach Dagestanu, dokąd wracali Czeczeni–Akińcy wcześniej mieszkający w rejonie auchowskim. W te same rejony napływali Dagestańczycy, wcześniej po 1944 r. deportowani do Czeczenii z górskich rejonów Dagestanu. Powodowało to niesłychane przeludnienie i brak ziemi w takich rejonach jak chasaw–jurtowski, nowolacki, czy kazbekowski. W takiej sytuacji władze zaczęły zachęcać ludność nieczeczeńską do wyjazdów z Czeczenii, jednak fala wyjeżdżających przybrała tak wielkie rozmiary, że trudno było znaleźć dla nich miejsce w innych regionach i zapewnić odpowiednią pomoc.

Do najpoważniejszych zajść na tle powrotów Czeczenów z zesłania doszło w sierpniu 1958 r. w Groznym. Miały tam wówczas miejsce duże demonstracje ludności rosyjskiej domagającej się ponownej likwidacji Czeczeno–Inguskiej ASRR i powtórnego wysiedlenia Czeczenów. Demonstranci (było ich ok. 10 tys.) szturmem zajęli nawet kilka budynków w mieście (w tym komitet obwodowy KPZR), a władze, aby stłumić zamieszki zmuszone były użyć poważnych sił milicyjnych. Wiele wskazuje na to, że wystąpienia zostały jednak sprowokowane przez służby specjalne, które chciały zmusić władze do działań zgodnych z oczekiwaniami ludności rosyjskojęzycznej.

Na przełomie lat 1950. i 1960. sytuacja w Czeczenii ustabilizowała się, a okres od 1960 do początku lat 1990. należał do najspokojniejszych w historii Czeczenii. W tym czasie miał miejsce gwałtowny wzrost liczby ludności czeczeńskiej, także w rejonach, w których przed deportacją Czeczeni stanowili niewielki procent ludności. O ile w 1959 r. liczba Czeczenów w ZSRR wynosiła 418 tys., o tyle w 1989 r. było ich już 956 tys., co oznaczało wzrost o ponad połowę. W tym okresie sytuacja Czeczenów pod wieloma względami była jednak bardzo niekorzystna w porównaniu z innymi narodami ZSRR, co – jak się wydaje – było wynikiem celowej polityki władz. W Czeczenii np. najniższy był procent ludzi z średnim i wyższym wykształceniem w skali całego ZSRR, ograniczano rozwój i nauczanie języka czeczeńskiego, zaś wszystkie kluczowe stanowiska we władzach i innych instytucjach republikańskich (w tym np. w przemyśle naftowym) powierzano wyłącznie Rosjanom, ograniczając do nich dostęp Czeczenom (nawet tym posiadającym odpowiednie wykształcenie i kwalifikacje). Ludność czeczeńska dyskryminowana była również jeśli chodzi o rozwój gospodarczy republiki, ponieważ niemal wszystkie zakłady przemysłowe powstawały w zamieszkanym głównie przez Rosjan Groznym. Ogromne przeludnienie i związane z nim bezrobocie w rejonach górskich powodowały, że ok. 40% dorosłych czeczeńskich mężczyzn rokrocznie zmuszonych było wyjeżdżać do sezonowej pracy poza Czeczenią (głównie na budowach). Przyrost naturalny pogłębiał także trudne położenie materialne Czeczenów, co prowadziło m.in. do wzrostu przestępczości.

W latach 1960–1990 władze radzieckie prowadziły również zdecydowaną kampanię antyreligijną w Czeczenii, ze szczególnym natężeniem atakując bractwa sufickie, których członkowie często podlegali represjom. Do 1978 r. w Czeczenii nie funckcjonował też ani jeden meczet. Działania podejmowane przez władze przeciwko islamowi przynosiły jednak skutek odwrotny do zamierzonego, ponieważ schodził on coraz bardziej do podziemia, co w żadnym wypadku nie osłabiało jednak jego wpływu na życie społeczne Czeczenów (z wyjątkiem Groznego). Jak wynikało z badań przeprowadzanych przez radzieckich socjologów w Czeczenii w latach 1970. ponad połowa wierzących związana była z bractwami sufickimi, które organizowały kursy dla młodzieży, na których nauczano religii i języka arabskiego. W czasach radzieckich powstawały ponadto nowe bractwa, jak np. bractwo Wis–hadżi Zagijewa, w walce z którymi władze były bezsilne ze względu na zamkniętość społeczeństwa czeczeńskiego i niechęć do wszelkiej współpracy z władzami.

Tekst: Maciej Falkowski



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!