Polityka czeczenizacji

1. Założenia i cele nowej polityki wobec Czeczenii

Polityka władz federalnych wobec Czeczenii wdrażana od 1999 r. nie doprowadziła do trwałej stabililizacji sytuacji w republice i jej integracji z pozostałą częścią Federacji Rosyjskiej. Jak zauważają Aleksiej Małaszenko i Dmitrij Trenin z moskiewskiego Centrum Carnegie – autorzy jednego z najlepszych opracowań na temat obu wojen czeczeńskich –– „wzrost okrucieństwa [wojsk federalnych w stosunku do ludności Czeczenii – przyp. aut.] świadczył o kryzysie siłowych metod rozwiązania konfliktu [...]. Choć wojska federalne osiągnęły znaczący sukces – zlikwidowały, a właściwie rozproszyły główne czeczeńskie formacje zbrojne, okazały się nie przygotowane do efektywnego prowadzenia wojny partyzanckiej” . Bojownicy zostali co prawda poważnie osłabieni, jednak wciąż byli w stanie atakować siły federalne na całym terytorium republiki i destabilizować sytuację we wschodniej części Kaukazu Północnego. Najbardziej widocznym wskaźnikiem niestabilności w republice były dziesiątki tysięcy uchodźców czeczeńskich przebywających w sąsiedniej Inguszetii, którzy mimo zachęt i nacisków ze strony władz nie decydowali się na powrót do Czeczenii. Niewielkie efekty przynosiły również wysiłki władz zmierzające do przynajmniej częściowej odbudowy gospodarczej Czeczenii i zaprowadzenia porządku w czeczeńskim sektorze naftowym.

Jednym z głównych czynników, który uniemożliwiał stabilizację sytuacji w Czeczenii była postawa stacjonujących w republice federalnych struktur siłowych. Podejmowane przez nie działania antyterrorystyczne (operacje specjalne, zaczystki, rozbudowa sieci posterunków wojskowych) uderzały w głównej mierze w ludność cywilną, co popychało Czeczenów w stronę bojowników i podrywało w ich oczach autorytet władz federalnych, które były przez nich postrzegane jako okupacyjne. Poza tym, po rozbiciu regularnych oddziałów separatystów, armia federalna zajmowała się nie tyle walką z bojownikami, co realizacją własnych interesów ekonomicznych: handlem ropą naftową, metalami kolorowymi, żywym towarem, bronią, grabieżą mieszkańców Czeczenii . Co więcej, armii zależało na utrzymaniu się niestabilnej sytuacji w republice, a nawet objęciu konfliktem sąsiednich podmiotów FR, co umożliwiało rozszerzanie strefy wpływów struktur siłowych .

Niepowodzenia dotychczasowej strategii sprawiły, że administracja prezydenta FR podjęła decyzję o jej zmianie i przystąpiła do wdrażania tzw. polityki czeczenizacji . Trudno jednoznacznie określić początek realizacji nowej linii politycznej wobec Czeczenii, nie był to bowiem – jak można sądzić – efekt jednorazowej decyzji prezydenta Putina, lecz procesu decyzyjnego zachodzącego w administracji prezydenckiej w ciągu 2002 roku. Pierwsze posunięcia w kierunku zmiany strategii datuje się na pierwszą połowę 2002 r., kiedy prezydent Putin wydatnie zwiększył kompetencje cywilnych władz czeczeńskich; wtedy również zaczęto ograniczać samowolę wojskowych w republice. Wydarzeniem, które okazało się punktem zwrotnym w polityce władz federalnych był natomiast zamach terrorystyczny na moskiewskiej Dubrowce (23–25 października 2002 r.). Bardzo dobitnie uświadomił on administracji prezydenckiej popełniane dotąd błędy i wpłynął, jak się wydaje, na podjęcie przez Władimira Putina ostatecznej decyzji . Z tego względu za umowną cezurę rozdzielającą okres faktycznych rządów wojskowych i politykę czeczenizacji można uznać właśnie rok 2002 r.

Oficjalnie zmiana polityki wobec Czeczenii motywowana była zakończeniem aktywnej fazy operacji antyterrorystycznej i koniecznością przekształcenia Czeczenii w zwykły podmiot FR. Czeczenizacja polegać miała na powołaniu w Czeczenii republikańskich organów władzy, posiadających formalną legitymację demokratyczną i złożonych z miejscowych mieszkańców oraz stopniowym przekazaniu im kontroli nad republiką i odpowiedzialności za bezpieczeństwo w regionie. W rzeczywistości jednak cele czeczenizacji były inne. Wynikały one z dominującego wówczas na Kremlu przekonania o niemożności trwałej pacyfikacji republiki przez wojska federalne, likwidacji czeczeńskiego separatyzmu, integracji Czeczenii z pozostałą częścią FR, a Czeczenów ze społeczeństwem rosyjskim i zahamowania postępującej derusyfikacji republiki. Zdano sobie również sprawę, że po dwóch tak krwawych wojnach, które zrodziły nienawiść większości mieszkańców republiki do Rosji, Czeczenia zawsze będzie stanowić swoiste ciało obce w granicach Federacji Rosyjskiej.

Dlatego faktycznym celem czeczenizacji nie było trwałe rozwiązanie problemu czeczeńskiego. Strategia ta miała doprowadzić do względnej, czasowej stabilizacji w republice, zminimalizować skutki konfliktu dla społeczeństwa rosyjskiego (ograniczyć zagrożenie zamachami terrorystycznymi w Rosji i zmniejszyć straty wśród stacjonujących w republice oddziałów federalnych) i stworzyć iluzję normalizacji sytuacji w Czeczenii na użytek wewnętrzny i zewnętrzny. Chciano to osiągnąć drogą zmiany charakteru konfliktu z rosyjsko-czeczeńskiego na wewnątrzczeczeński (jego czeczenizacji), ograniczenia wpływów struktur siłowych w republice i stworzenia w republice autorytarnego miejscowego reżimu, który w zamian za określone korzyści polityczne i ekonomiczne mógłby zapanować nad sytuacją w Czeczenii .

Politykiem, którego wybrano na głównego realizatora nowej strategii wobec Czeczenii był dotychczasowy szef czeczeńskiej administracji Achmad Kadyrow. Przywódca rosyjskiego państwa zawarł z nim swego rodzaju niepisaną umowę, na mocy której Kadyrow otrzymał gwarancję zachowania własnej władzy, carte blanche na zwalczanie wewnętrznej opozycji, możliwość utrzymywania własnych formacji zbrojnych oraz obietnicę stałych dotacji z budżetu federalnego, głównie w postaci środków przeznaczanych na odbudowę republiki ze zniszczeń wojennych. W zamian za to władze federalne żądały bezwględnego poszanowania integralności terytorialnej FR (kwestia ewentualnej niepodległości Czeczenii nie powinna być podnoszona ani przypominana w żadnej formie ). Kadyrow miał także doprowadzić do względnej stabilizacji w Czeczenii, zapobiec rozlewaniu się konfliktu na sąsiednie republiki (przede wszystkim zamachom terrorystycznym) i przeciągnąć jak najwięcej bojowników na swoją stronę. Poza tym, od władz czeczeńskich żądano wsparcia rosyjskiej dyplomacji w wysiłkach zmierzających do przekonania państw muzułmańskich, aby zaprzestały udzielania pomocy bojownikom i poparły rosyjską politykę w Czeczenii. Władze federalne nie wykluczały prawdopodobnie również wykorzystania w przyszłości oddziałów czeczeńskich podczas akcji antyterrorystycznych w innych republikach lub w charakterze „ochotników” w razie wznowienia konfliktów zbrojnych w Abchazji i Osetii Południowej .

Dobór środków, którymi cele te miały zostać osiągnięte, Kreml pozostawił w gestii Kadyrowa. Zabezpieczeniem przed ewentualnym otwartym wystąpieniem czeczeńskiego przywódcy przeciwko Moskwie miał być stacjonujący w republice duży kontyngent wojsk federalnych. Kreml nie zamierzał również przekazywać władzom w Groznym kontroli nad czeczeńskim sektorem naftowym.

2. Główne elementy czeczenizacji

Najważniejszym elementem polityki czeczenizacji było stopniowe ograniczanie władzy struktur siłowych w Czeczenii, przede wszystkim Ministerstwa Obrony i Sztabu Generalnego, przy jednoczesnym zwiększeniu kompetencji władz czeczeńskich i ich legitymizacji. Nie mniej istotne było udzielanie wyraźnego poparcia Achmadowi Kadyrowowi w jego zabiegach o eliminację przeciwników politycznych z grona tradycyjnie prorosyjskich polityków czeczeńskich, jak również tworzenie republikańskich struktur siłowych i sprzyjanie powstawaniu półlegalnych czeczeńskich formacji zbrojnych. Działaniom tym towarzyszyła zmasowana propaganda w rosyjskich mediach, mająca utwierdzić społeczeństwo rosyjskie, a w mniejszym stopniu również społeczność międzynarodową, że w Czeczenii trwa proces pokojowy i odbudowa gospodarcza, zaś sytuacja w sferze bezpieczeństwa powoli się stabilizuje. Czeczenizacja nie oznaczała natomiast rezygnacji z opisanych w pierwszym podrozdziale stałych elementów rosyjskiej strategii wobec Czeczenii m.in. konsekwentnego wykluczania możliwości podjęcia negocjacji pokojowych z bojownikami. Nowymi elementami w polityce wobec Czeczenii od 2002 r. były również działania na rzecz likwidacji obozów dla uchodźców w Inguszetii oraz akcje służb specjalnych i posunięcia rosyjskiego wymiaru sprawiedliwości poza granicami FR, mające na celu osłabienie czeczeńskiej diaspory.

Pierwszym wydarzeniem sygnalizującym ograniczenie wpływów i samowoli wojskowych w Czeczenii było wydanie pod naciskiem administracji prezydenta przez dowódcę Połączonego Zgrupowania Wojsk na Kaukazie Północnym gen. Władimira Mołtienskoja rozkazu nr 80 (27 marca 2002 r.). Nakazywał on żołnierzom federalnym przeprowadzającym zaczystki kierowanie się określonymi zasadami: odtąd nie mogli oni nosić masek, musieli przedstawiać się przed dokonaniem sprawdzania dokumentów (podać swoje nazwisko i jednostkę, w której służyli), numery rejestracyjne ich samochodów miały być widoczne, o zamiarze przeprowadzenia zaczyskti musiała być poinformowana i być przy nich obecna miejscowa administracja cywilna . Osłabieniu pozycji wojskowych w Czeczenii służyć miało również stopniowe powierzanie wykonywanych przez nich funkcji i piastowanych stanowisk w ręce MSW i FSB; najważniejszymi posunięciem w tej sferze było przekazanie kierownictwa operacją antyterrorystyczną w ręce MSW (wrzesień 2003 r.) oraz wymiana składu osobowego komendantur wojskowych (w głównej mierze na Czeczenów) i powierzenie kierowania nimi resortowi spraw wewnętrznych (lata 2003–2005) . Istotne było również stopniowe powierzanie kompetencji z zakresu ochrony porządku publicznego, a później również walki z „nielegalnymi formacjami zbrojnymi” w ręce republikańskich struktur siłowych (czeczeńskiego MSW, milicji oraz złożonych wyłącznie z Czeczenów batalionów Ministerstwa Obrony „Wschód” i „Zachód” ).

Niemniej ważne były dokonane przez prezydenta Putina w latach 2003–2004 zmiany kadrowe w Sztabie Generalnym oraz Północnokaukaskim Okręgu Wojskowym, polegające głównie na pozbawieniu stanowisk w instytucjach zajmujących się polityką wobec Czeczenii tzw. „czeczeńskich generałów”, czyli wojskowych, którzy zrobili karierę w armii podczas obu wojen czeczeńskich. Wśród najważniejszych z nich można wymienić dymisję gen. Wiktora Kazancewa ze stanowiska przedstawiciela prezydenta w POF i zastąpienie go najpierw Władimirem Jakowlewem (marzec 2004 r.), a następnie związanym z tzw. grupą petersburskich prawników Dmitrijem Kozakiem (wrzesień 2004 r.). Po objęciu stanowiska Kozak podjął aktywne działania zmierzające do ograniczenia wpływów „siłowików” nie tylko w Czeczenii, ale na całym Kaukazie Północnym . Stanowisk pozbawiono również dowódcę Północnokaukaskiego Okręgu Wojskowego gen. Giennadija Troszewa (grudzień 2002 r.) oraz jednego z głównych autorów dotychczasowej polityki wobec Czeczenii szefa Sztabu Generalnego gen. Anatolija Kwasznina (19 lipca 2004 r.) . Elementem osłabienia wpływów wojskowych w Czeczenii było także usunięcie przez Kadyrowa z władz czeczeńskich, przy wyraźnej akceptacji administracji prezydenta FR, Bisłana Gantamirowa, uważanego za „człowieka Kwasznina” (wrzesień 2003 r.) . Również tzw. sprawa Jurija Budanowa – pułkownika armii rosyjskiej, który wiosną 2000 r. zgwałcił i zamordował czeczeńską dziewczynę Elzę Kungajewą za co został postawiony przed sądem w Rostowie nad Donem – wpisuje się w działania Kremla zmierzające do ograniczenia samowoli wojskowych. Mimo ostrych protestów armii i wydawania kolejnych ekspertyz potwierdzających rzekomą niepoczytalność Budanowa, został on w końcu skazany na 10 lat kolonii karnej (25 lipca 2003 r.) .

Zwiększanie kompetencji czeczeńskich władz, ich legitymizacja oraz umacnianie pozycji Achmada Kadyrowa odbywały się w stopniowo. Do najważniejszych elementów tego procesu można zaliczyć:

  • znaczące rozszerzenie uprawnień szefa administracji cywilnej na mocy dekretu prezydenta Putina z 16 maja 2002 r.; odtąd Achmad Kadyrow mógł samodzielnie formować rząd na wniosek premiera (wcześniej musiał to uzgadniać z przedstawicielem prezydenta FR w POF); uzyskał również prawo samodzielnego mianowania szefów administracji rejonowych; na mocy dekretu premier stawał się zastępcą szefa administracji, co było wyraźnym wskazaniem na hierarchię władzy w republice (szef administracji mógł jednak powoływać premiera tylko po konsultacji z przedstawicielem prezydenta w POF); po rozszerzeniu pełnomocnictw Kadyrow przystąpił do szeregu zmian kadrowych w rządzie i lokalnych administracjach i zaczął otwarcie krytykować wojskowych za naruszanie praw człowieka ; rozpoczął również prace nad projektem konstytucji Czeczenii;
  • czeczenizację kadr we władzach republikańskich; w ciągu kilku lat, począwszy od przełomu 2001 i 2002 r., Czeczeni zajęli zdecydowaną większość stanowisk we władzach republikańskich, zastępując Rosjan kierowanych wcześniej do pracy w Czeczenii z innych części FR; wśród pierwszych tego typu nominacji można wymienić: powołanie Saida-Selima Pieszchojewa na szefa Zarządu Spraw Wewnętrznych Czeczenii (listopad 2001 r.) i Mowsara Chamidowa na wicepremiera ds. kontaktów ze strukturami siłowymi (maj 2002 r.); czystek w aparacie urzędniczym dokonywał Achmad Kadyrow, mając na to przyzwolenie Kremla; szczególnie znaczącymi sukcesami Kadyrowa w tej sferze było usunięcie kolejnych premierów Czeczenii przy biernej postawie administracji prezydenckiej: Stanisława Iljasowa w listopadzie 2002 r., Michaiła Babicza w lutym 2003 r. i Anatolija Popowa w październiku 2003 r.; swoistym zwieńczeniem faktycznej czystki etnicznej we władzach czeczeńskich była dymisja ostatniego „rosyjskiego” premiera Czeczenii Siergieja Abramowa i zajęcie jego stanowiska przez Ramzana Kadyrowa (marzec 2006 r.);
  • utworzenie czeczeńskiego MSW (grudzień 2002 r.) i mianowanie jego szefem Czeczena – najpierw Rusłana Cakajewa, a później Ału Ałchanowa i wreszcie Rusłana Ałchanowa (blisko związanego z Kadyrowem); skład osobowy i kompetencje republikańskiego MSW oraz podległej mu milicji czeczeńskiej były następnie systematycznie poszerzane; stopniowo przejmowała one również obowiązki z zakresu ochrony porządku publicznego od oddziałów milicji oddelegowanych do Czeczenii z innych rosyjskich regionów (do 2003/2004 r. stanowili oni trzon sił milicyjnych w republice);
  • referendum konstytucyjne z 23 marca 2003 r.; przyjęto w nim konstytucję Czeczenii, która określa republikę jako nieodłączną część Federacji Rosyjskiej; przyjęcie konstytucji miało ostatecznie rozwiązać problem integralności terytorialnej Rosji i formalnie potwierdzić, że Czeczenia jest jej częścią (w latach 1990. Czeczenia jako jedyny podmiot FR nie podpisała układu federacyjnego); według oficjalnych danych za przyjęciem konstytucji opowiedziała się przytłaczająca większość głosujących (95%), przy frekwencji sięgającej 85% ; w rzeczywistości – jak twierdzili rosyjscy obrońcy praw człowieka i niezależni dziennikarze – w głosowaniu wzięło udział nie więcej niż 20% mieszkańców, a jego wyniki zostały sfałszowane ; razem z konstytucją w referendum przyjęto ustawy o porządku przeprowadzenia wyborów prezydenckich i parlamentarnych w Czeczenii ;
  • amnestię uchwaloną przez rosyjską Dumę w czerwcu 2003 r.; jej warunki były tak skonstruowane, aby uniemożliwić amnestionowanie bojowników nie związanych z Kadyrowem; dzięki temu, że o zastosowaniu amnestii w stosunku do konkretnej osoby decydowały de facto władze czeczeńskie amnestionowano niemal wyłącznie członków oddziałów Kadyrowa – byłych bojowników lub zwykłych przestępców ;
  • wybory prezydenckie z 5 października 2003 r., wygrane przez Achmada Kadyrowa, któremu Kreml udzielił bezwarunkowego poparcia; choć początkowo wydawało się, że Moskwa dopuści przynajmniej minimalną konkurencję między czeczeńskimi liderami, jednak jeszcze przed wyborami wszyscy liczący się rywale Kadyrowa zostali z inspiracji administracji prezydenta Putina usunięci (jednych wykreślono z listy kandydatów, innym „zaproponowano” objęcie innych stanowisk, jeszcze innych skłoniono do wycofania własnej kandydatury); w ten sposób uniemożliwiono start w wyborach m.in. Asłambekowi Asłachanowowi, Bisłanowi Gantamirowowi, Chusejnowi Dżabraiłowowi, Malikowi Sajdułłajewowi; był to element szerszej polityki polegającej na pozbawieniu wpływów w Czeczenii moskiewskiej diaspory czeczeńskiej i przedstawicieli tradycyjnie prorosyjskich ugrupowań czeczeńskich – dawnych przeciwników Dżochara Dudajewa; doradcy prezydenta Putina uznali, że są oni zbyt podzieleni, oderwani od sytuacji w republice i skompromitowani w oczach Czeczenów rządami z lat 1995–1996, aby opierać na nich swoją władzę w republice; zamiast nich wybrano byłych separatystów skupionych wokół Kadyrowa; wg. oficjalnych wyników wyborczych Kadyrow uzyskał 81% głosów przy frekwencji przekraczającej 85%; podobnie jak referendum konstytucyjne również wybory prezydenckie zostały najprawdopodobniej sfałszowane ;
  • wypłatę rekompensat mieszkańcom Czeczenii za utracone podczas wojny nieruchomości i inne mienie; na ten cel przeznaczono znaczne sumy z budżetu federalnego (np. w 2003 r. – 600 mln rubli) ; choć znaczna część środków ze względu na korupcję została zdefraudowana przez czeczeńskich urzędników, rekompensaty były poważnym zastrzykiem finansowym dla gospodarki republiki i umożliwiły wielu rodzinom odbudowę domów ;
  • stopniowe powierzanie władzom czeczeńskim (czyli de facto ludziom z otoczenia Kadyrowa) kontroli nad realizacją budżetu republikańskiego oraz programem odbudowy Czeczenii ze zniszczeń wojennych; w ręce Czeczenów przekazano również większość przedsiębiorstw i nieruchomości na terytorium republiki; jedynym wyjątkiem był czeczeński sektor naftowy, zarządzanie którym pozostało w gestii władz federalnych;
  • utworzenie przy akceptacji władz federalnych czeczeńskich formacji zbrojnych, które począwszy od 2002/2003 r. zaczęły wyręczać federalne struktury siłowe w prowadzeniu walki z bojownikami; do największych tego typu formacji można zaliczyć: Centrum Antyterrorystyczne (złożone z członków dawnej służby bezpieczeństwa Achmada Kadyrowa; na przełomie 2005 i 2006 r. na bazie Centrum stworzono dwa bataliony podległe MSW FR: „Północ” i „Południe”); bataliony „Wschód” (dowodzony przez dawnego komendanta polowego Sulima Jamadajewa) i „Zachód” (dowodzony przez Said-Magomieda Kakijewa) podległe Ministerstwu Obrony FR; tzw. pułk naftowy (jednostka, której zadaniem była ochrona biegnących przez Czeczenię rurociągów); czeczeński OMON (dowodzony początkowo przez przeciwnika Kadyrowa Musę Gazimagomadowa, później zaś przez związanego z Kadyrowem Artura Achmadowa) i in.; wszystkie te formacje były bardzo luźno podporządkowane władzom federalnym; jednocześnie władze rosyjskie faktycznie zniosły obowiązek powszechnej służby wojskowej dla mieszkańców Czeczenii (w 2001 r. zaniechano kierowania ich do odbywania służby poza granicami republiki, później przyjmowano jedynie ochotników, którzy chcieli służyć w prorosyjskich formacjach czeczeńskich w republice);
  • wybory parlamentarne w Czeczenii przeprowadzone 27 listopada 2005 r.; były one przez rosyjską propagandę przedstawiane jako zwieńczenie procesu czeczenizacji i ostatni etap legalizacji republikańskich struktur władzy; w rezultacie wyborów ukonstytuowały się dwie izby czeczeńskiego parlamentu: Zgromadzenie Ludowe (izba niższa) oraz Rada Republiki (izba wyższa); zdecydowaną większość miejsc w parlamencie zajęli ludzie blisko związani z ówczesnym wicepremierem Czeczenii, a faktycznie jej dyktatorem Ramzanem Kadyrowem ;
  • powołanie czeczeńskiego wymiaru sprawiedliwości: sądów (w tym Sądu Najwyższego Republiki Czeczeńskiej), prokuratury cywilnej itd. (lata 2004–2006).

3. Sabotaż wojskowych

Polityka czeczenizacji spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem rosyjskich wojskowych, którzy przekazanie władzy w republice Czeczenom traktowali jako poważny błąd władz federalnych. Słusznie obawiali się również utraty własnych pozycji na Kaukazie, co – jak sądzili – musiało przełożyć się na ograniczenie wpływów w skali całego państwa. Dlatego starali się sabotować posunięcia administracji prezydenta, wysuwając jednocześnie własne propozycje reformy systemu zarządzania Czeczenią (wprowadzenie stanu wyjątkowego, utworzenie Czeczeńskiego Okręgu Wojskowego itp.). Nieustannie domagali się także zwiększenia własnych pełnomocnictw i środków na prowadzenia operacji antyterrorystycznej . Jedną z form protestu armii przeciwko polityce czeczenizacji było notoryczne nieprzestrzeganie rozkazu nr 80 dotyczącego zasad przeprowadzania zaczystek w Czeczenii; był on również ostro krytykowany przez komentatorów związanych z armią . Wojskowi blokowali również tworzenie oddziałów czeczeńskiej milicji, przekazywanie im odpowiedzialności za bezpieczeństwo w republice, przygotowania do referendum konstytucyjnego, a nierzadko poddawali również represjom milicjantów i czeczeńskich urzędników .

Armia utrudniała również prace licznym komisjom przysyłanym z Moskwy w celu zapoznania się z sytuacją w Czeczenii i ocenienia działalności struktur siłowych. Przykładem sabotażu wojskowych wobec polityki władz federalnych w Czeczenii – choć w tym konkretnym przypadku nie związanym bezpośrednio z oporem wobec czeczenizacji – była tajemnicza katastrofa helikoptera w Groznym, do której doszło 17 września 2001 r. Zginęło w niej kilku wysoko postawionych funkcjonariuszy Ministerstwa Obrony FR, którzy przybyli do republiki, aby zadecydować o likwidacji części posterunków wojskowych w Czeczenii (blokpostów). Niezależne śledztwa dziennikarskie wykazały, że według wszelkiego prawdopodobieństwa helikopter został zestrzelony nie przez bojowników (jak głosiła oficjalna wersja), lecz siły federalne .

Podczas dwóch pierwszych lat wdrażania polityki czeczenizacji (2002–2004) wielokrotnie wydawało się, że władze federalne zamierzają powrócić do systemu zarządzania Czeczenią z początkowego okresu wojny (faktyczna okupacja republiki). Pierwszym sygnałem tego rodzaju było podpisanie przez prezydenta Putina na początku października 2002 r. dekretu o statusie komendantur wojennych w Czeczenii. Regulował on ich funkcjonowanie, zwiększał kompetencje komendantów wojennych poszczególnych rejonów i zobowiązywał wszystkie organy władzy cywilnej do ścisłego współdziałania z nimi. Dekretowi towarzyszyły wypowiedzi rosyjskich generałów, w tym szefa Sztabu Generalnego gen. Anatolija Kwasznina, w których podkreślali, że sytuacja w Czeczenii jest na tyle niestabilna, iż należy powrócić do schematu zarządzania republiką, który funkcjonował jesienią 1999 r. . Kolejna kontrofensywa wojskowych miała miejsce na przełomie 2002 i 2003 r. Prasa donosiła wówczas, że resorty siłowe sporządziły dla prezydenta Putina specjalny raport dotyczący sytuacji w Czeczenii, w którym niezwykle ostro krytykowano Achmada Kadyrowa, domagając się jego natychmiastowej dymisji . Jednocześnie wojskowi naciskali na administrację prezydencką, aby zmieniła swoją politykę wobec Czeczenii. Postulowali m.in. konieczność znaczącego zmniejszenia kompetencji cywilnej administracji republiki, wprowadzenia tam stanu wyjątkowego i przekazania całości władzy w Czeczenii w ręce specjalnego przedstawiciela prezydenta (nazywanego często „generał-gubernatorem”), który koordynowałby politykę federalną w regionie. Jako kandydat na to stanowisko proponowany był gen. Giennadij Troszew .

Szczytowym momentem sprzeciwu wojskowych wobec polityki czeczenizacji było zabicie Achmada Kadyrowa w zamachu na stadionie w Groznym 9 maja 2004 r. „Siłowicy” liczyli wówczas, że likwidacja człowieka, który był filarem czeczenizacji, skłoni administrację prezydencką do ponownego przekazania całości władzy w republice w ręce struktur siłowych. Co więcej, niektórzy komentatorzy są zdania, że autorami zamachu byli nie bojownicy, lecz rosyjscy wojskowi, dla których coraz bardziej niezależny Kadyrow był bezpośrednim zagrożeniem. Taką wersję potwierdziło także wielu przedstawicieli separatystów m.in. przedstawiciel Maschadowa za granicą Achmed Zakajew oraz znany czeczeński dziennikarz Mairbek Taramow . Wbrew przewidywaniom wojskowych, śmierć Kadyrowa nie skłoniła jednak Kremla do rezygnacji z polityki czeczenizacji: z inicjatywy prezydenta Putina schedę po Achmadzie przejął jego syn – Ramzan, który w krótkim czasie stał się faktycznym dyktatorem Czeczenii (zob. rozdział IV).

4. Likwidacja obozów dla uchodźców w Inguszetii

Jak już wspomniano wyżej, ważnym elementem polityki władz federalnych począwszy od 2002 r. było podejmowanie działań zmierzających do likwidacji obozów dla uchodźców czeczeńskich w Inguszetii i skłonienia ich mieszkańców do powrotu do Czeczenii . Proces ten poprzedziła zmiana władzy w Inguszetii, która nastąpiła na przełomie 2001 i 2002 r. Pod presją władz federalnych oraz struktur siłowych w grudniu 2001 r. dymisję złożył inguski prezydent Rusłan Auszew, konsekwentnie sprzeciwiający się polityce Kremla na Kaukazie (m.in. planom likwidacji obozów dla uchodźców). Po sfałszowanych wyborach przeprowadzonych w kwietniu 2002 r. nowym prezydentem republiki został generał FSB Murat Ziazikow, polityk niesamodzielny i całkowicie zależny od Moskwy .

Pod koniec 2002 r. władze przystąpiły do stopniowego zamykania obozów uchodźczych, stosując przy tym klasyczną taktykę „kija i marchewki”. Z jednej strony zachęcano uchodźców do powrotu do Czeczenii, obiecując im wypłatę rekompensat za utracone podczas wojny mienie i przyznanie bezpłatnych mieszkań w tzw. punktach tymczasowego zamieszkania (gł. w Groznym). Z drugiej – grożono aresztowaniami, odłączano gaz, prąd i wodę, utrudniano dostarczanie pomocy humanitarnej, nieustannie przeprowadzano zaczystki w obozach, a nawet ostrzeliwano je z ciężkiej broni. Działania władz zakończyły się sukcesem, bowiem już wiosną 2004 r. zamknięto ostatni obóz dla uchodźców w Inguszetii (w republice pozostało jednak ok. 40 tys. Czeczenów, mieszkających w sektorze prywatnym oraz w punktach tymczasowego zamieszkania w szkołach, przedszkolach itd.) .

5. Działania wymierzone w czeczeńską diasporę za granicą

Po zamachu terrorystycznym na Dubrowce władze federalne rozpoczęły również zakrojoną na szeroką skalę akcję wymierzoną w przedstawicieli separatystów za granicą. Składały się na nią działania dwojakiego rodzaju: zabiegi rosyjskiej Prokuratury Generalnej o ekstradycję najbardziej wpływowych liderów czeczeńskiej diapory przebywających na Zachodzie i w krajach muzułmańskich oraz akcje służb specjalnych zmierzające do ich fizycznej likwidacji lub zastraszenia. Najgłośniejszą sprawą ekstradycyjną były wnioski władz FR o wydanie przedstawiciela prezydenta Maschadowa na Zachodzie Achmeda Zakajewa skierowane najpierw do Danii (listopad 2002 r.), później zaś do Wielkiej Brytanii (styczeń 2003 r.). Zabiegi o wydanie Zakajewa zakończyły się jednak porażką strony rosyjskiej, ani Kopenhaga, ani Londyn nie zdecydowały się bowiem na ekstradycję czeczeńskiego polityka, który w listopadzie 2003 r. otrzymał status uchodźcy politycznego w Zjednoczonym Królestwie . Władze rosyjskie domagały się również wydania przez Turcję byłego separatystycznego ministra spraw wewnętrznych Iczkerii i twórcy strony internetowej Kavkazcenter.com Mowładi Udugowa oraz ekstradycji Zelimchana Jandarbijewa z Kataru (również te sprawy nie zakończyły się pomyślnie dla Rosji).

Wobec niepowodzeń powyższych działań Rosjanie podjęli kilka akcji wymierzonych bezpośrednio w przedstawicieli Iczkerii za granicą. Najbardziej spektakularną akcją rosyjskich służb specjalnych było zamordowanie Zelimchana Jandarbijewa w Katarze w lutym 2003 r. przez dwóch agentów GRU . Rosyjskie służby próbowały również zlikwidować przedstawiciela prezydenta Maschadowa w Gruzji – Chizri Ałdamowa (chciano go otruć), akcja ta jednak nie powiodła się .



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!