Podstawowe informacje o Dagestanie

1. Charakterystyka geograficzna

Dagestan leży we wschodniej części Kaukazu Północnego, nad Morzem Kaspijskim. Jest najdalej na południe wysuniętym podmiotem Federacji Rosyjskiej i największą pod względem powierzchni i liczby ludności republiką Kaukazu Północnego: jego powierzchnia wynosi 50,3 tys. km2, zaś liczba ludności – 2,57 mln. Dagestan graniczy z Kałmucją (od północy), Krajem Stawropolskim, Czeczenią i Gruzją (od zachodu) oraz Azerbejdżanem (od południa).

Północną część Dagestanu zajmuje równina zwana Stepem Nogajskim (składają się na niego Nizina Tersko-Kumska, Tersko-Sułacka i Nadmorska); również całe wybrzeże Dagestanu (aż do granicy z Azerbejdżanem) jest nizinne. Środkową i południową część republiki zajmuje przedgórze (średnia wysokość – 500-700 m n.p.m.), zaś zachodnią i południowo-zachodnią wysokie partie Wielkiego Kaukazu z najwyższym szczytem Dagestanu – Bazardjuzi (położony na granicy z Azerbejdżanem, wysokość 4466 m n.p.m.). Górzysta, wewnętrzna część republiki poprzecinana jest trudnymi do przejścia łańcuchami górskimi, między którymi rozciągają się odizolowane od siebie doliny i kotliny górskie. W środkowej części republiki znajduje się również kilka płaskowyżów m.in. gunibski, chunzachski i płaskowyż Salatau. Główne rzeki Dagestanu to: Terek, Sułak, Samur, Awarskie Kojsu, Andyjskie Kojsu i Kazikumuchskie Kojsu (wszystkie wpadają do Morza Kaspijskiego). Rzeki dagestańskie są szeroko wykorzystywane w gospodarce, głównie jako źródło energii; sztuczne zbiorniki wodne i elektrownie znajdują się m.in. w miejscowościach: Czirkej, Irganaj, Miatli, Gunib.

Na północy republiki występują stepy i półpustynie, w górskiej części – lasy (do wysokości 1600 m n.p.m.) oraz górskie zarośla, stepy, łąki alpejskie, skały i lodowce. Na całym obszarze Dagestanu spotkać można wiele małych jezior. W nizinnej części republiki oraz na przedgórzu występuje klimat kontynentalny, suchy i ciepły, na wybrzeżu – łagodniejszy i bardziej wilgotny. Lata są tu ciepłe, zaś zimy łagodne i wietrzne. W górach klimat jest ostrzejszy z chłodnymi latami i mroźnymi, śnieżnymi zimami. Średnia temperatura w Dagestanie to: zimą +2°C, zaś latem +30°C. Akumulatorem i źródłem ciepła dla Dagestanu jest basen Morza Kaspijskiego. Średnia roczna suma opadów waha się od 200 mm na północnych stepach do 800 mm w górach. W republice występują takie surowce naturalne jak: ropa naftowa, gaz ziemny, piasek kwarcowy, węgiel kamienny, rudy żelaza, wapień, margiel, gips, marmur, żwir.

Stolicą Dagestanu jest Machaczkała. Rozciągające się między brzegiem Morza Kaspijskiego a górą Tarki-tau miasto zostało założone przez Rosjan w 1844 roku i nazwane Port-Pietrowsk na cześć cara Piotra I, który przebywał tu podczas wojny rosyjsko-perskiej w 1722 roku. W 1857 r. Port-Pietrowsk otrzymał prawa miejskie, jednak aż do rewolucji najważniejszym miastem Dagestanu była Temir-Chan-Szura (dzisiejszy Bujnack). W 1922 roku zmieniono nazwę Portu-Pietrowska na Machaczkałę (na cześć dagestańskiego rewolucjonisty Machacza Dachadajewa). Dziś miasto liczy ponad 500 tys. mieszkańców i jest centrum administracyjnym, kulturalnym i gospodarczym Dagestanu oraz ważnym węzłem komunikacyjnym we wschodniej części Kaukazu Północnego. Przez miasto przebiega ważna linia kolejowa łącząca Rosję z Azerbejdżanem (Astrachań – Kizlar – Machaczkała – Derbent – Baku) oraz trasa samochodowa Rostów nad Donem–Władykaukaz–Grozny–Machaczkała –Baku. W położonym niedaleko stolicy Kaspijsku znajduje się międzynarodowe lotnisko. W Machaczkale istnieje także międzynarodowy port morski. W mieście jest wiele meczetów (w tym największy meczet w Rosji), a także państwowy uniwersytet, około 100 szkół, wiele teatrów, klubów, stadionów, kin, centrum telewizyjne, filharmonia itd. W Machaczkale mieści się również centrum naukowe Rosyjskiej Akademii Nauk. Merem miasta od kilku lat jest Dargijczyk Said Amirow.

Dagestan podzielony jest na 41 rejonów; Machaczkała stanowi odrębną jednostkę administracyjną. Największe dagestańskie miasta to: Chasaw-jurt, Derbent, Kaspijsk, Bujnack, Kizlar, Kyzył-jurt, Izberbasz, Dagestańskie Ognie i Jużno-Suchokumsk.

2. Narody Dagestanu

Dagestan jest najbardziej wieloetnicznym podmiotem Federacji Rosyjskiej. Według danych ostatniego radzieckiego spisu z 1989 r. republikę tę zamieszkiwali przedstawiciele 102 narodów, z czego 14 – tzw. tytularnych narodów Dagestanu (Awarowie, Dargijczycy, Kumycy, Lezgini, Rosjanie, Lakowie, Tabasaranie, Czeczeni, Azerowie, Nogajowie, Tatowie, Rutulowie, Agułowie i Cachurzy).

Skład narodowościowy Dagestanu przedstawia się następująco:
· Awarowie: 758 tys., 29,44%;
· Dargijczycy: 425 tys.; 16,52%;
· Kumycy: 365 tys.; 14,2%;
· Lezgini: 336 tys.; 13,06%;
· Lakowie: 140 tys.; 5,42%;
· Rosjanie: 120 tys.; 4,69%;
· Azerowie: 111 tys.; 4,33%;
· Tabasaranie: 110 tys.; 4,28%;
· Czeczeni: 87 tys.; 3,41%;
· Nogajowie: 38 tys.; 1,48%;
· Rutulowie: 24 tys.; 0,94%;
· Agułowie: 23 tys.; 0,9%;
· Andyjczycy: 21 tys.; 0,8%;
· Didojcy: 15 tys.; 0,5%;
· Cachurzy: 8 tys.; 0,32%;
· Achwachowie: 6,3 tys.; 0,2%;
· Beżtyńcy: 6,1 tys.; 0.2%;
· Karatyńcy: 6 tys.; 0,2%;
· Żydzi (w tym Żydzi górscy): 2,4 tys.; 0,1%.

Od rozpadu ZSRR struktura narodowościowa Dagestanu uległa znaczącym zmianom. W wyniku emigracji zmniejszyła się liczba Rosjan, Żydów górskich i Tatów, natomiast zwiększyła liczba Czeczenów, Awarów i Nogajów (ze względu na wysoki przyrost naturalny i emigrację z Czeczenii).

Struktura językowa Dagestanu odpowiada strukturze narodowościowej. Każdy z wymienionych narodów posługuje się własnym językiem (rusyfikacja językowa nastąpiła tylko w niewielkim stopniu). Dagestańskim lingua franca jest rosyjski; do rewolucji październikowej językiem kontaktów międzyetnicznych był natomiast język kumycki. W Machaczkale i na terenach mieszanych etnicznie (północny Dagestan) „na ulicy” można usłyszeć głównie rosyjski, natomiast w rejonach jednolitych pod względem etnicznym w życiu publicznym używa się języków dominującej narodowości. W niektórych górskich rejonach zachodniego Dagestanu językiem międzyetnicznych kontaktów jest również awarski.

W wielu częściach republiki występuje pewna prawidłowość lingwistyczna: narody żyjące „wyżej” od swoich sąsiadów (tzn. w wyższych partiach gór) znają najczęściej język swoich sąsiadów z terenów położonych niżej np. wielu Cachurów zna język rutulski, zaś Rutulów – lezgiński. Lezgini z kolei potrafią porozumiewać się po azersku. W odwrotną stronę ta prawidłowość nie występuje tzn. Azerowie nie znają już lezgińskiego, zaś Lezgini rutulskiego.

Do spisu powszechnego z 2002 r. oficjalnie nie uznawano istnienia wielu małych narodów dagestańskich, włączając je do większych grup etnicznych. Dotyczy to szczególnie tzw. narodów andyjsko-cezyjskich zamieszkujących pogranicze dagestańsko-czeczeńskie – najbardziej oddaloną i zacofaną pod względem ekonomicznym część Dagestanu. Ponieważ w radzieckim Dagestanie dominujący wpływ na życie społeczno-polityczne republiki mieli Awarowie, narody takie jak Andyjczycy, Cezowie, Achwachowie, Tindalowie, czy Chwarszyni traktowane były jako podgrupy narodu awarskiego. Dzięki temu udział procentowy ludności awarskiej zwiększał się, co dawało Awarom podstawy do twierdzenia, że powinni odgrywać dominującą rolę w życiu Dagestanu.

Charakterystyka poszczególnych narodów dagestańskich

§ Achwachowie – niewielki naród (8 tys.) należący do grupy narodów andyjskich; nazwy własne: Aszwado, Sadykilidu, Giachwalal; mieszkają w górach zachodniego Dagestanu (wsie: Kwankero, Kudjabroso, Izano, Lologonitl, Cekob, Tlianob, Ratlub), a także w zakatalskim rejonie Azerbejdżanu (od XVIII w.) i na obszarach nizinnych zamieszkałych przez Kumyków (od czasów radzieckich);

§ Agułowie – jeden z tytularnych narodów Dagestanu; nazwy własne – Agular, Agul („mieszkańcy Aguła”); liczebność – 28 tys.; zamieszkują trudno dostępne wąwozy w środkowej części południowo-zachodniego Dagestanu (gł. rejon agulski, gdzie stanowią większość mieszkańców) oraz rejon derbencki;

§ Andyjczycy – naród, należący do grupy narodów andyjskich; nazwy własne – Andal, Andi, G’wa-Nal; liczebność: 21 tys.; zamieszkują kilka wiosek w rejonie botlichskim, na zachodzie Dagestanu (Andi, Gagatli, Rikwani, Aszali, Czanko, Zilo, Muni);
§ Arczyńcy – niewielki naród w Dagestanie; nazwa własna – Arszisztib; liczebność – ok. 1 tys.; zamieszkują dolinę rzeki Chatar w zachodnim Dagestanie; w radzieckich spisach powszechnych byli zapisywani jako Awarowie;

§ Awarowie – największy naród Dagestanu (ponad 29% ludności republiki) i drugi co do wielkości na Kaukazie Północnym (po Czeczenach); jeden z tytularnych narodów Dagestanu; nazwa wł. Maarulal (tzn. górale); liczebność: w Rosji – 814 tys., w Azerbejdżanie – 50,1 tys. (0,6% ludności kraju), w Gruzji – 4,2 tys.; w Machaczkale Awarowie stanowią 21% ludności; zamieszkują zachodnie górskie rejony Dagestanu oraz częściowo niziny i miasta, gdzie zaczęli się osiedlać w latach 1940.;

§ Azerowie – jeden z tytularnych narodów Dagestanu; stanowią 4,3% ludności republiki; nazwa własna Azerbajdżanlylar; liczebność w Dagestanie – 111 tys.; zamieszkują głównie rejony: derbencki (58% mieszkańców), tabasarański (17%), rutulski (5%) oraz kizlarski (2%); na północy rejonu derbenckiego żyją tzw. Terekemeńcy – etniczna grupa wchodząca w skład narodu azerskiego, lecz mówiąca we własnym dialekcie; są muzułmanami-szyitami; dagestańscy Azerowie to prawie wyłącznie ludność wiejska, w miastach żyje jedynie ok. 5% z nich (gł. w Derbencie);

§ Bagułałowie – naród należący do grupy narodów andyjskich; nazwy własne: Bagwalal, Bagulal, Gaitjalo; liczebność – 5 tys.; zamieszkują zachodni Dagestan (wioski: Kwanada, Chusztada, Tlondoda, Tlisi, Tlibiszo);

§ Beżtyńcy – naród w Dagestanie i Gruzji, należący do grupy narodów cezyjskich; liczebność: ogółem – 7 tys., z czego w Dagestanie – 6 tys., w Gruzji – 1 tys.; żyją w zachodnim Dagestanie, wschodniej Gruzji oraz na stepach północnego Dagestanu (na ziemiach Kumyków; część Beżtyńców przesiedliła się tam w czasach radzieckich); dawniej znani jako Kapuczyńcy;

§ Botlichczycy – rodzima ludność botlichskiego rejonu zachodniego Dagestanu (wioski Botlich i Miarso); naród należący do grupy narodów andyjskich; nazwa własna Bujchadi; liczebność – 6 tys.;

§ Cachurzy – jeden z tytularnych narodów Dagestanu; stanowią 0,3% ludności republiki; Cachurzy zamieszkują pogranicze dagestańsko-azerbejdżańskie; nazwa własna – Jychby (nazwa „Cachurzy” pochodzi od ich największej wsi – Cachur); liczebność: w Rosji – 10 tys., w Azerbejdżanie – 16 tys. (0,2% ludności kraju, żyją głównie w rejonie zakatalskim i kachskim); w Dagestanie zamieszkują trudno dostępne części rejonu rutulskiego, położone w dolinie rzeki Samur (dawniej terytoria te nazywano Górnym Magałem), w Azerbejdżanie – południowe skłony Wielkiego Kaukazu;

§ Chwarszyni – naród w zachodnim Dagestanie, należący do grupy narodów cezyjskich; nazwy własne – Akilko, Atlilko; liczebność – 2 tys.; podczas spisów radzieckich zaliczani byli do Awarów; zamieszkują kilka wsi w górnej, trudno dostępnej części rejonu cumadyńskiego (Chwarszy, Wyżne i Niżne Inchokwari, Chonoch, Kwantlada, Santlada, Chwajni), położone w dolinie rzeki Chwarszynka (dopływ rzeki Andyjskie Kojsu) oraz wsie w rejonie kyzył-jurtowskim i chasaw-jurtowskim (ok. 70% Chwarszynów);

§ Czamałałowie – naród żyjący na pograniczu czeczeńsko-dagestańskim, należący do grupy narodów andyjskich; nazwa własna – Czamaiga; liczebność: ogółem – 9,5 tys., w Dagestanie – 7,2 tys., w Czeczenii – 2,1 tys.; zamieszkują cumadyński rejon Dagestanu (wsie: Gigatl, Gadiri, Wyżne Gakwari, Agwali, Cidatl, Sasitli, Cumada, Riczagani, Kwanchi) i oraz szarojski rejon Czeczenii (wieś Makażoj);

§ Czeczeni-Akińcy (Auchowcy) – jeden z tytularnych narodów Dagestanu, stanowiący jednocześnie integralną część narodu czeczeńskiego; nazwa własna – Nochczi, Akkij; liczebność – 87 tys.; zamieszkują rejony: chasaw-jurtowski (25,6%), baba-jurtowski (8%), kazbekowski (13%), nowolacki (13%); w Chasaw-jurcie stanowią 35% ludności, w Machaczkale 4,3%, zaś w Kizlarze 6,5%; mówią akińskim dialektem języka czeczeńskiego;

§ Dargijczycy – drugi co do wielkości naród Dagestanu (16,5% ludności); nazwy własne: Dargan, Darganti; liczebność w Rosji – 510 tys.; często w ich skład wliczani są Kajtagcy i Kubaczyńcy; Dargijczycy zamieszkują środkowy i południowo-wschodni Dagestan; w Machaczkale stanowią 12% ludności;

§ Didojcy (Cezowie) – niewielki naród żyjący na pograniczu dagestańsko-gruzińskim oraz na Równinie Kumyckiej (gdzie część z nich przesiedliła się w czasach radzieckich) należący do grupy narodów cezyjskich; nazwy własne: Didoi, Cezy; liczebność w Dagestanie – 15 tys. (wsie: Sagada, Mitluda, Tliacuda, Chamaintli, Chenoch), w Gruzji – 1 tys.; część etnografów zalicza Didojców do Awarów;

§ Ginuchczycy – niewielki naród w zachodnim Dagestanie należący do grupy narodów cezyjskich; nazwy własne G’inozi, G’enoze; liczebność – 600 osób;

§ Godoberyńcy – niewielki naród zamieszkujący wieś Godoberi w zachodnim Dagestanie (rejon botlichski) oraz wieś Terecznoje w rejonie chasaw-jurtowskim; Godoberyńcy należą do grupy narodów andyjskich; nazwa własna G’ibdidi; liczebność – 3 tys.;

§ górscy Żydzi – nazwa własna Dżuchur; etno-lingwistyczna grupa Żydów od wieków żyjących na Kaukazie; liczebność: ogólnie na świecie – ok. 20 tys., z czego większość w Izraleu i USA; w Rosji – 3,4 tys. (w Dagestanie – ok. 1 tys., w Moskwie – 0,9 tys.); język tatyjski należący do irańskiej grupy języków indoeuropejskich; rozpowszechnione także języki: rosyjski, azerski, awarski, kumycki; religia – wyznawcy judaizmu; mieszkają głównie w Machaczkale, Derbencie i Bujacku;

§ Gunzybczycy – niewielki naród żyjący na pograniczu dagestańsko-gruzińskim, należący do grupy narodów cezyjskich; nazwa własna G’unzal; liczebność: ogółem – ok. 1,3 tys., w Dagestanie – 1 tys., w Gruzji – 0,3 tys.;

§ Kajtagcy – niewielki naród w środkowym Dagestanie; nazwa własna Chajdak’; liczebność – według spisu powszechnego z 1938 r. – 17 tys.; przez część etnografów zaliczani są do Dargijczyków (w powojennych radzieckich spisach ludności wpisywano im narodowość dargijską);

§ Karatyńcy – niewielki naród na zachodzie Dagestanu, należący do grupy narodów andyjskich; nazwa własna – Kkaralal; liczebność – 6 tys.; zamieszkują kilka wsi w rejonie achwachskim i botlichskim (Niżne Inchelo, Wyżne Inchelo, Anczik, Karata, Arczo, Tukita);

§ Kubaczyńcy – niewielki naród w środkowym Dagestanie; nazwy własne: Ugbugan, Ugbuganti, Ugbug; liczebność: ogółem – 3 tys. (w tym w rodzinnej wiosce Kubaczy – 1,9 tys., w miastach Dagestanu – 1,1 tys.); niektórzy etnografowie zaliczają Kubaczyńców do Dargijczyków, inni uważają ich za oddzielny naród;

§ Kumycy – trzeci co do wielkości naród Dagestanu (po Awarach i Dargijczykach); nazwa własna – K’umuk’ (Gumuk); liczebność w Rosji – 422 tys., w tym w Dagestanie – 365 tys. (14,2% ludności); zamieszkują północną część Dagestanu (Równina Kumycka) oraz przedgórze (stanowią większość ludności w następujących rejonach: baba-jurtowski, karabudachkencki, bujnacki, kajakencki, chasaw-jurtowski, kumtorkaliński); stanowią 15% ludności Machaczkały; język kumycki należy do grupy języków tureckich;

§ Lakowie – jeden z tytularnych narodów Dagestanu; stanowią 5% ludności republiki; nazwa własna Lak (Awarowie nazywają Laków – Tumal, Dargijczycy – Wuluguni, zaś Lezgini – Jachulwy); dawniej zwani byli w całym Dagestanie Kazikumuchami; liczebność w Rosji – 156 tys.; stanowią większość mieszkańców następujących rejonów: kuliński, lacki i nowolacki; stanowią także ok. 12% mieszkańców Machaczkały;

§ Lezgini – jeden z tytularnych narodów Dagestanu (5,4% ludności republiki), zamieszkujący pogranicze dagestańsko-azerbejdżańskie oraz miasta Dagestanu; nazwa własna – Lezgijar; w dawnych czasach Lezginami nazywano wszystkie narody górnego Dagestanu; liczebność w Rosji 411 tys.; stanowią większość ludności następujących rejonów Dagestanu: achtyński, kurachski, sulejman-stalski; dokuz-paryński; żyją także w Azerbejdżanie – od 250 do 260 tys. (rejony: gusarski, chaczmaski, ismailliński, gubiński, gabaliński, gejczajski);

§ Nogajowie – jeden z tytularnych narodów Dagestanu (1,4% ludności republiki); żyją w wielu podmiotach południowej Rosji, przede wszystkim w Dagestanie; nazwa własna Nog’aj; liczebność: w Rosji – 90 tys. (w Dagestanie – 38 tys., w Kraju Stawropolskim – 20,6 tys., Karaczajo-Czerkiesji – 14,8 tys., obwodzie astrachańskim – 4,5 tys., obwodzie tiumeńskim – 4,2 tys., Czeczenii – 3,5 tys.); stanowią większość ludności nogajskiego rejonu Dagestanu;

§ Rosjanie – jeden z tytularnych narodów Dagestanu; obecnie w republice żyje 120 tys. Rosjan, którzy stanowią 4,6% ludności republiki (w roku 1989 było ich 165 tys., co stanowiło 9,2% ludności); od początku lat 1990. trwa nieprzerwana emigracja Rosjan z Dagestanu, przede wszystkim do Kraju Stawropolskiego i Krasnodarskiego; ponad 80% dagestańskich Rosjan żyje w miastach (17% ludności Machaczkały, 18% – Kaspijska, 54% - Kizlaru); wiejskie społeczności Rosjan (gł. terskich Kozaków) zamieszkują rejon tarumowski (30% ludności, największa grupa etniczna rejonu), kizlarski (27%), baba-jurtowski (1,5%), chasaw-jurtowski (0,4%), nogajski (1,8%) oraz derbencki (0,7%);

§ Rutulowie – jeden z tytularnych narodów Dagestanu (0,9% ludności); żyją na południu Dagestanu i północy Azerbejdżanu; nazwy własne: Mychadbyr, Mjuchadar; liczebność: w Rosji – 29,9 tys. (w tym w Dagestanie 24 tys.), w Azerbejdżanie – 1 tys.; zamieszkują rejony: rutulski (gdzie stanowią większość ludności), achtyński i dokuz-paryński w Dagestanie oraz rejon nuchiński w Azerbejdżanie;

§ Tabasaranie – jeden z tytularnych narodów Dagestanu (4,2% ludności republiki), zamieszkujący południe republiki; nazwa własna – Tabasaran; liczebność w Rosji – 131 tys.; żyją w rejonach: tabasarańskim, chiwskim (stanowią tam większość mieszkańców) i derbenckim;

§ Tatowie – niewielki naród zamieszkujący Azerbejdżan i Dagestan; w Rosji jest ich ok. 2,3 tys. (z tego w Dagestanie – 0,8 tys.), zaś w Azerbejdżanie – ok. 11 tys.; większość Tatów żyje w północnym Iranie (ok. 300 tys.), nie mają jednak praktycznie żadnych związków z Tatami z b. ZSRR; mówią językiem tatyjskim należącym do irańskiej rodziny językowej (jest bliski językowi farsi); na co dzień używają też języka azerskiego i rosyjskiego; ich nazwa – Tatowie – jest pochodzenia tureckiego; tak Turcy począwszy od średniowiecza określali irańskojęzycznych mieszkańców Azerbejdżanu; tatowie mieszkający w Dagestanie to przede wszystkim wyznawcy judaizmu; żyją głównie w miastach (Derbencie, Machaczkale, Bujnacku, Kaspijsku, Chasaw–jurcie);

§ Tindalowie – niewielki naród na zachodzie Dagestanu należący do grupy narodów andyjskich; liczebność – ok. 1 tys.; zamieszkują rejony: cumadyński (wioski: Eczeda, Tindi, Angida, Gunduczi, Aknada), kyzył-jurtowski i chasaw-jurtowski.

3. Historia

Czasy najdawniejsze
Pierwsze ślady bytowania człowieka na terytorium Dagestanu datuje się na okres paleolitu. W I w. p.n.e. żyły tam plemiona Legów, Gelów i Udynów. W okresie od IV w. p.n.e. do IV w. n.e. część terytorium Dagestanu wchodziła w skład Albanii Kaukaskiej. Na przełomie er w wyniku rywalizacji rzymsko-perskiej o wpływy w Albanii południowy Dagestan wraz z przesmykiem derbenckim został włączony do Iranu. W IV-V w. na tereny południowego Dagestanu przenikały wpływy chrześcijańskie: centrum rozprzestrzeniania nowej religii w na całym wschodnim Kaukazie był Derbent, zwany wówczas Czoga. W 461 r. upadło ostatnie powstanie Albańczyków przeciwko Sasanidom i zginął ostatni potomek dynastii albańskiej; oznaczało to kres istnienia Albanii Kaukaskiej, która stała się prowincją Iranu. Wpływy irańskie w Dagestanie były szczególnie silne w VI w., za rządów szacha Chosrowa Anuszyrwana I (531-578). Persowie zbudowali wówczas twierdzę derbencką, która miała chronić północne granice imperium przed koczownikami z północy.

Północny Dagestan został natomiast w VI w. podbity przez tureckojęzyczne plemiona Hunów, którzy utworzyli tam swoje państwo z takimi miastami jak Waraczan, Czungars i Semender. Rdzenna ludność kaukaska zamieszkująca równiny nadkaspijskie zmuszona była schronić się w górach. W środkowej, górzystej części kraju począwszy od V w. zaczęły powstawać miejscowe organizmy państwowe, najczęściej niezależne od sąsiednich państw; były to m.in. Lakz, Tabasaran, Serir, Zirichgeran (Kubaczy), Kajtag, Gumik i in. W VII w. północna część Dagestanu weszła w skład państwa Chazarów – konglomeratu koczowniczych i osiadłych plemion, które obejmowało północno-zachodni Kaukaz (Kaganat Chazarski).

Najazdy arabskie

W drugiej połowie VII wieku zaczynają się najazdy arabskie na południowy Dagestan i początki jego islamizacji. Pierwszy najazd miał miejsce za rządów kalifa Omara (634-644) w latach 642-643. W jego wyniku Arabowie podbili sasanidzki Iran. Podczas drugiego najazdu na Dagestan w 652 r. wojska arabskie zajęły Derbent, który odtąd pod nazwą Bab al-Abwab stał się twierdzą broniącą północnych granic kalifatu i zapleczem do dalszej ekspansji w kierunku północnym. W VII-VIII w. północny Dagestan znajdował się pod wpływem kultury chazarskiej, zaś południowy – arabskiej. Arabowie utwierdzili się jednak w Derbencie dopiero w VIII w. Wcześniej miasto przechodziło z rąk do rąk, a cały Dagestan był areną wojen arabsko-chazarskich, które wyniszczyły kraj i doprowadziły do upadku gospodarczego i kulturalnego.

Od VIII w. zaczyna się stopniowa islamizacja Dagestanu (najpierw południowego, później środkowego i północnego). Początkowy etap rozprzestrzeniania islamu i języka arabskiego związany był z przesiedleniem do Dagestanu dużych grup ludności arabskiej (osiedlano ich głównie w Derbencie i okolicach). Namiestnicy Derbentu stosowali tę praktykę do końca VIII w. osadzając w Dagestanie dziesiątki tysięcy arabskich muzułmanów z Mezopotamii, Syrii i innych części kalifatu. Napływ Arabów do Dagestanu trwał do XVII w., jednak od IX w. nie był już tak intensywny. Żyjąca na południu Dagestanu ludność arabska bardzo długo zachowywała swój język i kulturę, starając się nie mieszać z rdzennymi mieszkańcami Kaukazu.

Powstanie dagestańskich państewek i najazdy koczowników
W IX w. Dagestan oswobodził się od władzy Kalifatu Arabskiego, zaś w X w. rozpadło się państwo Chazarów. W tym czasie na terytorium Dagestanu zaczęły powstawać niezależne państewka, z którym największym był Emirat Derbencki (rządzili tam potomkowie Arabów noszący tytuł szyrwanów), zachowujący niezależność do początku XIII w. W górskim Dagestanie istniał natomiast cały szereg niezależnych państewek takich jak: Serir, Gumik, Filan, Ichran, Zirichgeran, Tabasaran i in. oraz niezależnych wspólnot górskich wiosek: Achty, Cachur, Rutul, Kurach, Chiw, Tpig, Chnow, Tabasaran i in. W połowie XI w. w północnym Dagestanie pojawiają się koczownicze plemiona kipczackie, które dały początek narodowi kumyckiemu. W tym samym stuleciu miał miejsce najazd Turków Seldżuckich na Dagestan, który jednak nie zniszczył większości dagestańskich państewek.

W latach 1220-1222 Dagestan najeżdżają dowodzeni przez Dżebego i Subedeja Mongołowie, którzy przedzierają się z terytorium Azerbejdżanu na Kaukaz Północny. W ciągu całego wieku XIII oddziały mongolskie najeżdżają Dagestan już z terytorium Kaukazu Północnego. Jeden z najbardziej tragicznych w skutkach najazdów mongolskich miał miejsce w 1239 r.; Mongołowie zdobyli wówczas Derbent i spustoszyli równinny Dagestan. W XIV w. miała miejsce kolejna fala najazdów: wojska chana Uzbeka, Tochtamysza i wreszcie Tamerlana spustoszyły kraj (1395 r.). W XIV-XV w. w górskiej części Dagestanu powstały takie organizmy państwowe jak: Chanat Awarski, Szamchałstwo Kazikumuchskie, Ucmijstwo Kajtagskie, Majsumstwo Tabasarańskie; przetrwały one do podboju rosyjskiego w XIX w.

Kształtowanie się dżamaatów

W tym okresie miały miejsce dwa procesy, które odegrały ogromną rolę w dalszej historii kraju: nasilenie islamizacji i krystalizowanie się dżamaatów. Dżamaaty powstawały najczęściej w drodze zjednoczenia niewielkich górskich osad zamieszkanych przez jeden ród. Poszczególne dżamaaty często zawierały sojusze i konfederacje. W XVI w. dżamaaty stały się podstawową formą ustroju społeczno-politycznego w Dagestanie. Każdy dżamaat składał się z kilku tuchumów – klanów, rodów, których członkowie byli połączeni więzami krwi (pochodzili od wspólnego męskiego przodka). Tuchum jako jednostka społeczna nie dysponował własnością, nie miał też dziedzicznego przywódcy. Każdy tuchum przypisany był konkretnemu dżamaatowi; członkowie jednego tuchumu nie mogli mieszkać w innej miejscowości, być członkami innego dżamaatu. Przynależność do dżamaatu przez wieki była najważniejszym elementem tożsamości każdego Dagestańczyka, a najwyższą karą dla niego – wygnanie z dżamaatu. Wszyscy członkowie dżamaatu mieszkali bardzo blisko siebie, budując domy w ten sposób, że auł tworzył niedostępną twierdzę. Pod koniec XIX w. w Dagestanie istniało od 430 do 450 dżamaatów i ok. 60 sojuszy dżamaatów.

Wszyscy dorośli mężczyźni – członkowie dżamaatu (za wyjątkiem jeńców i gości) mieli równe prawa; wspólnie decydowali o wojnie i pokoju, zawieraniu sojuszy z innymi dżamaatami. W ramach dżamaatu istniała sankcjonowana przez wspólnotę prywatna własność (nie rodzinna, ale indywidualna), przede wszystkim własność ziemi. Oprócz tego funkcjonowała również własność dżamaatu (lasy, łąki) oraz tzw. własność wakufna (formalnie do kogoś należąca, ale przekazywana w użytkowanie dżamaatowi np. dla podziału dla biednych, pod meczet, cmentarz, na potrzeby medresy itd.).

Począwszy od XIV w. jednym z najważniejszych czynników jednoczących mieszkańców dżamaatów był islam, który stopniowo stał się podstawą ideologiczno-religijną życia dagestańskich społeczności. Islam określał polityczne, administracyjne i intelektualne życie każdego dżamaatu oraz stosunki pomiędzy nimi.

W górach Dagestanu dominowały tzw. wolne społeczności lub sojusze wolnych dżamaatów, natomiast na przedgórzu i równinie państewka arystokratyczne, ograniczone prerogatywami wchodzącymi w ich skład dżamaatów. Ponieważ opisany powyżej ustrój dominował w całym Dagestanie, począwszy od XIV-XV w. można mówić o Dagestanie jako o wyodrębnionym, jednolitym obszarze, którego poszczególne części utrzymywały ze sobą bliskie związki i miały poczucie wspólnoty. Również w tym okresie zaczęto powszechnie używać terminu „Dagestan”.

XVI-XVIII wiek

Stabilizacja polityczna na Kaukazie Północnym, jaka nastąpiła w XVI w. sprawiła, że mieszkańcy górskich aułów zaczęli intensywniej wykorzystywać gospodarczo równiny, przede wszystkim w charakterze zimowych pastwisk. Górale nie przesiedlali się jednak na równiny, ponieważ nad Morzem Kaspijskim występowała malaria. Na początku XVI w. Dagestan znalazł się w strefie wpływów Imperium Perskiego (rządzonego przez dynastię Safawidów), następnie zaś osmańskiej Turcji – państw, które rywalizowały o wpływy na Kaukazie aż do podboju rosyjskiego. W 1582 r. Turcy podjęli wyprawę wojenną na Dagestan, zakończoną jednak niepowodzeniem i pokonaniem sił tureckich przez połączone oddziały Laków, Awarów i Dargijczyków: odtąd dominowały tam wpływy perskie.

Na początku XVIII w. w Dagestanie nasiliły się antyperskie nastroje; wybuchło tam wówczas powstanie pod wodzą duchownego Hadżi-Dauda, który ogłosił dżihad przeciwko Persom i wezwał do oswobodzenia dagestańskich sunnitów od władzy szyickich szachów. Powstanie zakończyło się porażką Persów i wyparciem ich wojsk z Dagestanu i północnego Azerbejdżanu w 1721 r. Próbę ponownego wcielenia Dagestanu do Persji podjął jeszcze szach Nadir (znany w Dagestanie jako Nadir-szach), którego pochody z lat 30. i 40. XVIII w. spustoszyły kraj; pokonany przez górali musiał się jednak wycofać.

Dagestan w orbicie Rosji

Na początku XVIII w. Dagestanem zaczęła interesować się również Rosja. Kontakty rosyjsko-dagestańskie rozwijały się co najmniej od XVI w., po zajęciu przez Iwana Groźnego Kazania i Astrachania. Aż do czasów Piotra I Rosja była jednak za słaba, aby podjąć próbę wyparcia Persji i Turcji z Kaukazu. Tym niemniej począwszy od XVI w. nad Terekiem powstawały osady Kozaków, utrzymujących bliskie stosunki z miejscową ludnością. Pierwsza bezpośrednia interwencja wojskowa Rosji w Dagestanie miała miejsce w 1722 r. Piotr I podjął wówczas wyprawę na Dagestan, której celem była pomoc szachowi perskiemu w stłumieniu powstania Hadżi-Dauda. Carowi udało się opanować cały północny Dagestan i Derbent; na mocy porozumienia z Persją zachodnie wybrzeże Morza Kaspijskiego zostało wówczas włączone do Rosji, jednak na krótko (do traktatu w Giandży z 1735 r.). Jedyną stałą zdobyczą Rosjan w Dagestanie było założenie miasta Kizlar nad Terekiem (1735 r.), gdzie zbudowano twierdzę mającą bronić południowych rubieży imperium. W późniejszym okresie Kizlar stał się głównym zapleczem wojsk carskich walczących w Dagestanie oraz ważnym ośrodkiem handlu z góralami.

Kolejny etap podboju rosyjskiego zaczął się na przełomie XVIII i XIX w. Po wojnie rosyjsko-perskiej z 1813 r. na mocy porozumienia pokojowego podpisanego w Giulistanie Dagestan został formalnie włączony do Rosji. Zaczęła się wówczas intensywna rosyjska kolonizacja północy kraju i budowanie twierdz przez Kozaków terskich. Zgodnie z własną tradycją rosyjska administracja opierała swoją władzę na miejscowej arystokracji, której status był jednak zupełnie odmienny od statusu warstw wyższych w Rosji. Konfiskaty ziemi przekazywanej następnie dagestańskim feudałom i próby obrócenia wolnych górali w chłopów pańszczyźnianych rozsadzały tradycyjne stosunki społeczno-polityczne w Dagestanie, co prowadziło do konfliktów wewnętrznych i podburzało większość mieszkańców przeciwko władzy rosyjskiej. Polityka Rosji prowadziła do powstawania lokalnych tyranii w górskich dżamaatach, których prorosyjscy władcy utrzymywali się wyłącznie dzięki poparciu wojska i administracji carskiej. Spotykało się to ze zdecydowanym oporem dagestańskich górali.

Miurydyzm

W odpowiedzi na narzucanie Dagestańczykom obcego im systemu społeczno-politycznego w latach 20. i 30. XIX w. narodził się ruch miurydyzmu, który wkrótce objął cały Dagestan. Celem miurydyzmu było oczyszczenie islamu i życia muzułmanów od nieislamskich naleciałości, zastąpienie adatów szariatem, zmiana „grzesznego” sposobu życia, likwidacja znienawidzonej i narzuconej wolnym dżamaatom władzy feudałów oraz walka przeciwko niewiernym. Hasła miurydów miały więc charakter zarówno moralno-religijny, jak i antykolonialny i antyfeudalny. Kluczową rolę w sformowaniu ideologii miurydyzmu w Dagestanie odegrał szejk Muhammad al-Jaragi (Muhammad ze wsi Jaragi), który stał na czele tarikatu (bractwa sufickiego) Nakszbandija – głównej opory antykolonialnego ruchu w Dagestanie. Wkrótce al-Jaragi wyrósł na duchowego przywódcę całego Dagestanu.

Podstawą koncepcji al-Jaragiego było twierdzenie, iż muzułmanin jest człowiekiem wolnym i nie może podlegać czyjejkolwiek władzy, nie może być niczyim niewolnikiem lub poddanym, nie powinien również płacić podatków żadnemu władcy, także muzułmańskiemu. Między muzułmanami powinna istnieć równość. Zgodnie z tym al-Jaragi twierdził, że Dagestańczycy nie są prawdziwymi muzułmanami, ponieważ podlegają miejscowym feudalnym władcom oraz władzy niewiernych. Al-Jaragi uważał ponadto, że zakiat (jałmużna; jeden z pięciu filarów islamu) nie może być muzułmanom narzucany w formie podatków, ale powinien zależeć od woli każdego muzułmanina. W koncepcji Jaragiego gazawat nie był ani walką o nawrócenia pogan, ani walką wewnętrzną z własnymi grzechami, lecz powstaniem przeciwko zwierzchności, zniewoleniu, walką o wyzwolenie z ucisku. Choć Jaragi był nakszbandyjskim szejkiem, sufizm był obecny nie tyle w warstwie ideologicznej jego koncepcji (wielu dagestańskich szejków sprzeciwiało się jego naukom), co w strukturze organizacyjnej jego zwolenników: na czele bractwa stał szejk (miurszyd, ustaz), wokół którego skupiali się miurydzi (uczniowie).

Gazi-Muhammad i Gamzat-bek

Początkowo nauki al-Jaragiego zdobyły popularność w południowym Dagestanie (Chanat Kiuryński), następnie rozprzestrzeniły się na Chanat Awarski. W 1824 r. na podstawie sankcji wydanej przez Jaragiego, we wsi Andi imamem (przywódcą religijno-politycznym) Dagestanu wybrany został Gazi-Muhammad (znany też jako Kazi-Mułła), pochodzący z awarskiego aułu Gimry. Ogłosił on gazawat i rozpoczął działalność polityczno-religijną na szeroką skalę. W swoich naukach wzywał do przestrzegania szariatu, porzucenia pogańskich obyczajów, rezygnacji z alkoholu i tytoniu itd. Podróżował po całym Dagestanie i wysyłał swoich zwolenników do poszczególnych aułów oraz władców feudalnych (w tym szamchała tarkowskiego i kazikumuchskiego), namawiając ich do przyłączenia się do swojego ruchu.

Początkowo imam nie podejmował bezpośrednich działań przeciwko Rosjanom, skupiając się na uległych wobec nich feudałach. W 1830 r. podjął nieudaną próbę zajęcia Chunzachu – stolicy chanów awarskich, co na krótko zahamowało jego sukcesy. W tym samym roku o pomoc zwrócili się do niego Czeczeni, prosząc aby stanął na ich czele w walce z Rosjanami (Gazi-Muhammad wysłał do Czeczenii swoich naibów – namiestników). Rok 1831 przyniósł serię sukcesów wojskom miurydów: wiązało się to z osłabieniem sił rosyjskich z powodu odwołania części oddziałów (na czele z gen. Iwanem Paskiewiczem) do Polski w celu stłumienia Powstania Listopadowego. Siły Gazi-Muhammada z powodzeniem zaatakowały m.in. twierdzę Wniezapnaja (w Czeczenii) oraz Derbent i Kizlar spychając Rosjan do defensywy. Jednak już w następnym roku wzmocnione siły rosyjskie pod dowództwem gen. Rozena podjęły wielką operację na terenach Czeczenii i Dagestanu. Po kilku miesiącach walk udało im się otoczyć siły Gazi-Muhammada w aule Gimry. Imam poległ w czasie oblężenia.

Następcą Gazi-Muhammada obwołany został Gamzat-bek (1832 r.), który skłonny był porozumieć się z Rosjanami jeśli ci uznaliby jego władzę w Dagestanie i pozwolili na stosowanie tam szariatu. Carat odrzucił jednak te propozycje i wojna rozgorzała na nowo. W 1833 r. siły Gamzat-beka obległy siedzibę chanów awarskich w Chunzachu; miasto zostało zdobyte, a niemal cały ród chański wymordowany. Likwidacja Chanatu Awarskiego miała duże znaczenie, zniknął bowiem tym samym ośrodek władzy mogący współpracować z Rosjanami i stanowiący pośrednictwo między nimi a góralami. Sukcesy Gamzat-beka nie przyniosły mu jednak korzyści, bowiem w 1834 r. został skrytobójczo zamordowany w akcie zemsty za śmierć chanów awarskich. Do władzy po nim konkurowali: główny uczeń Gazi-Muhammada Szamil oraz ówczesny przywódca Czeczenów Taszo-hadżi, który w tym samym roku obwołany został imamem Czeczenii. Taszo-hadżi, któremu udało się stworzyć silną administrację cywilno-wojskową niemal w całej Czeczenii, uznał jednak wkrótce prymat Szamila, który obwołany został imamem Czeczenii i Dagestanu.

Imamat Szamila

Szamil początkowo nie podejmował otwartych działań przeciwko Rosjanom, starając się umocnić najpierw swoją pozycję w Dagestanie. W latach 1834–1835 zawarł nawet z nimi i ich dagestańskimi sojusznikami dwa krótkotrwałe układy pokojowe. W 1838 r. siły rosyjskie na czele z gen. Pawłem Grabbe podjęły próbę ostatecznej rozprawy z miurydyzmem. Po nieudanej próbie rozbicia sił czeczeńskich dowodzonych przez Taszo-hadżiego Rosjanie skierowali swoje oddziały na Achulgo (auł w środkowym Dagestanie), gdzie schronił się Szamil po klęsce odniesionej w wielkiej bitwie pod Arakany. Mimo zaciętej obrony w sierpniu 1838 r. wojska rosyjskie zajęły Achulgo, nie udało im się jednak pojmać samego Szamila, który wymknął się z oblężenia i schronił się Czeczenii.

Od klęski pod Achulgo główną areną walk na Kaukazie stała się Czeczenia; w 1840 r. przedstawiciele czeczeńskich tejpów zebrani w Urus-Martanie powierzyli władzę wojskową, religijną i polityczną Szamilowi, odsuwając w cień Tasz-hadżiego. Objąwszy władzę w Czeczenii imam starał się rozciągnąć na ten kraj te same zasady (posłuszeństwo, surową administrację wojskową, system podatkowy, nade wszystko zaś szariat), które zaprowadził wcześniej w Dagestanie. Tworząc swoje militarno-teokratyczne państwo nie cofał się przed użyciem siły, surowo karząc ludność niepokornych aułów. Jeśli chodzi o taktykę militarną w wojnie z Rosją, Szamil odszedł w Czeczenii od podejmowania otwartych starć na rzecz działań partyzanckich, co szybko przyniosło mu wymierne korzyści. Kampania z lat 1840–1842 stanowiła jeden z największych sukcesów Szamila, któremu udało się trzykrotnie powiększyć obszar swojego państwa (niemal cała Czeczenia i zachodni Dagestan) oraz zadać siłom rosyjskim dotkliwe straty (m.in. podczas ich nieudanej próby zdobycia nowej stolicy powstańców – aułu Dargo). W ciągu kolejnych lat Szamil organizował najazdy sięgające Derbentu na południu, Gruzińskiej Drogi Wojennej na zachodzie i Kizlaru oraz Mozdoku na północy, destabilizując sytuację na całym Kaukazie. Próbował również skłonić do współdziałania przywódców czerkieskich walczących z Rosją, jednak bez większego skutku.

W 1845 r. namiestnikiem Kaukazu został hrabia Michaił Woroncow, który jeszcze w tym samym roku podjął kolejną próbę opanowania Dargo, zakończoną jednak totalną klęską sił rosyjskich. W tej sytuacji Woroncow zrezygnował z próby pokonania Szamila za pomocą jednego decydującego uderzenia i przystąpił do systematycznej pacyfikacji Czeczenii, która była militarnym i gospodarczym zapleczem imamatu oraz rozbudowy systemu twierdz i umocnień. Zamiast ścigać lotne oddziały górali, żołnierze rozpoczęli niszczenie zasiewów i stad bydła w Czeczenii, palenie aułów i wycinanie lasów. Zaczęto także masowo przesiedlać ludność czeczeńską na równiny, chcąc odebrać wojskom Szamila zaplecze. Działania te ogromnie wyniszczały kraj. Jednocześnie wśród zmęczonej wojną i surowością Szamila i jego namiestników ludności czeczeńskiej zaczęły się pojawiać pierwsze oznaki sprzeciwu wobec miurydów. Także wśród czeczeńskich elit kuszonych przez Woroncowa przyszłymi przywilejami zaczęła umacniać się niechętna Szamilowi partia pokoju, która zaczęła szukać porozumienia z Rosjanami. Dodatkową niechęć wśród zwolenników Szamila wywołało obwołanie w 1848 r. syna imama – Gazi-Muhammada jego następcą.

W 1846 r. siły Szamila podjęły nieudaną próbę przeniesienia wojny do Kabardy i Osetii oraz zablokowania Gruzińskiej Drogi Wojennej, spotkały się jednak z niechęcią miejscowej ludności. Rosjanie tymczasem zbudowali szereg nowych umocnień odcinających Małą Czeczenię od Wielkiej i blokując strategicznie ważną przeprawę przez Argun. Wysiedlili także całą ludność czeczeńską zamieszkałą między umocnieniami a Sunżą za rzekę Terek. Nadzieję na zmianę niekorzystnych tendencji Szamil dostrzegł w wojnie krymskiej, która rozpoczęła się w 1853 r. Imam nawiązał stosunki z Turkami licząc na ich pomoc; w 1853 r. podjął również wyprawę na Zakaukazie (Kachetia), starając się zwrócić na siebie uwagę sułtana. Jego nadzieje prysły jednak po podpisaniu traktatu pokojowego w Paryżu (1856 r.). Po tym fakcie większa część zwolenników Szamila straciła wiarę w sens w dalszej walki.

Ostatni etap wojny kaukaskiej rozpoczął się w 1856 r. Rosjanie skoncentrowali wówczas na Kaukazie ponad 200-tysięczną armię dowodzoną przez gen. Jewdokimowa. Najpierw przejęli kontrolę nad Czeczenią (w kwietniu 1859 r. padło Wiedieno – ostatni punkt oporu w Czeczenii), a następnie zaś otoczyli resztki oddziałów Szamila na płaskowyżu gunibskim. W sierpniu tego roku Szamil poddał się wojskom rosyjskim i został wzięty do niewoli. Oznaczało to koniec wojny kaukaskiej i ostateczne włączenie Dagestanu do Rosji.

Dagestan po upadku Szamila

W 1860 r. władze carskie utworzyły gubernię dagestańską, na której czele stanął generał-gubernator; w jej prawodawstwie i administracji zachowano elementy tradycyjnego samorządu i prawa szariatu. Na Dagestan nie rozciągało się wówczas prawo cywilne, a władza w guberni należała do wojskowych (taka sytuacja trwała aż do 1917 r.). W dżamaatach ustanowiono reżim podobny do istniejącego przed Szamilem, z tą różnicą, że władzę zwierzchnią sprawowała w nich mianowana przez władzę wojskową starszyzna oraz wybierani przez ludność sędziowie (kadi); duchowieństwo zostało odsunięte od władzy. Dopuszczalne były wiece ludności, ale w praktyce nie miały większego znaczenia.

Po podboju rosyjskim w Dagestanie wciąż dochodziło do niepokojów i powstań, z których największe wybuchały w latach 1861-1862, 1866, 1871. Wraz z rozpoczęciem kolejnej wojny rosyjsko-tureckiej (1877 r.) w górnym Dagestanie rozpoczęło się największe powstanie, które objęło niemal całą gubernię dagestańską. Na jego czele stanął Hadżi-Muhammad Sogratliński ogłoszony czwartym imamem Dagestanu. Powstanie zostało jednak bardzo szybko stłumione, a wobec jego przywódców oraz członków władze zastosowały bardzo surowe represje – w Gunibie i Derbencie publicznie stracono ok. 300 osób, a 5 tys. Dagestańczyków zesłano do innych części imperium carskiego.

W połowie XIX w. w Dagestanie zaczęła rozwijać się gospodarka kapitalistyczna. Gubernia została połączona linią kolejową z Groznym, Władykaukazem i Baku, założono wiele przedsiębiorstw i fabryk, zaczęła się tworzyć miejscowa burżuazja. Stolicą guberni dagestańskiej była wówczas Temir-Chan-Szura.

Do poważnych niepokojów społecznych w Dagestanie doszło przed I wojną światową. Ówczesne wystąpienie górali znane było pod nazwą „powstania antypisarskiego”. Przyczyną zamieszek było wprowadzenie rosyjskiego piśmiennictwa w miejsce arabskiego w 1913 r. Od sporządzania urzędowych pism odsunięci zostali kadi, wyznaczano natomiast rosyjskojęzycznych pisarzy, których utrzymanie złożono na barki dżamaatów. Pod wpływem masowych wystąpień w całym Dagestanie, które miały miejsce wiosną 1914 r., władze zmuszone były zrezygnować z wprowadzenia reformy.

Do rewolucji 1917 r. niemal cała kultura Dagestanu była kulturą muzułmańską, a islam najważniejszym elementem życia społeczno-politycznego. Według danych spisu powszechnego z 1897 r. w obwodzie dagestańskim żyło ponad 570 tys. mieszkańców, z czego 52 tys. umiało czytać i pisać (40 tys. z nich władało językiem arabskim). W 1904 r. w obwodzie było 685 szkół muzułmańskich (maktabów i medres; w 1914 r. było ich już 743), w których uczyło się ponad 5 tys. osób (w 1914 r. – 7 tys.). Wydawano wiele religijnych książek po arabsku oraz w językach dagestańskich. Od 1913 r. w Porcie-Pietrowsku działał znany dżadydyjski działacz Ali Kajajew, który wydawał codzienną gazetę Dagestan, zaś od 1912 r. w Petersburgu dagestański demokrata Said Gabijew wydawał Muzułmańską gazetę rozprowadzaną po całym Imperium.

Początek wieku XX w Dagestanie wiąże się z rozwojem tarikatu szazilijskiego oraz pojawieniem się zalążków ruchu religijno-społeczno-politycznego – dżadydyzmu. Zarówno pojawienie się bractwa Szazilija (do tej pory w Dagestanie istniała niemal wyłącznie Nakszbandija, a w rejonach graniczących z Czeczenią Kadirija), jak i dagestański dżadydyzm wiążą się z tą samą osobą – Sejfułłą-kadi Baszlarowem. Był to znany islamski uczony, który był jednocześnie szanowanym lekarzem. Na początku XX w. został pierwszym szazilijskim szejkiem w Dagestanie, a latach 1909-1913 muftim Dagestanu. Ponieważ w 1913 r. sprzeciwił się władzom carskim, które jako oficjalny język w Dagestanie chciały wprowadzić język rosyjski musiał z Dagestanu wyjechać (wrócił po rewolucji). Kontynuatorami Baszlarowa byli działacze szazilijscy i dżadydyjscy Ali Kajajew i Chasan-efendi Kachibski. Tworzyli oni pierwsze szkoły dżadydyjskie w Dagestanie, które dostarczyły później kadr dla elit radzieckiego Dagestanu w latach 1920.

Chaos po rewolucji 1917 r.

Zmiany wywołane rewolucją lutową nie od razu dotarły do Dagestanu, gdzie do kwietnia 1917 r. funkcjonowały władze carskie. Niemal wszystkie organizacje i ruchy polityczne, które począwszy od wiosny 1917 r. zaczęły powstawać w Dagestanie i pretendować na władzę odwoływały się do islamu. Tworzono także ugrupowania bezpośrednio orientujące się na religię. Na początku kwietnia zaczęto powoływać komitety islamskie (m.in. w Temir-Chan-Szurze, Porcie-Pietrowsku i Derbencie), zaś w połowie kwietnia w Baku odbył się Ogólnokaukaski Zjazd Muzułmanów, który zdecydował o powołaniu dwóch duchownych zarządów: DZ Muzułmanów Zakaukazia i DZ Dagestanu i Kaukazu Północnego. Muftim Dagestanu i Kaukazu Północnego wybrano Nadżmudina Gocyńskiego. Postanowiono także wprowadzić prawo szariatu na całym terytorium regionu. Po upadku władzy carskiej społeczno-polityczne życie w dagestańskich dżamaatach zaczęło powracać do form sprzed rosyjskiej kolonizacji. Decydującą rolę odgrywali w nich duchowni (kadi, mułłowie, szejkowie, ulemowie), którzy, mimo iż odsunięci od władzy przez carat, zachowali wysoki autorytet w dagestańskim społeczeństwie.

W październiku 1917 r. władzę w Dagestanie przejęli bolszewicy, jednak byli oni w stanie kontrolować jedynie większe miasta. Władza w większości górskich rejonów republiki znajdowała się w rękach dżamaatów i duchownych islamskich. Przewrót bolszewicki zapoczątkował chaos wewnętrzny w Dagestanie, z którym wiązało się gwałtowne pogorszenie sytuacji ekonomicznej większości mieszkańców. W sierpniu 1919 r. Dagestan został opanowany przez nacierające od strony Władykaukazu i Groznego wojska białych dowodzone przez gen. Antona Denikina. Starały się one przywrócić w dawnym obwodzie dagestańskim stosunki społeczno-polityczne sprzed rewolucji, odmawiając jakiejkolwiek autonomii rdzennym mieszkańcom Kaukazu. Wywołało to zdecydowany sprzeciw większości Dagestańczyków, którzy zaczęli masowo popierać powstańców muzułmańskich pod wodzą Nadżmudina Gocyńskiego, oraz szejków Uzun-hadżiego i Ali Gadżiego Akuszyńskiego i współpracujących z nimi bolszewików. Opór Dagestańczyków wobec białych szybko przybrał rozmiary wojny narodowowyzwoleńczej, która objęła niemal cały Dagestan. Jesienią 1919 r. Uzun-hadżi ogłosił powstanie niepodległego Północnokaukaskiego Emiratu z siedzibą w Wiedieno (Czeczenia). W maju 1920 r. połączone oddziały powstańców muzułmańskich i bolszewików ostatecznie wyparły wojska Denikina z Dagestanu. Władza w Temir-Chan-Szurze i Porcie-Pietrowsku przeszła jednak w ręce bolszewików.

Czasy radzieckie

Ponieważ styl rządów bolszewików w Dagestanie nie różnił się zbytnio od stylu Denikina (siłą próbowano narzucić Dagestańczykom porządki rewolucyjne, rządy komisarzy ludowych itd.) we wrześniu 1920 r. wybuchło antybolszewickie powstanie, na którego czele stanął Nadżmudin Gocyński, ogłoszony wkrótce imamem. Rozmiary powstania zmusiły bolszewików do zmiany taktyki: przystąpiono do tworzenia wybieranych przez ludność organów władzy lokalnej (komitety rewolucyjne), co było zgodne z dagestańską tradycją; przyznano również Dagestanowi szeroką autonomię w ramach Rosji Radzieckiej. 13 listopada 1920 r. na nadzwyczajnym Zjeździe Narodów Dagestanu w Temir-Chan-Szurze ogłoszono utworzenie Dagestańskiej Autonomicznej Republiki Radzieckiej. Bolszewicy zgodzili się również na wprowadzenie szariatu w Dagestanie (obiecał to Dagestańczykom ówczesny komisarz ds. narodowości Józef Stalin, który brał udział we wspomnianym zjeździe). Utworzenie własnej republiki i wprowadzenie szariatu zostało potraktowane przez większość Dagestańczyków jako osiągnięcie najważniejszych celów, dlatego począwszy od 1921 r. sytuacja w Dagestanie powoli się stabilizowała.

W walce z powstaniem Uzun-hadżiego i Nadżmudina Gocyńskiego bolszewikom w znacznym stopniu pomogli Sejfułła Baszlarow, Ali Kajajew i Chasan-efendi Kachibski (następca Baszlarowa w tarikacie szazilijskim). Potępili oni powstanie i jednoznacznie opowiedzieli się za władzą radziecką, licząc, że zgodnie z obietnicami zapewni Dagestanowi ona autonomię oraz wolność wyznawania islamu. W listopadzie 1923 r. we wsi Kachib z inicjatywy Chasana-efendi odbył się Zjazd Dagestańskich Ulemów, który poparł władzę radziecką i potępił powstańców muzułmańskich. Mimo to, zarówno Kajajew jak i Chasan-efendi zostali w latach 1930. represjonowani przez władze radzieckie. 20 stycznia 1921 r. oficjalnie utworzono Dagestańską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką w składzie RFSRR.

Aż do drugiej połowy lat 1920. władze radzieckie nie podejmowały żadnych kroków wymierzonych w islam, choć stopniowo ograniczały zakres działalności sądów szariackich. Sytuacja zmieniła się pod koniec lat 1920. W 1927 r. sądy szariackie zostały zdelegalizowane, a w 1928 r. przystąpiono do zamykania szkół islamskich i represji w stosunku do duchownych (aresztowano wówczas i zesłano do obwodu archangielskiego ok. 800 najbardziej aktywnych duchownych). W 1929 r. przeprowadzono w Dagestanie kolektywizację rolnictwa (która paradoksalnie wzmocniła dżamaaty i nie wywołała większego sprzeciwu, ponieważ wspólne władanie ziemią było tradycyjnym elementem ustroju społeczno-gospodarczego w Dagestanie), zaś na początku lat 1930. przystąpiono do systematycznego zamykania meczetów. Większość duchownych aresztowano i zesłano lub rozstrzelano. W rezultacie represji i antyreligijnej nagonki w 1940 r. w Dagestanie oficjalnie nie działała żadna gmina muzułmańska ani żaden meczet.

W czasie II wojny światowej Moskwa skorygowała nieco swoją politykę w stosunku do religii, chcąc zapewnić sobie szerokie poparcie społeczne w obliczu wojny z Niemcami. W 1944 r. władze powołały Duchowny Zarząd Muzułmanów Kaukazu Północnego mieszczący się początkowo w Bujnacku, następnie zaś w Machaczkale, zgodzono się na otwarcie kilku meczetów, zezwolono na kształcenie duchownych w Azji Centralnej.

Po zwycięstwie rewolucji władze bolszewickie przystąpiły do przesiedlania ludności z górskich rejonów Dagestanu na równiny. Pierwsze wielkie przymusowe przesiedlenie miało miejsce w 1926 r.; zakończyło się ono jednak całkowitą katastrofą: większość przesiedleńców zmarła na malarię, pozostali wrócili w góry. Kolejna fala miała miejsce w latach 1940. i wiązała się z wysiedleniem Czeczenów do Azji Centralnej. Dopiero w latach 1950., kiedy udało się zlikwidować ogniska malarii w równinnym Dagestanie, przesiedlenia zakończyły się powodzeniem.

Od połowy lat 1970. rozpoczęła się dobrowolna migracja górali na niziny, która w latach 1980. przyjęła masowy charakter. W wyniku kolejnych fal przesiedleńczych w Dagestanie nie wytworzyły się jednak nowe dżamaaty, lecz rozszerzyły stare: w górach istniał rodzinny auł (centrum dżamaatu), zaś na nizinach jego kolonia (np. Chuszet w rejonie cumadyńskim i Nowy Chuszet pod Machaczkałą).

Kluczowe stanowisko I sekretarza republikańskiego komitetu KPZR przez długi okres sprawował Awar Abdurachman Danijałow (1957-1969), a następnie Dargijczyk Magomiedsalam Umachanow (1969-1983). Za rządów Danijałowa wielu Awarów odebrało wyższe wykształcenie (byli faworyzowani przez władze), rozwinęła się awarska inteligencja, natomiast w czasach Umachanowa Dargijczycy zdobyli silne pozycje w dagestańskiej gospodarce i handlu. W tamtych latach zaczęto również masowo oddawać ziemię na zimowe pastwiska w zamieszkanych przez Kumyków, Nogajów i Rosjan nizinnych rejonach awarskim i dargijskim kołchozom górskim. Z czasem na tych terenach powstały osiedla i nowe auły, które administracyjnie podlegały jednak rodzinnym górskim aułom.

Dagestan po rozpadzie ZSRR

Po rozpadzie Związku Radzieckiego Dagestan stał się jednym z najbardziej niestabilnych regionów Rosji, wstrząsanym licznymi konfliktami wewnętrznymi i narażonym na skutki wojny w sąsiedniej Czeczenii. Na początku lat 1990. Dagestan został pozostawiony przez Moskwę samemu sobie, dlatego natychmiast rozpoczęła się tam niezwykle zacięta rywalizacja o władzę pomiędzy klanami etnicznymi. Nie doszło jednak ani do wybuchu wojny domowej, ani do pojawienia się nastrojów separatystycznych. Elita dagestańska umiała bowiem bez udziału Moskwy wypracować kompromis pozwalający zachować względną stabilność.

Najważniejszym procesem na scenie politycznej było powstanie ruchów narodowych poszczególnych dagestańskich grup etnicznych, które zaczęły wysuwać własne, często sprzeczne ze sobą programy polityczne. Najbardziej aktywne były ruchy narodów domagających się zwrotu ziem zabranych im lub zasiedlonych przez przedstawicieli innych narodów w czasach radzieckich. Czeczeni-Akińcy wysunęli więc żądanie restytucji rejonu auchowskiego (zlikwidowanego po wysiedleniu ich do Azji Centralnej w 1944 r.) i wysiedlenia stamtąd Laków. Kumycy chcieli z kolei wysiedlenia Awarów, Dargijczyków i Laków, którzy napłynęli na ich historyczne ziemie, utworzenia Republiki Kumyckiej i federalizacji Dagestanu. Podobne żądania wysuwali Nogajowie. W wyjątkowo trudnej sytuacji po rozpadzie ZSRR znaleźli się Lezgini rozdzieleni granicą rosyjsko-azerbejdżańską. Ich ruch narodowy – „Sadwal” domagał się rewizji granic i połączenia wszystkich ziem lezgińskich w jedną jednostkę terytorialną. Przez pewien czas istniało nawet niebezpieczeństwo wzniecenia przez lezgińskich nacjonalistów powstania w północnym Azerbejdżanie.

Już w połowie lat 1990. działalność ruchów narodowych w Dagestanie zaczęła wyraźnie słabnąć, aby kilka lat później całkowicie zamrzeć. Może to świadczyć o tym, że były one raczej narzędziem w ręku rywalizujących ze sobą polityków niż wyrazem rzeczywistych dążeń poszczególnych narodów. Pokazuje to również, że konflikty etniczne w Dagestanie nie są aż tak poważnym problemem jak można sądzić na podstawie niektórych publikacji, tożsamość Dagestańczyków jest bowiem znacznie bardziej skomplikowana niż proste poczucie przynależności do określonej grupy etnicznej. Dużo silniejsza jest identyfikacja z całą republiką (bycie Dagestańczykiem) oraz z własnym dżamaatem.

Od 1994 r. na sytuację w Dagestanie wpływał konflikt w sąsiedniej Czeczenii. Po wkroczeniu wojsk federalnych do tej republiki do Dagestanu napłynęły tysiące czeczeńskich uchodźców. Choć Dagestańczycy nie przyłączyli się do niepodległościowych dążeń Czeczenów, trzymali ich stronę, wspierali materialnie i moralnie. Pozytywnego obrazu czeczeńskich bojowników nie zdołał zepsuć nawet rajd Sałmana Radujewa na dagestański Kizlar (styczeń 1996 r.), kiedy to zajęty został miejscowy szpital. Bojownicy wzięli wówczas pacjentów jako zakładników żądając zakończenia przez Moskwę wojny.

Stosunek Dagestańczyków do Czeczenów zmienił się diametralnie po 1996 r. Wiązało się to z działalnością czeczeńskich zorganizowanych grup przestępczych w okresie tzw. drugiej quasi-niepodległości Czeczenii (lata 1996-1999) i wspieraniem przez część czeczeńskich separatystów dagestańskich radykałów islamskich. Gwałtowny wzrost nastrojów antyczeczeńskich w Dagestanie nastąpił w 1999 r. W sierpniu tego roku kilkuset dagestańskich islamistów wspartych przez Czeczenów (dowodzonych przez Szamila Basajewa i Chattaba) najechało trzy rejony Dagestanu: cumadyński, botlichski i nowolacki. Ich celem było „wyzwolenie” Dagestanu spod władzy rosyjskiej i utworzenie tam państwa islamskiego. Zdecydowana większość Dagestańczyków odebrała to jednak jako akt czeczeńskiej agresji i aktywnie wsparła wojska federalne w walce z bojownikami. Wkrótce zostali oni rozbici i wyparci z Dagestanu. Wydarzenie sierpnia-września 1999 r. sprawiły, iż ponowne wprowadzenie wojsk rosyjskich do Czeczenii (1 października 1999 r.), które zapoczątkowało drugą wojnę czeczeńską, spotkało się z poparciem większości Dagestańczyków.

Rok 1999 był przełomowy we współczesnej historii Dagestanu także dlatego, że zakończył on okres otwartego, publicznego konfliktu między salafitami i zwolennikami tzw. tradycyjnego islamu, przede wszystkim członkami bractw sufickich. W latach 1996-1999 konflikt ten stanowił jeden z najważniejszych czynników destabilizujących sytuację wewnętrzną w Dagestanie. Dochodziło wówczas do zażartych sporów między oboma nurtami w islamie, a często nawet zbrojnych starć. Po 1999 r. salafici zostali zdelegalizowani i poddani represjom. Nie oznacza to jednak, że problem radykalnego islamu w Dagestanie został zlikwidowany. Wprost przeciwnie. Zepchnięcie salafitów do podziemia i polityka stosowania represji wobec wszystkich muzułmanów nie związanych z oficjalnym duchowieństwem i bractwami prowadzi do ich radykalizacji. Po kilku latach względnego spokoju ok. 2002/2003 r. islamscy radykałowie podjęli walkę z władzami, organizując dziesiątki zamachów i akcji zbrojnych, w których zginęło już kilkaset osób. To właśnie walka z rosnącym w siłę ruchem radykalnych islamistów jest dziś najpoważniejszym problemem wewnętrznym Dagestanu.

W 2006 r. Dagestan stanął w obliczu najpoważniejszego od 1999 r. kryzysu politycznego. Wynikało to z wejścia w życie przyjętej w 2003 r. pod naciskiem Kremla nowej konstytucji republiki, likwidującej Radę Państwa jako najwyższy organ władzy w republice i wprowadzającej urząd prezydenta. Obawiano się, że w Dagestanie dojdzie do brutalnej rywalizacji klanowej o stanowisko prezydenta, która może doprowadzić do poważnego konfliktu. Dzięki zakulisowym układom wewnątrz dagestańskiej elity oraz trafnym decyzjom personalnym Kremla kryzysu udało się jednak uniknąć. Pierwszym prezydentem Dagestanu został Muchu Alijew, dotychczasowy przewodniczący parlamentu. Władmir Putin zdecydował się na Alijewa przede wszystkim dlatego, że by on figurą kompromisową. Jako stary aparatczyk miał ogromne doświadczenie w pracy na najwyższych organach władzy w Dagestanie i dobrze rozbudowane kontakty w elicie republiki. Poza tym, Alijew nie był nigdy zamieszany w afery korupcyjne, nie ma własnej paramilitarnej „grupy wsparcia” i cieszy się dość dużym autorytetem w Dagestanie. Ważna była także jego narodowość (jest Awarem), co zaspokajało ambicje przywódców awarskich, domagających się najwyższego stanowiska w republice po kilkunastoletnich rządach Dargijczyków.

4. System polityczny Dagestanu

Najważniejsze elementy systemu politycznego Dagestanu ukształtowały się w pierwszej połowie lat 1990. Mimo przyjęcia nowej konstytucji w 2003 r. nie uległy one zasadniczym zmianom. Choć republika jest najbardziej zróżnicowanym pod względem etnicznym podmiotem FR, wstrząsanym licznymi konfliktami wewnętrznymi, miejscowa elita umiała przy pomocy skomplikowanej i niezbyt niezrozumiałej dla postronnego obserwatora sieci klanowych, etnicznych, biznesowych powiązań stworzyć charakterystyczny system polityczny, który pozwolił uniknąć zapowiadanego przez wielu ekspertów konfliktowi zbrojnemu.

Podstawą dagestańskiego systemu politycznego jest złożony system rozdzielania stanowisk pomiędzy przedstawicieli poszczególnych klanów narodowych, który zapewnia ich równowagę. Elementem spajającym republikę jest także islam wyznawany przez zdecydowaną większość Dagestańczyków oraz rola, jaką odgrywają miasta i równiny Dagestanu, gdzie żaden z narodów nie ma wyraźnej przewagi liczebnej. O ile jeszcze przed II wojną światową cały Dagestan podzielony był na jednorodne etnicznie enklawy, o tyle obecnie taka sytuacja ma miejsce jedynie w rejonach górskich, które jednak nie mają tak dużego znaczenia politycznego jak równiny i miasta. Przymusowe, a później także dobrowolne przesiedlenia górali na równiny zapoczątkowane w latach 1950. diametralnie zmieniły ich etniczny skład. Miasta takie jak Machaczkała, czy Chasaw-jurt, które stanowią polityczne, gospodarcze i kulturalne centrum życia Dagestanu mają dziś charakter kosmopolityczny, nie ma w nich dzielnic narodowych, coraz częstszym zjawiskiem są mieszane małżeństwa. Choć przemieszanie etniczne jest źródłem poważnych napięć w Dagestanie, wpływa także stabilizująco na sytuację wewnętrzną w republice i służy wzmocnieniu integralności republiki, ponieważ większość Dagestańczyków ma świadomość, iż każdy otwarty konflikt etniczny doprowadziłby do katastrofy.

System kwotowego rozdzielania stanowisk w republice z jednej strony przyczynia się do stabilizacji sytuacji społeczno-politycznej, z drugiej – konserwuje archaiczny i niemożliwy do utrzymania w dalszej perspektywie system polityczny, w którym podział narodowościowy jest podstawą ustroju republiki. Taki system jest przeszkodą w międzyetnicznej integracji, tworzeniu społeczeństwa obywatelskiego w Dagestanie.

Po rozpadzie ZSRR w Dagestanie, podobnie jak w innych republikach kaukaskich (za wyjątkiem Czeczenii), nie nastąpiła zmiana elit i u władzy pozostała stara radziecka nomenklatura, w której szeregi wlali się wkrótce liderzy ruchów narodowych i wpływowi biznesmeni, a także przywódcy ugrupowań kryminalnych (np. Gadżi Machaczew, bracia Omarowowie, Said Amirow). Z tych dwóch kategorii ludzi mniej więcej do połowy lat 1990. uformowała się hermetycznie zamknięta elita, rzadko dopuszczająca do swoich szeregów ludzi spoza układu, koncentrująca w swoich rękach kluczowe źródła dochodów w republice i eliminująca każdego, kto podejmował próby zmiany istniejącego układu. Elita Dagestanu (niezależnie od podziałów na poszczególne klany i etnopartie) jest bardzo spójna wewnętrznie, ponieważ ludzie, którzy ją tworzą powiązani są więzami rodzinnymi, klanowymi, małżeńskimi, ekonomicznymi, patronackimi i in. Jedynie kilku osobom spoza układu sformowanego w pierwszej połowie lat 1990. udało się zdobyć silną pozycję polityczną w republice; byli to m.in. bracia Magomied i Nadirszach Chacziłajewowie (obaj zostali zabici) oraz mer Chasaw-jurtu Sajgidpasza Umachanow. Wszyscy inni byli bezwzględnie likwidowani zanim zdołali odegrać jakąkolwiek rolę w polityce.

Czynnikiem spajającym poszczególne klany, a tym samym umożliwiającym tej, a nie innej osobie dostanie się do elity są więzy krwi oraz ziomkostwo (pochodzenie z tego samego dżamaatu. Przynależność do odsuniętego od władzy klanu nie wyklucza jednak automatycznie szansy na zdobycie wysokiej pozycji w strukturach państwowych lub biznesowych, bowiem w Dagestanie istnieje także system rozdzielania stanowisk na zasadzie patron-klient, w którym decydującą rolę odgrywają pieniądze. Ktoś spoza układu może np. uzyskać poparcie w wyborach w zamian za odpowiednią sumę pieniędzy. Kwitnący system handlu stanowiskami państwowymi (urzędy państwowe są kupowane i sprzedawane zawsze na podstawie rekomendacji) bardzo cementuje elitę na zasadzie „ręka rękę myje”. Jeśli np. ktoś zapłacił za stanowisko, a Moskwa nie zatwierdza mianowania, wówczas tworzy się nowe stanowisko „pod konkretną osobę”; z tego względu w Dagestanie funkcjonuje wiele dublujących się urzędów państwowych.

Ważnym elementem dagestańskiej sceny politycznej i znaczącym atutem w sporach i konfliktach pomiędzy klanami są tzw. „siłowe grupy wsparcia”, czyli paramilitarne ugrupowania, którymi dysponuje każdy liczący się dagestański polityk. Składają się one najczęściej z członków jego rodzinnego dżamaatu; ludzie wchodzący w skład takiej nieformalnej grupy w każdej chwili gotowi są zorganizować demonstrację siły na rzecz poparcia swojego lidera lub rozprawić się z jego oponentami. Najsilniejszymi grupami wsparcia dysponują Magomiedali Magomiedow, Said Amirow, Gadżi Machaczew, Sajgidpasza Umachanow oraz Sajgidgusejn Magomiedow.

Od przełomu lat 1980. i 1990. kluczową rolę w republice odgrywają Dargijczycy i Awarowie, a także posiadający znacznie mniejsze wpływy Kumycy i Lezgini; pozostałe grupy etniczne praktycznie się nie liczą. Choć polityków awarskich i dargijskich łączy taktyczny sojusz, obie grupy zacięcie ze sobą rywalizują, a czasem wchodzą w poważne konflikty (jak w 1998 r. po śmierci muftiego Dagestanu Saidmuchammada Abubakarowa). Podziały i rywalizacja mają ponadto miejsce nie tylko pomiędzy poszczególnymi ugrupowaniami etnicznymi, ale także pomiędzy mniejszymi klanami wewnątrz nich (ta rywalizacja jest czasem jeszcze bardziej brutalna).

Czołową postacią dagestańskiej sceny politycznej od początku lat 1990. był niezmiennie Dargijczyk Magomiedali Magomiedow. Do złożenia przez siebie stanowiska przewodniczącego Rady Państwa Magomiedow (17 lutego 2006 r.) całkowicie kontrolował ten organ, był de facto szefem rządu i miał znaczną liczbę stronników w parlamencie. Pod jego kontrolą znajdowały się też tzw. „republikańskie technologie wyborcze”, czyli szefowie administracji lokalnych oraz liderzy większości dżamaatów, którzy decydują o wynikach wyborczych. Reżim Magomiedowa można było określić jako „miękki autorytaryzm” albo „kolektywną autokrację”: choć Magomiedow był głównym rozgrywającym na dagestańskiej scenie politycznej, nie mógł jednak podjąć decyzji wbrew interesom innych wpływowych grup. Magomiedow zachował bardzo silne wpływy w republice również po wyborze Muchu Alijewa na prezydenta, co nastąpiło 20 lutego 2006 r. Było to możliwe m.in. dzięki objęciu stanowiska przewodniczącego parlamentu przez jego syna Magomiedsalama Magomiedowa (z którego został on jedna już rok później usunięty co osłabiło Magomiedowa) i uchwaleniu przez dagestański parlament ustawy o prawach byłego przewodniczącego Rady Państwa, gwarantującej Magomiedowowi m.in. gwarancję nietykalności, dożywotnią ochronę osobistą i pensję.

Innym liczącym się liderem dargijskim jest mer Machaczkały Said Amirow – dynamiczny i agresywny polityk, który przeżył już kilka zamachów (porusza się obecnie na wózku inwalidzkim). Jego wpływy osłabły jednak nieco po zmianie władzy w Dagestanie w lutym 2006 r. (spodziewano się, że obejmie stanowisko premiera, co jednak nie nastąpiło). Wpływowym dargijskim klanem jest także ugrupowanie braci Gamidowów; jego liderem do swojej śmierci w zamachu z 1996 r. był Gamid Gamidow, cieszący się dużym autorytetem i popularnością w Dagestanie i mający szansę na przejęcie schedy po Magomiedowie; obecny lider klanu brat Gamida Abdusamad Gamidow (minister finansów) nie ma już takiej charyzmy. Z klanem Gamidowów związany jest również klan Omarowów (Kamaludin Omarow jest wysokim urzędnikiem w ministerstwie edukacji, Dżamaludin Omarow – merem Kaspijska); ugrupowanie to zostało jednak poważnie osłabione po śmierci w zamachu wiceministra spraw wewnętrznych Magomieda Omarowa w lutym 2005 r.

Wśród Awarów brak jednego dominującego lidera, jest natomiast wiele wpływowych postaci, z których każda posiada własne zaplecze i jest szefem własnego klanu. Awarem sprawującym najwyższe stanowisko w Dagestanie jest prezydent Muchu Alijew (do lutego 2006 r. był on przewodniczącym Zgromadzenia Ludowego); choć nie posiada on własnego klanu, „grupy wsparcia” i zasobów finansowych, dysponuje autorytetem, wpływami i pozycją swoistego „politycznego aksakała”, posiada również powiązania z wieloma politykami jeszcze z czasów radzieckich oraz poparciem byłych partyjnych urzędników.

Dużymi wpływami dysponuje również deputowany Dumy Państwowej i przewodniczący rady dyrektorów przedsiębiorstwa „Dagnieft’-Rosnieft’” Gadżi Machaczew; w pierwszej połowie lat 1990. był przywódcą awarskiego ruchu narodowego, obecnie jego zapleczem politycznym jest naftowy sektor Dagestanu. Szefem innego awarskiego klanu jest Gamzat Gamzatow – szef przedsiębiorstwa „Dagenergo” i członek Rady Państwa. Gamzatow posiada ogromne zaplecze i znaczący autorytet, póki co nie wykazuje jednak daleko idących ambicji politycznych. Znaczącymi klanami awarskimi są także współpracujące ze sobą ugrupowania mera Chasaw-jurtu Sajgidpaszy Umachanowa oraz deputowanego Sajgida Murtuzalijewa z Kizlaru (mistrza olimpijskiego w zapasach w stylu wolnym). Oba klany, tworzące tzw. „sojusz północny”, lobbowały w latach 2005-2006 naczelnika zarządu skarbu federalnego w Dagestanie Sajgidgusejna Magomiedowa na prezydenta Dagestanu (z „sojuszem północnym” współpracuje także Gadżi Machaczew). Dużymi wpływami w republice dysponuje również minister spraw wewnętrznych Adilgerej Magomiedtagirow oraz obecny ambasador Rosji w Tadżykistanie Ramazan Abdulatipow. Ostatnią wpływową grupą awarską jest klan dyrektora portu morskiego w stolicy Dagestanu – Abusupiana Charcharowa, przyjaciela Magomiedsalama Magomiedowa.

Kumycy tradycyjnie grają rolę „młodszego partnera” w koalicji dargijsko-awarskiej, jednak ich wpływy systematycznie maleją. Piastującymi najwyższe stanowiska republikańskie Kumykami są premier Szamil Zejnałow (poprzedni premier i obecny przedstawiciel Dagestanu w Radzie Federacji – Ataj Alijew był również Kumykiem) i szef Izby Obrachunkowej Chizri Szychsaidow. Szychsaidow (do 2004 r. wieloletni premier) kontroluje przedsiębiorstwo „Dagwino”, zajmuje się kwestiami polityczno-finansowymi we władzach republiki, ma reputację profesjonalisty i nie miesza się do rywalizacji politycznej pomiędzy innymi stronnictwami. Dość wysoką pozycją cieszy się także kumycki klan Nasrutdinowów (jeden z braci jest szefem przedsiębiorstwa „Kaspijgazprom”, drugi – ministrem rolnictwa) oraz Karaczajewów (jeden z braci jest szefem administracji rejonu kumtorkalińskiego, drugi –jednym z szefów firmy „Zapkasprymwod”).

Lezgini niemal we wszystkich organach władzy republikańskiej zajmują drugorzędne stanowiska. Jednymi z najbardziej wpływowych polityków lezgińskich są: prokurator Dagestanu Imam Jaralijew, zastępca prokuratora generalnego FR Sabir Kechlerow oraz szef kompanii „Nafta-Moskwa” Sulejman Kerimow. Sporymi wpływami cieszą się także wicepremier Dagestanu Nizami Kazijew, minister edukacji Dagestanu Abdulfazil Azizow. Do swojej śmierci w maju 2005 r. dużym autorytetem cieszył się także minister ds. narodowości Zagir Aruchow. Między liderami lezgińskimi brak ostrej rywalizacji, podobnej do tej jaka istnieje między Awarami. Lezgini znajdują się trochę na oboczu politycznej sceny republiki; centrum ich życia społeczno-politycznego jest nie Machaczkała, lecz Derbent, poza tym nie mają skłonności do charakterystycznego dla pozostałych narodów „dagestańskiego patriotyzmu” i wykazują tendencje separatystyczne (chcieliby zjednoczenia z Lezginami azerbejdżanskimi).

Podziały w elitach przebiegają nie tylko po linii narodowościowej, wiele klanów awarskich jest w sojuszu z dargijskimi (np. szef portu w Machaczkale Charcharow jest blisko związany z Magomiedowem, były mer Bujnacka – Awar jest w grupie dargijskiego mera Machaczkały Amirowa, a konkuruje z obecnym merem Bujnacka – Dargijczykiem Akajewem), zaś poszczególni przywódcy awarscy rywalizują ze sobą (np. mer Chasaw-jurtu Umachanow z merem Machaczkały Amirowem).

Integralną częścią dagestańskiego systemu politycznego są zabójstwa polityczne. Największe ich natężenie miało miejsce w pierwszej połowie lat 1990. ofiarami zamachów padają ministrowie, funkcjonariusze republikańskich struktur siłowych, przywódcy religijni, liderzy ruchów narodowych, szefowie administracji poszczególnych rejonów i inni urzędnicy państwowi. Choć władze niemal zawsze oskarżają o zamachy „wahabitów”, sprawcy nigdy nie są zatrzymywani ani nawet wykrywani, a do zorganizowania zamachów nikt się nie przyznaje. Największej liczby zamachów przeprowadzono na mera Machaczkały Saida Amirowa oraz deputowanego Gadżi Machaczewa. Najgłośniejszymi udanymi zabójstwami politycznymi były natomiast zabójstwa: muftiego Saidmuchammada Abubakarowa, przywódcy lakijskiego ruchu narodowego i działacza muzułmańskiego Nadirszacha Chacziłajewa, ministrów ds. narodowości Magomiedsalicha Gusajewa i Zagira Aruchowa, wiceministra spraw wewnętrznych Magomieda Omarowa. Zabójstwa polityczne jako forma eliminacji przeciwników politycznych są stosowane niemal przez wszystkie dagestańskie ugrupowania; na stałe weszły do krajobrazu politycznego republiki i nie prowadzą zwykle do gwałtownych kryzysów politycznych.

Cechą charakterystyczną życia politycznego w republice jest również niemal zupełny brak otwartej dyskusji, publicznej konkurencji, sporów między politykami. Decydujące znaczenie mają zakulisowe klanowo-korporacyjne układy, umowy lub porachunki, podczas gdy publiczna polityka, wybory, to co dzieje się w parlamencie i rządzie są jedynie dekoracją, grą przeznaczoną dla reszty społeczeństwa. Wszystkie klany, niezależnie od głębokości podziałów i konfliktów, na zewnątrz demonstrują jedność władzy i na każdym kroku podkreślają „unikalną wielowiekową przyjaźń narodów Dagestanu”.

5. Dagestański islam

(na podstawie książki Enwera Kisrijewa pt. Islam i władza w Dagestanie)
Choć w Dagestanie mieszkają również prawosławni i wyznawcy judaizmu, ponad 90% mieszkańców deklaruje się jako muzułmanie. Większość dagestańskich muzułmanów to sunnici, jedynie Azerowie i Lezgini mieszkający w wiosce Miskindży to szyici. Wśród sunnitów dominują dwie szkoły prawne – hanaficka i szafiicka (najbardziej liberalne wśród szkół islamskich).

Formalnym zwierzchnikiem wszystkich kaukaskich muzułmanów jest przewodniczący Duchownego Zarządu Muzułmanów Kaukazu (z siedzibą w Baku), którym obecnie jest szejk Allachszukur Paszazade, jest to jednak zależność iluzoryczna. Oficjalnym zwierzchnikiem wszystkich dagestańskich muzułmanów jest Duchowny Zarząd Muzułmanów Dagestanu (DZMD), który ściśle współpracuje z władzami republiki.

Na czele DZMD, mającego swoją siedzibę w Machaczkale, stoi obecnie mufti Achmed-hadżi Abdułłajew (objął to stanowisko po śmierci muftiego Saidmuchammada Abubakarowa w zamachu z sierpnia 1998 r.). Zarządowi podlega większość meczetów, szkół islamskich oraz organizacji społecznych i religijnych w republice. DZMD jest silnie powiązany z władzami republikańskimi, które wspierają jego działalność; DZMD przejawia znaczne aspiracje polityczne.

Na początku lat 1990. DZMD miał dość słabą pozycję, stopniowo zaczął jednak umacniać się i do połowy ubiegłego dziesięciolecia udało mu się podporządkować większą część wspólnot religijnych w republice. W 1997 r. DZMD udało się doprowadzić do przyjęcia ustawy zakazującej działalności wszelkich innych poza DZMD zarządów muzułmańskich. Staraniami Zarządu w 1999 r. przyjęto także bardzo restrykcyjne prawo zakazujące o przeciwdziałaniu ekstremizmowi i wahabizmowi.

Między władzami a DZMD istnieje niepisana umowa, która przynosi obu stronom wymierne korzyści: władza dzięki manifestowaniu przywiązania do tradycji i islamu zyskuje „mandat ideologiczny” od duchownych, ci z kolei mogą być pewni swego wsparcia ze strony władz i dostają możliwość ciągłego rozszerzania swojego wpływu wśród ludności. W ciągu ostatnich kilku lat DZMD stopniowo przekształca się de facto w instytucję państwową.

Bractwa sufickie
W dagestańskim islamie bardzo istotną rolę odgrywają bractwa sufickie (tarikaty), które działają paralelnie wobec oficjalnych struktur muzułmańskich. Bractwa są powiązane z islamem oficjalnym i mają duży wpływ na życie społeczno-polityczne republiki.

Obecnie w Dagestanie istnieją trzy sufickie tarikaty: Nakszbandija, Kadirija i Szazilija. Największa jest Nakszbandija, następnie Szazilija, zaś najmniejsza Kadirija, która jest rozpowszechniona głównie w Czeczenii i Inguszetii. Niektórzy szejkowie (przywódcy bractw) w swoim nauczaniu łączą elementy Nakszbandii i Szazilii. Ponad 85% sufich zamieszkuje północny i zachodni Dagestan.

Najważniejsi dagestańscy szejkowie to:
· Nakszbandija: Magomied-Muchtar Babatow, Serażudin Israfiłow, Magomied Rabadanow, Gadżi-Magomied Gadżijew, Muchadżir Akajew, Pata-Magomied Dorgeliński, Abdulwachid Magomiedow, Gazimagomied Ramazanow, Iljas Iljasow, Gambułat Tagirow, Murtazali Karaczajew;

· Szazilija lub Szazilija z elementami Nakszbandii: Said-efendi Acajew (Czirkejski), Badrudin Kadyrow, Arsanali Gamzatow, Abdulwachid-efendi Kakamachiński;

· Kadirija: Magomied-Chabib Ramazanow.

Oprócz nich istnieją w Dagestanie miurydzi, którzy za swoich nauczycieli (inaczej ustazów) uznają szejków obecnie już nie żyjących. Są to szejkowie: Magomied ze wsi Oboda, Ali-hadżi Akuszyński, Kunta-chadżi Kiszyjew, Amaj Chidirlezow, Magomied-amin Gadżijew.

Zarówno władze Dagestanu jak i DZMD pozostają pod silnym wpływem sufizmu, przede wszystkim szejka Saida-efendi Acajewa (Czirkejskiego). Posiada on tysiące uczniów w całej republice (głównie Awarów), wśród nich wielu członków najwyższych władz duchownych i świeckich. Czirkejski ma ogromny wpływ na DZMD.

Współpraca sufich z DZMD oraz władzami republikańskimi rozwinęła się od połowy lat 1990. na tle wspólnej walki z radykałami islamskimi. Od końca lat 1990. liczba członków bractw zaczęła szybko rosnąć, co wiązało się z takimi faktami jak: zejście do podziemia islamskich fundamentalistów, nasilenie sufickiej propagandy, przede wszystkim za pomocą środków masowego przekazu, poparcie udzielone niektórym szejkom przez tzw. dagestańskich biznesmenów i polityków. Wielu sufickich liderów podjęło także wysiłki w celu wprowadzenia do władz swoich uczniów i stronników.

Bardzo trudno dokładnie oszacować liczbę członków bractw sufickich, wskazać ich liderów i członków, ponieważ tarikaty stanowią zamknięte hermetyczne społeczności. Poza tym, szejkowie bardzo często zawyżają liczbę swoich stronników. Bractwa charakteryzują się wysokim potencjałem mobilizacyjnym, dążeniem do wyłączności religijnej, surową dyscypliną wewnętrzną, pełnym podporządkowaniem miuryda swojemu szejkowi. Konkurują one między sobą.

W Dagestanie jest wiele świętych miejsc, gdzie pochowani są znani suficcy szejkowie, do których pielgrzymują Dagestańczycy. Są to między innymi groby takich szejków jak: Muhammad-efendi al-Jaragi we wsi Sogratl (rejon gunibski), Abdurachman as-Suguri we wsi Niżne Kazaniszcze (rejon bujnacki), Magomied-ustaz i jego syn Muhammad-hadżi we wsi Dejbuk (rejon dachadajewski), Iljas Cudacharski i Magomied-amin Gadżijew we wsi Parauł (rejon karabudachkencki), Ali-Gadżi Butryński we wsi Kakaszura (rejon karabudachkencki), Muhammad Apszyński we wsi Arkas (rejon bujnacki), Sejfułła-kadi Baszlarow we wsi Wierchnie Kazaniszcze (rejon bujnacki) i in.

Reformatorzy (salafici)====

Pierwsze grupy skupiające zwolenników reformatorskiego islamu w Dagestanie zaczęły powstawać jeszcze w latach 1970.-1980. Początki otwartej działalności dagestańskich salafitów sięgają 1989 r. i wiążą się z szturmem budynku DZMKP i wygnaniem muftiego Gekkijewa z Machaczkały. Odtąd salafici (podobnie jak tarikatyści) wyszli z ukrycia, zaczęli tworzyć własne organizacje i otwarcie przeciwstawiać się oficjalnemu islamowi.

Dagestański salafizm z lat 1990. był ruchem protestu biednych członków dżamaatów przeciwko bogacącej się wąskiej elicie, która coraz silniej wiązała się z bractwami sufickimi; rozwój tego ruchu w republice bardzo ściśle wiązał się więc z kryzysem społeczno-ekonomicznym, jaki nastąpił po rozpadzie ZSRR. Radykalny, modernistyczny islam stopniowo stawał się ideologią młodych mieszkańców wiosek, którzy po upadku i dyskredytacji komunizmu nie mieli oparcia ideologicznego oraz perspektyw na przyszłość. Nie chcąc dołączać do paramilitarnych „grup wsparcia” poszczególnych dagestańskich polityków (republikańskich bądź lokalnych), ludzie ci często uciekali do Czeczenii i dołączali do bojowników; po powrocie do swoich dżamaatów byli otaczani aurą bohaterów, mieli pieniądze, broń, poparcie towarzyszy. Salafizm stał się szczególnie popularny w Dagestanie po wybuchu pierwszej wojny czeczeńskiej. Z kolei konflikty między salafitami a tarikatystami na dobre rozpoczęły się po zakończeniu tej wojny (1996 r.). Choć zewnętrznie wydawały się one sporami teologiczno-ideologicznymi, w rzeczywistości były konfliktami społecznymi między starą bogatą elitą, a młodymi ludźmi, którzy zostali zepchnięci na margines życia społeczno-politycznego w pierwszej połowie lat 1990.

Dagestański salafizm jest z jednej strony fundamentalizmem islamskim, ponieważ wzywa do powrotu do źródeł, do fundamentów islamu, z drugiej natomiast – modernizmem, ruchem reformatorskim, propagującym konieczność radykalnej reformy dagestańskiego islamu i odrzucania „pogańskich” wierzeń, obrzędów itd. Dagestański salafizm to ruch, który stara się reformować tradycyjny, skostniały islam i nadać mu formy odpowiadające racjonalistycznym wyobrażeniom człowieka, który odebrał świeckie wykształcenie. W porównaniu z członkami bractw sufickich i przedstawicielami oficjalnego islamu, którzy są bardzo konserwatywni, salafici są otwarci, bardziej nowocześni i racjonalni; chcą wyrwać społeczeństwo islamskie z tradycyjnego zastoju, „mitycznych przesądów” i kolektywnej zależności „raba Bożego” od ziemskich autorytetów religijnych. Dagestański salafizm dąży więc do modernizacji religii i społeczeństwa, ale nie w znaczeniu zachodnim (jest zdecydowanym przeciwnikiem westernizacji).

Głównym przeciwnikiem salafitów są członkowie bractw sufickich, którzy widzą w nich zagrożenia dla własnych wpływów. Są oni krytykowani przez salafitów za działania sprzeczne z szariatem, stawianie się na miejscu Allacha, utrzymywanie ludzi w niewiedzy, pobieraniu od nich bezprawnych opłat za usługi religijne itd.

Najszerszą działalność w Dagestanie salafici rozwinęli w latach 1996-1999. Kontrolowali oni wówczas wiele medres, mieli własne wydawnictwo. Za ich pośrednictwem wielu młodych Dagestańczyków wyjeżdżało na studia do Arabii Saudyjskiej, Egiptu, Algierii, Syrii, Malezji, Jordanii, Pakistanu.

Najbardziej znanym ideologiem dagestańskiego salafizmu był zmarły w 1998 r. Achmad-kadi Achtajew. czasach radzieckich ukończył medycynę w Machaczkale, studiując jednocześnie na własną rękę Koran i samodzielnie ucząc się arabskiego. W 1990 r. brał udział w założycielskim zjeździe Islamskiej Partii Odrodzenia w Astrachaniu, której został przewodniczącym. Po rozpadzie ZSRR i rozpadzie IPO Achtajew założył w Dagestanie organizację „Al-Islamija”, która miała kontynuować dzieło IPO w republice. W 1992 r. został wybrany deputowanym do Zgromadzenia Ludowego Dagestanu. Choć Achtajew głosił poglądy salafickie, cieszył się szacunkiem wśród duchownych muzułmańskich, nie chciał podziałów w islamie i starał się unikać otwartej konfrontacji z tarikatystami. Achtajew zmarł na atak serca w 1998 r.

Drugim najważniejszym salafickim przywódcą w Dagestanie był Bagautdin Kebedow (znany również jako Badautdin Magomied lub Bagautdin Kizlarski) oraz jego brat Abbas Kebedow. Bagaudin urodził się w Wiedieno w Czeczenii w 1945 r., gdzie jego pochodząca z chwarszyńskiego aułu Santlada (rejon cumadyński) rodzina została przesiedlona w 1944 r. Pochodził z bardzo religijnej, tradycyjnej rodziny, uczęszczał do podziemnych medres prowadzonych przez sufickich szejków. Po powrocie Czeczenów z zesłania rodzinę Kebedowa ponownie wysiedlono, tym razem do wsi Pierwomajskoje w rejonie chasaw-jurtowskim. Pierwszą nielegalną grupę ludzi, którzy potajemnie czytali Koran i uczyli się arabskiego Kebedow zorganizował jeszcze w latach 1960., jednak działalność na szeroką skalę rozwinął dopiero w latach 1988-1989. Odbył wówczas hadżdż, przez krótki okres uczył się na Uniwersytecie Al-Ahzar w Kairze, a następnie wrócił do Dagestanu i założył salaficką medresę w Kyzył-jurcie, w której uczyło się ok. 700 uczniów (istniała do 1997 r.). W połowie lat 1990. od Bagautdina odszedł brat Abbas, który uznał poglądy brata za zbyt radykalne. Od początku publicznej działalności Kebedow otwarcie i agresywnie krytykował tarikatystów, których oskarżał przede wszystkim o politeizm (szirk). W 1994 r. ogłosił dżihad przeciwko Rosji, a wielu jego zwolenników przyłączyło się do bojowników czeczeńskich. Po ataku ludzi Kebedowa na bazę wojsk rosyjskich w Bujnacku (1997 r.) wraz ze zwolennikami zbiegł do Czeczenii, zaś w sierpniu 1999 r. wkroczył wraz z Basajewem i Chattabem do Dagestanu. Od tamtego czasu brak jakichkolwiek informacji na jego temat.

Innym ważnym przywódcą dagestańskich salafitów był Anguta Omarow, bardziej znany jako Ajub (Hiob) Astrachański. Urodził się w 1963 r. we wsi Kwanada (rejon cumadyński), jego nauczycielem był Bagautdin Kebedow. W sensie ideologicznym Ajub i jego zwolennicy byli najbardziej radykalni ze wszystkich dagestańskich salafitów (uważali, że wszyscy poza ich grupą nie są prawdziwymi muzułmanami), jednak nigdy nie popierali terroryzmu i działań wojennych. W pierwszej połowie lat 1990. Ajub stworzył wspólnotę salaficką w Astrachaniu, którzy otwarcie nazywali się wahabitami, nosili długie brody, golili wąsy, ubierali spodnie ze skróconymi nogawkami.

Najbardziej znanym i sprawiającym w swoim czasie najwięcej kłopotów władzom Dagestanu ośrodkiem salafickim w republice była wspólnota w dżamaacie kadarskim (tzw. strefa kadarska) w rejonie bujnackim, obejmująca m.in. tradycyjnie bardzo religijne wioski Karamachi i Czabanmachi. W latach 1996-1999 miejscowi salafici opanowali władzę w dżamaacie, pozbyli się przedstawicieli struktur państwowych i zaprowadzili szariat. Przez kilka lat „enklawa wahabicka” nie była kontrolowana przez władze dagestańskie. Została zlikwidowana dopiero we wrześniu 1999 r. przez oddziały wojsk federalnych, po kilku dniach krwawych walk.

Aktywność salafitów w Dagestanie zmniejszyła się wyraźnie po klęsce ich oddziałów w 1999 r., kiedy przy wsparciu Czeczenów próbowali doprowadzić do wybuchu w Dagestanie powstania zbrojnego i stworzyć w republice państwo islamskie. Po klęsce z 1999 r. na dagestańskich salafitów spadła fala represji, która doprowadziła do rozbicia struktury ich ruchu. Otwartą walkę z islamistami umożliwiła przyjęta jesienią 1999 r. przez Zgromadzenie Ludowe ustawa zabraniająca „wahabitom” legalnej działalności w republice. Represje nie doprowadziły jednak do likwidacji ruchu salafickiego w Dagestanie, lecz spowodowały jego zejście do podziemia oraz dalszą radykalizację. Dziś w republice otwarcie nie działają żadni przywódcy salaficcy, ruch składa się z luźno powiązanych ze sobą grup rozsianych po całej republice. Część dagestańskich radykałów od 2002/2003 r. podjęła aktywną walkę zbrojną z reżimem w Machaczkale. Działają oni głównie w dagestańskich miastach, gdzie prowadzą wojnę terrorystyczną z przedstawicielami struktur siłowych i władzami. Ze względu na represje przyłącza się do nich coraz większa liczba młodych ludzi, którzy twierdzą że prowadzą dżihad z niewiernymi.

opracował Maciej Falkowski


(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!

Tłumaczenie z rosyjskiego i nowe teksty na stronie zostały sfinansowane w ramach progamu Polsko Amerykańskiej Fundacji Wolnosci "Przemiany w Regionie - RITA", realizowanego przez "Fundację Edukacja dla Demokracji".