Czeczenia: porzdki Ramzana

Aneta Waszkiewicz

Od kilku ostatnich lat sytuacja spoeczno-polityczna w Czeczenii nie ulega poprawie. Mimo pozornej stabilizacji co jaki czas obserwujemy zwikszon aktywno islamskich radykaw. W drugiej poowie 2010 roku czonkowie zbrojnego podziemia przeprowadzili m.in. atak na Centoroj – rodzinny au prezydenta Ramzana Kadyrowa i na czeczeski parlament w Groznym. Wzrost skali przemocy pomidzy gow pastwa, wspieran przez lokalne i federalne struktury MSW i FSB oraz zbrojnym podziemiem, odwoujcym si do islamu i wystpujcym pod szyldem Emiratu Pnocnokaukaskiego moe doprowadzi do wybuchu kolejnego konfliktu. Stany Zjednoczone oficjalnie popary rzd rosyjski w wysikach na rzecz zwalczania terroryzmu na Kaukazie Pnocnym. Jednoczenie – mimo powojennej odbudowy republiki i inwestycji gospodarczych, niepokoi zaamanie nastrojw spoecznych, spowodowane amaniem praw czowieka na szerok skal. Jak jest przyczyna pogorszenia sytuacji spoeczno-politycznej w Republice Czeczenii? Dlaczego pozornie silnie scentralizowany rzd, szczodrze finansowany przez Moskw nie moe zaprowadzi porzdku w spragnionym pokoju spoeczestwie?

Analizujc sytuacj w Czeczenii naley wzi pod uwag zarwno czynniki kulturowe jak i polityczne. W czeczeskim spoeczestwie mona mwi o deniu do zachowania tradycji i praw zwyczajowych – adatw warunkujcych okrelone wzorce zachowa. Ma rwnie miejsce przenikanie si historycznych wpyww pastw ociennych – kultury arabskiej, tureckiej oraz rosyjskiej. Najgbsze zmiany w tosamoci modego pokolenia Czeczenw dokonuj si jednak na paszczynie religii.

Spoeczestwo czeczeskie to spoeczestwo patriarchalne, oparte na powizaniach rodzinno-klanowych. W warunkach pnocnokaukaskich pojcie narodowoci przybiera specyficzny charakter. Na przestrzeni wiekw nard czeczeski nie stworzy pastwa narodowego. Egalitarna spoeczno wysokogrskich grali, wyzbyta podziau na warstwy spoeczne ya w wolnych, niezalenych wsplnotach, swym zasigiem obejmujcych kilka auw. Podstaw ustroju spoecznego byy tejpy (wsplnota terytorialna), wyej wspomniane adaty oraz lokalne tradycje. Rody i spoecznoci czya instytucja o nazwie Mechk Kche – rada starszych zwoywana najczciej w sytuacjach zagroenia zewntrznego. Dla przecitnego Czeczena dzi i w przeszoci identyfikacja ze swoim tejpem jest rwnie wana, co przynaleno do narodu lub wsplnoty muzumaskiej i wywiera zasadniczy wpyw na ksztat obecnego pastwa.

Czeczenia Kadyroww

Siowe metody zaprowadzania stabilizacji w Czeczenii podczas drugiej wojny czeczeskiej nie przyniosy spodziewanych efektw. Ludno cywilna zastraszona „zaczystkami” i operacjami specjalnymi szukaa pomocy u bojownikw. Armia federalna zainteresowana zyskami ze sprzeday czeczeskiej ropy naftowej, metali kolorowych, czy nielegalnego handlu broni, szukaa natomiast moliwoci umocnienia swojej pozycji i nie na rk jej byo zaprowadzanie porzdku. Problemy z bojownikami, odbudow gospodarcz Czeczenii oraz rzeszami uchodcw przebywajcych w Inguszetii zmusiy Moskw do zmiany strategii.

Pomys Moskwy na Czeczeni zosta sformuowany w dekrecie z dnia 8 czerwca 2000 roku „O organizacji tymczasowego systemu organw wadzy wykonawczej w Republice Czeczeskiej”, zatwierdzonym przez prezydenta FR. Od tego momentu nastpowao stopniowe ograniczanie wpyww wojskowych i przekazywanie wadzy lokalnym politykom, lojalnym wobec Kremla, w ramach realizacji polityki „czeczenizacji” [1], ktra ograniczya si do zaprowadzenia wzgldnego spokoju w republice w zamian za peni wadzy i regularne dotacje. Na szefa czeczeskiej administracji i jednoczenie realizatora tego ambitnego zadania powoano Achmada-hadi Kadyrowa, byego muftiego i czonka ruchu separatystycznego. Przyjcie nowej koncepcji zarzdzania Czeczeni wiadczy o tym, e chocia wczesny prezydent Putin polityk wobec republiki chcia oprze na strukturach siowych, to nie zamierza powierza im wadzy absolutnej.

Oczekiwania Moskwy wobec Kadyrowa – czowieka cieszcego si szacunkiem wrd Czeczenw, sprowadzay si do skonsolidowania najwaniejszych klanw czeczeskich, zaprzestania rywalizacji pomidzy strukturami wojskowymi, cywilnymi i resortami bezpieczestwa, nakonienia komendantw polowych do zoenia broni, zaprzestania wojny partyzanckiej oraz zaprowadzenia porzdku w zrujnowanej republice. Wkrtce po objciu rzdw przez Achmada Kadyrowa kompetencje gowy republiki w zakresie wadzy wykonawczej zosta zwikszone.

W sytuacji powszechnej niechci do skorumpowanej biurokracji, postpujcej demodernizacji i „szariatyzacji” [2] nowa polityka „czeczenizacji” miaa zahamowa proces postpujcej derusyfikacji [3] Czeczenii – regionu, ktry wyranie stanowi „ciao obce” w ramach granic federacji. Now lini zapocztkowano stopniowym ograniczaniem samowoli struktur siowych na rzecz republikaskich organw wadzy. Decyzja ta wywoaa ostry sprzeciw wojskowych, czego szczytowym momentem byo zabicie Achmada Kadrowa – jako filaru „czeczenizacji” [4]. Sched po nim obj jego syn – Ramzan, ktry w krtkim czasie sta si faktycznym dyktatorem Czeczenii.

Jednym z osigni polityki Ramzana Kadyrowa jest przeksztacenie jego osoby w kluczow posta systemu bezpieczestwa i pastwowej wadzy zarwno w Czeczenii, jak i na Kaukazie Pnocnym. Prezydent Czeczenii, penic wszystkie najwaniejsze funkcje w pastwie, przeksztaci si w samoistny czynnik pnocnokaukaskiej polityki Federacji Rosyjskiej, a jego wpywy sigaj daleko poza granice Republiki Czeczenii – jest on podstawowym centrum konsolidacji najwaniejszych si na Kaukazie Pnocnym, wystpujcym przeciwko walce z ekstremizmem wspieranym finansowo i organizacyjnie przez Kreml. Ramzan, pomimo okrutnych metod sprawowania wadzy cieszy si akceptacj wrd znacznej wikszoci miejscowej ludnoci. Wyjtek moe stanowi brak wsparcia ze strony tradycyjnej czeczeskiej elity. Wedug paradygmatu Czeczenw osoba sprawujca wadz powinna by w okrelonym wieku i posiada status eksperta do spraw narodowego obyczaju, religii i miejscowych adatw. Ramzanowi – mimo wielu wysikw i duej akceptacji spoeczestwa, cigle brak tych atrybutw.

Ramzan Kadyrow jest pokazowym wytworem swoich czasw – dwch okrutnych wojen czeczeskich, speniajcym jednoczenie wyobraenie kaukaskiego spoeczestwa o dobrym wadcy – okrutnym, silnym, niezalenym na miar swoich moliwoci. Akceptacj „poddanych” zyska dziki wzgldnej stabilizacji, przywrceniu bezpieczestwa i odbudowie gospodarczej [5]. Na popraw swojego wizerunku ciko pracowa, a efektem jest chociaby status bohatera narodowego, ktry zdoby dziki wykorzystywaniu islamu w politycznej propagandzie. Wzrost religijnoci wodza znajduje swoje odbicie przede wszystkim w demonstracyjnym kultywowaniu rytuaw i lokalnych tradycji: Ramzan odby pielgrzymk do Mekki, jest ojcem szeciorga dzieci, zaleca muzumankom zakrywanie gowy chust i zabroni korzystania z automatw do gier losowych. Ponadto prezydent Czeczenii nakaza likwidacj pomnika swego ojca Achmada, ktry sta w centrum Groznego. Jak poday lokalne wadze, monument usunito, by zachowa zgodno z nakazami religii muzumaskiej, ktra zabrania tworzenia wizerunkw ludzi.

Religijna propaganda uzasadnia okruciestwo w stosunku do potencjalnych i realnych uczestnikw aktw terrorystycznych oraz suy ideologicznemu umocnieniu wadzy. To z kolei powizane jest z walk prezydenta z grupami terrorystycznymi, do czego nie s wykorzystywane organy wadzy pastwowej, a wojenne otoczenie prezydenta, wystpujce przeciwko grupom przestpczym, jak rwnie opozycji. Przemoc stosowana jest waciwie publicznie wobec wszystkich przeciwnikw, bez wzgldu na wiek, pe, zasugi. Konsekwencj tego procesu jest wzrost niezadowolenia ze strony modych ludzi, ktrzy ponownie coraz liczniej zasilaj szeregi bojownikw. Sinusoida nastrojw spoecznych staa si przyczyn podziau prezydenckiego rodowiska na „siowikw” na czele z Adamem Delimchanowem i „praktykw”, wrd ktrych w ostatnim czasie zyska najwikszy autorytet Odes Bajsutanow. Sam Ramzan Kadyow wyranie ciy w kierunku „siowikw” – opoki swoich rzdw.

Wadze republiki do trafnie oceniaj zaistnia sytuacj i stosuj specyficzne metody radzenia z niezadowoleniem spoeczestwa. Sposobem walki z pogorszeniem nastrojw spoecznych jest wzrost znaczenia siowych organw wadzy w codziennym yciu obywateli. Przejawia si to m. in. w zaostrzeniu przepisw ruchu drogowego, sprzeday alkoholu jedynie przez dwie godziny dziennie, czy cakowit prohibicj w witym dla muzumanw miesicu ramadan i w inne dni postu. W midzyczasie trwa usuwanie osb niewygodnych dla reimu – dziennikarzy, obrocw praw czowieka. Wzrost aktywnoci partyzantw pokaza, e zapewnienia o „zaprowadzeniu porzdku” w republice nie odpowiadaj rzeczywistoci i przynosz dokadnie odwrotny efekt. Spoeczestwo powoli, acz wiadomie pragnie zagodzenia reimu, a obecn wadz odbiera jako rdo bezmylnego okruciestwa. Punktem zapalnym s rwnie problemy ekonomiczne. Odbudowa pastwa prowadzona na szerok skal w ostatnich latach pocztkowo zrodzia w spoeczestwie nadziej na popraw ich stanu materialnego. Jednak do szybko wyjanio si, e pensje pozostan na niezmiennie niskim poziomie. Dodatkowo dranicym czynnikiem jest niemale demonstracyjny wzrost poprawy ycia struktur pastwowych.

Podsumowanie

Niekwestionowanymi zasugami Achmada i Ramzana Kadyrowych byo pokonanie wewntrznego rozamu religijnego, ochrona narodu przed negatywnymi wpywami z zewntrz (Rosji i Bliskiego Wschodu) oraz po raz pierwszy w historii narodu czeczeskiego utworzenia struktury, ktr mona nazwa pastwem Czeczenw. Mimo tych osigni patologiczny system spoeczno-politycznego oparty na ukadach klanowo – mafijnych toczy wiele chorb. Najpowaniejsze to terroryzm (ekstremizm), korupcja, ktre na wskro przenikny wszystkie strefy gospodarki, strukturalne bezrobocie wynoszce wedug danych oficjalnych okoo 50% oraz notoryczne amanie praw czowieka.

Wadze centralne chcc unikn wybuchu kolejnego konfliktu zbrojnego powinny pomyle o nowej polityce wobec Czeczenii. Koncepcja „twardej rki” stosowana w ubiegej dekadzie wyranie nie przyniosa korzyci – zbrojne podziemie nie zostao wyeliminowane, a wrcz przeciwnie, zyskao niem akceptacj ze strony zastraszonego spoeczestwa. Pewnym pomysem na wyjcie z tej sytuacji by program „ekonomizacji” Czeczenii. Niestety koncepcja ta z powodw niezbyt stabilnej sytuacji gospodarczej w Rosji, wymiaru gwnie propagandowego, a nie realnej poprawy sytuacji spoeczestwa, nie rozwie sytuacji.

Zwaywszy na historyczno-spoeczne uwarunkowania przed Kadyrowem stoj nieatwe zadania. Najwaniejsze i najtrudniejsze z nich to konsolidacja czeczeskich elit i utworzenie organw wadzy gotowych podj realne dziaania na rzecz poprawy sytuacji. Jeli obecnemu prezydentowi nie uda si poradzi sobie z pogorszeniem nastrojw spoecznych, do utrzymania si przy wadzy bdzie musia wykorzystywa coraz okrutniejsze metody. Jedynym wyjciem z tej sytuacji jest zmiana otoczenia prezydenta. Wymiana elity rzdzcej daaby moliwo umocnienia pozycji gowy republiki w oczach narodu, rezygnacji z polityki „twardej rki” oraz szukania kompromisu na linii Moskwa – Grozny. W przeciwnym razie w Czeczenii moe doj do osabienia pozycji osoby rzdzcej, pogbienia niezadowolenia spoecznego, nasilenia atakw terrorystycznych, zaamania gospodarki, a w konsekwencji do wybuchu kolejnego konfliktu zbrojnego.

Przypisy

[1] Mowa tu o „procesie pokojowym” lub inaczej „normalizacji sytuacji”. Falkowski M., "Midzy kaukaskim dihadem a ukrytym separatyzmem", OSW, Punkt Widzenia,.

[2] Szariatyzacja – powszechne korzystanie z prawa islamskiego w yciu codziennym.

[3] Derusyfikacja – wypieranie jzyka i kultury rosyjskiej z przestrzeni publicznej.

[4] Rudniewa J., "Biez uczastija spiecsub Kadyrowa byo nie likwidirowat’", Gazieta.ru.

[5] Falkowski M., Kaliszewska I., "Matroszka w hidabie. Reportae z Dagestanu i Czeczenii", Warszawa 2010, str. 197.



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zrda), ale nie kradnij!