Nie hidab, nie demokracja. Azerbejdaska recepta na pastwo

Republika Azerbejdanu, pastwo rzdzone autorytarnie przez Ilhama Alijewa, dziki bogatym zoom ropy i gazu oraz umiejtnej polityce balansowania midzy Wschodem a Zachodem, od kilku lat przeywa boom ekonomiczny. Rozkwit gospodarczy nie idzie w parze z demokracj. Wrcz przeciwnie: pogbia rozwarstwienie spoeczne, korupcj i nepotyzm. Zachd jeszcze kilka lat temu oddziaujcy na polityk wewntrzn Azerbejdanu, dzisiaj praktycznie straci na znaczeniu. Jego miejsce z czasem mog zaj nietradycyjne ruchy islamskie.

W maju 2011 witowano 93. rocznic Azerbejdaskiej Republiki Demokratycznej. Dyplomaci podkrelali, e ich kraj to „pierwsza republika Wschodu z wielopartyjnym i wielonarodowym Parlamentem, czca w sposb widoczny wartoci europejskie i wschodnie”. Z powyszym stwierdzeniem przynajmniej czciowo, jeli nie cakowicie, trudno mi si zgodzi. Demokracja, wolno osobista i wolno sowa to nie s najmocniejsze strony Azerbejdanu. Mimo to ten kraj, ze wzgldu na swoje pooenie i zasoby naturalne, jest kluczowym i najsilniejszym pastwem Kaukazu Poudniowego. A jeszcze niedawno, bo w poowie lat dziewidziesitych w Azerbejdanie, kraju pooonym na styku kontynentw i cywilizacji, prbowano odnale zagubiona w czasach radzieckich niepodlego. Wolno czy porzdek? Niezaleno i suwerenno pastwa a gospodarka wolnorynkowa? Czy modernizacja, turkizacja i islamizacja to wartoci, na ktrych da si zbudowa nowy organizm pastwowy – kraj o niejednolitej strukturze narodowociowej, religijnej, braku wyksztaconej wiadomoci narodowej? W czym przejawia si specyfika niepodlegego pastwa Azerbejdan? W niniejszym artykule, sporzdzonym na podstawie rozmw z azerbejdaskimi dziennikarzami oraz ekspertami, autorka porusza wybrane zagadnienia wpywajce na charakter sytuacji spoeczno-politycznej w Azerbejdanie.

Arena polityczna

Republika Azerbejdanu jest pastwem bardzo modym. A do upadku ZSRR Azerbejdanie, poza krtkim epizodem na pocztku XX wieku, nigdy nie mieli swojego pastwa narodowego. U jego podstaw lego wymieszanie tradycji, religii i mentalnoci ludw kaukaskich, iraskich, tureckich, mongolskich, arabskich. Z krgu kultury bliskowschodniej tereny te wyrwaa Rosja carska – w wyniku ekspansji imperium Romanoww Kaukaz znalaz si w strefie wpyww europejskich. Punktem zwrotnym w ksztatowaniu wiadomoci narodowej mieszkacw Azerbejdanu by pocztek XX wieku. W okresie tym sformowano zasady literackiego jzyka azerbejdaskiego, rozwinito narodow publicystyk, rozkwity ruchy polityczne. Efektem owych dziaa byo utworzenie pierwszego niepodlegego pastwa Azerbejdan – Republiki Musawackiej (191 8 – 1920). Pod koniec XX wieku na fundamentach istniejcego niespena trzy lata kraju zbudowano niezalen i suwerenn Republik Azerbejdanu.

Czoowe lata niepodlegoci miny pod znakiem chaosu i wojny karabaskiej . W obliczu pogbiajcego si kryzysu gospodarczego i narastajcego niezadowolenia spoecznego pierwszy faktycznie wybrany w woli wikszoci prezydent – Abulfaz Elczibej, w drodze puczu popieranego – jeli nie organizowanego – przez Moskw, zosta usunity ze stanowiska. W efekcie tych wydarze na prezydenta wybrano byego przewodniczcego Komunistycznej Partii Azerbejdanu, Hejdara Alijewa. Ojciec narodu po rozprawieniu si z opozycj i podpisaniu rozejmu z Armenia zaprowadzi rzdy silnej rki. W ramach programowej stabilizacji pastwa udao mu si przeprowadzi kilka reform strukturalnych, ktre zadecydoway o przyszoci kraju. Z perspektywy czasu najistotniejsze wydaje si przyjcie konstytucji w roku 1995. W dokumencie tym niepodlegy Azerbejdan zosta zdefiniowany jako laicka republika z siln wadz prezydenck. W efekcie stopniowej eliminacji opozycji i zaostrzania reimu autorytarnego uksztatowaa si scena polityczna, na ktrej spord kilkudziesiciu istniejcych partii politycznych liczy sie zaledwie jedna – proprezydencka Partia Nowego Azerbejdanu.

Przez ponad trzydzieci lat Hejdar Alijew sprawowa niemal nieograniczon wadz w Azerbejdanie. Pod koniec ycia jego najwiksz rozterk by wybr nastpcy. Komu mg przekaza swoj wadz Alijew? Przede wszystkim musia by to czowiek, ktremu „powierzenie bera” nie grozio przerwaniem misternie uplecionej sieci powiza klanowych i rodzinnych oraz utrat potencjalnych zasobw finansowych, ktrymi dysponowaa wadza. Jedynym takim czowiekiem by syn prezydenta.

Hejdar wychowa Ilhama na swj wzr, nastpca nie dorwna jednak mistrzowi. Gow pastwa Ilham zosta dziki ojcu, a nie swoim naturalnym talentom. Brakuje mu przede wszystkim charyzmy, ktra powiodaby za nim tumy, nie odziedziczy rwnie naturalnego instynktu politycznego i umiejtnoci zjednywania sobie ludzi. Niedostatki rozwizuje brutaln walk z opozycj i przykrcaniem ruby despotyzmu. W listopadzie 2010 roku po raz pierwszy w historii Azerbejdanu by wybrany jednopartyjny parlament zoony z czonkw partii i formalnie niezalenych, ale propartyjnie nastawionych posw. w parlament nawet w minimalny sposb nie wpisuje si w zaoenia pluralistycznej sceny politycznej. Wybory parlamentarne wywoay fale protestw niezalenych kandydatw i samego spoeczestwa. W imi niezgodnoci z wynikami wyborw niezaleni, opozycyjni kandydaci (czonkowie partii Musawat, Ludowego Frontu Narodowego, niezaleni posowie, przed ktrymi zamknito drzwi parlamentu i ktrych prawa zostay naruszone) wraz z przedstawicielami organizacji spoecznych zaoyli „ Ictimai Palata” – nieformalny ruch spoeczny, na czele ktrego stan przewodniczcy opozycyjnej partii Musawat – Isa Gambar. Gwne cele ruchu, oprcz wolnych wyborw, to nawizanie dialogu miedzy wadz a spoeczestwem, zaprzestanie represji opozycji i mediw, przeprowadzenie demokratycznych reform we wszystkich sferach: ekonomicznej, politycznej, spoecznej. Ten rodzaj spoecznego stowarzyszenia z uwagi na brak rodkw oraz realistycznego i szczegowego programu realizacji swoich zaoe, w najbliszym czasie nie jest w stanie sta si realn alternatyw obecnego rzdu.

Na styku interesw

Jeszcze kilkanacie lat temu Azerbejdan by pastwem politycznie zagubionym i sabym gospodarczo. Obecn pozycj „tygrysa Kaukazu” kraj ten zawdzicza zrcznej polityce zagranicznej Ilhama Alijewa (wczeniej jego ojca), opartej na niezwykej umiejtnoci balansowania pomidzy zachodnimi i rosyjskimi wpywami. Trjstronne relacje s bardzo zoone. Z jednej strony Azerbejdan aktywnie wsppracuje z Rosj, zwaszcza w sferze ekonomicznej: ropy, gazu, tranzytu, handlu. Okoo 2 mln Azerbejdan pracuje w Rosji, co jest pit achillesow azerbejdaskiego bezpieczestwa. Z drugiej strony mona zauway sprzecznoci znajdujce odzwierciedlenie w sferze strategicznej. Dla Rosji wpywy Zachodu w regionie Kaukazu to jedno z gwnych niebezpieczestw. Kaukaz stanowi stref buforowa pomidzy Rosj, Zachodem a krajami muzumaskimi. Wejcie ktrejkolwiek z republik regionu do NATO wymusioby zmiany systemu obrony. To gigantyczne przedsiwzicie byoby znacznie kosztowniejsze, ni przeprowadzenie kilkudniowej wojny. Dlatego te Kreml broni bezporedniego dostpu do swoich granic, chce kontrolowa Zakaukazie, udowadnia, e jest to jego strefa wpyww. I w rzeczywistoci, pki co, tak to wyglda. Obecnie Azerbejdan nie dysponuje adn si przeciwko Rosji, ktra w duej mierze kontroluje, a dokadnie mwic szantauje Azerbejdan. Sporne terytorium Grskiego Karabachu suyo i nadal suy jako narzdzie do wywierania wpywu na zaangaowane w konflikt strony, szczeglnie Azerbejdan, w granicach ktrego znajduj si bogate zoa ropy naftowej i gazu ziemnego. Przejcie kontroli nad Azerbejdanem oznaczaoby przejcie kontroli nad tymi surowcami i jednoczenie zaniechaoby wsppracy nie do koca pokornych wadz bakijskich z gwnymi wrogami Rosji – Turcj i Zachodem (w ten sposb gwne zaoenia moskiewskiej teorii bezpieczestwa byyby dotrzymane: utrzymanie pozycji mocarstwa w regionie, kontrola nad zoami surowcw energetycznych i ich korytarzami transportu, utrzymanie kontroli na dotychczasowa „strefa wpyww”).

W pierwszej poowie 201 1 w obliczu rewolucji arabskich i pogorszenia nastrojw spoecznych wadze Azerbejdanu poczuy niewielkie zagroenie i doszo do krtkoterminowego odpuszczenia reimu autorytarnego. Hasa walki z korupcj, niewielkie podwyki emerytur oraz zapowiedzi wcielania w ycie idei Partnerstwa Wschodniego miay na celu upuszczenie pary wzburzonego spoeczestwa, nkanego nie tyle trudn, co niesprawiedliw sytuacj ekonomiczn. Na szczeblu dyplomatycznym dyskutowano wwczas o zmianie priorytetu polityki Zachodu z wymiaru gospodarczego, nastawionego na podpisanie porozumienia w ramach wydobycia gazu i wykorzystania korytarzy transportu surowcw energetycznych, na ideologiczny, majcy na celu umacnianie wartoci demokratycznych. Kampania ta miaa jedynie znaczenie propagandowe i nie przeoya si na popraw sytuacji. Wrcz odwrotnie, w Azerbejdanie nadal amane s prawa czowieka, zamykani s obrocy praw czowieka, wolne media waciwie nie istniej, a organizacje pozarzdowe regularnie odwiedzaj funkcjonariusze policji. W chwili obecnej Zachd nie ma narzdzi wpywu na Azerbejdan, a retoryka zachodnich dyplomatw nie znajduje odzwierciedlenia w rzeczywistoci, np. poprzez uchwalenie specjalnego budetu na rzecz budowy demokracji w Azerbejdanie i mieci si jedynie w strefie deklaratywnej .

W poszukiwaniu porzdku

W kwietniu 2001 r. Ministerstwo Bezpieczestwa Narodowego Azerbejdanu wydao oficjalny dekret informujcy o zagroeniu ze strony radykalnych ruchw o podou muzumaskim. Minister Obrony Narodowej – Tofik Babajew ogosi: „Niektre religijne i misyjne organizacje, kontrolowane przez iraskie suby specjalne i rzd arabskich krajw, stawiaj sobie za cel przejcie wadzy w Azerbejdanie”. Takie stanowisko rzdu pastwa wieckiego, gdzie jeszcze do niedawna religia nie wykraczaa poza sfer tradycji i obrzdw, a ze sceny politycznej ju dawno zostaa wyparta, moe dziwi. Niemniej jednak w cigu minionej dekady mona zaobserwowa gwatowny wzrost znaczenia islamu, szczeglnie wrd modych wyksztaconych ludzi. Miernikiem zwikszenia liczby wiadomie wierzcych jest zakadanie nowych meczetw, szk islamskich, sklepw z odzie muzumask, wzrost liczby pielgrzymw udajcych si do Mekki (hadd).

Oprcz oddolnej islamizacji mona zaobserwowa rwnie pewien rodzaj upolitycznienia islamu, ktry wpisuje si rywalizacj o wpywy w regionie pomidzy Iranem i USA a Turcj i Rosj. Konkludujc mona powiedzie, e Teheran, obawiajc si wzrostu znaczenia sunnickiej Turcji i jej wpyww, prowadzi dyskretna dziaalno na rzecz wzmocnienia azerbejdaskiego szyizmu. Za pienidze z Iranu restaurowane s meczety, a azerbejdascy duchowni wyjedaj na studia do pobliskiego Tebrizu. Turecko – iraska rywalizacja jest faktem i daa si zauway we wszystkich poradzieckich republikach muzumaskich.

Ze wzgldu na powizania historyczne oraz strategiczne pooenie, rwnolegle z szyicko-sunnickim antagonizmem, coraz wiksz popularnoci w Azerbejdanie cieszy si salafizm, nazywany wahabizmem. Przyczyn zainteresowania tym nurtem jest co najmniej kilka: korupcja, brak stabilizacji, zanik zasad moralnych po upadku ZSRR, trudna sytuacja ekonomiczna, brak silnej wieckiej opozycji, poraki w wojnie o Grny Karabach z chrzecijask Armeni, bliskie kontakty z Czeczeni i Dagestanem, rozczarowanie Zachodem (przede wszystkim USA). Osobliwoci wahabizmu jest jego atrakcyjno zarwno dla ludzi ubogich, jak i dla tych lepiej usytuowanych. Przyciga te prostota, racjonalizm oraz dostpno doktryny. Wedug rnych szacunkw, pomimo ostrej walki wadzy z ekstremizmem, szacuje si, e liczba salafitw w Azerbejdanie wynosi ju kilka tysicy i cay czas wzrasta.

Podsumowanie

Azerbejdaska scena polityczna zdominowana jest przez proprezydeck Parti Nowego Azerbejdanu. Po ostatnich wyborach parlamentarnych miao mona stwierdzi, e w pastwie brakuje partii politycznych, ktre miayby realne wsparcie si spoecznych. Na ten moment azerbejdaska opozycja to kilkudziesiciu spoecznych aktywistw, ktrzy zostali zepchnici do roli dysydentw. Nieco wczeniej, bo w 2008 roku zniesiono ograniczenie liczby kadencji penionych przez prezydenta, co umoliwia Ilhamowi Alijewowi sprawowanie urzdu doywotnio. Rezygnacja z pozorw demokracji potwierdza, jak niewielki wpyw na sytuacj w republice maj wartoci i instytucje europejskie, w tym Rada Europy i Partnerstwo Wschodnie.

Najwiksze choroby, ktre tocz Azerbejdan to klanowo, korupcja, rozwarstwienie spoeczestwa oraz nierozwizany konflikt karabaski. Trzy pierwsze zjawiska s ze sob sprzone i stanowi fundament azerbejdaskiej gospodarki opartej na wydobyciu ropy i gazu. Rozwarstwienie spoeczne pomidzy warstwa rzdzc i reszt spoeczestwa sukcesywnie si pogbia. Przy obecnej minimalnie poprawiajcej si sytuacji materialnej trudno spodziewa si oddolnych ruchw protestacyjnych. Wikszo spoeczestwa, nkana przez „Syndrom sztokholmski”, bardzo dobrze pamita burzliwe lata 90-te, a polityka pastwa nastawiona na walk z obrocami praw czowieka, wolnymi mediami i osobami niepokornymi, skutecznie eliminuje inicjatywy oddolne.

W ostatnich latach w Azerbejdanie, mimo aktywnej walki wadzy przeciwko upolitycznieniu ruchw religijnych, wyranie przybiera na znaczeniu radykalny islam, zarwno wrd wyznawcw szyizmu, jak i sunnitw. Mimo, e w tym momencie oddziaywanie zbrojnych ruchw religijnych na sytuacj polityczna w Azerbejdanie jest niewielkie, to w przyszoci moe powodowa destabilizacj kraju, zwaszcza gdyby doszo do zaamania sytuacji w ssiednim Dagestanie i napywu religijnych radykaw. Gwatowna aktywizacja oddolnych ruchw radykalnych jest prawdopodobna rwnie w momencie zaognienia sporu o Grski Karabach, co w obliczu masowych zbroje Azerbejdanu, wojennej retoryki i de facto stanie wojny w ssiednim Dagestanie, jest moliwe.

Tekst: Agata Ziuta

Artyku zosta opublikowany w magazynie "Arena. Sprawy Midzynarodowe", nr 6(8)listopad 2011r.



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zrda), ale nie kradnij!