Krótka historia Inguszetii

Do powstania ZSRR

Przodkowie współczesnych Inguszy zamieszkiwali górską część Inguszetii prawdopodobnie już w I tysiącleciu p.n.e. Istniała tam wówczas tzw. kultura kobańska, w której uczestniczyli także przodkowie Inguszy. Pierwsze wzmianki o ludach żyjących w rejonie rzeki Merluda (Terek) pojawiają się w historii Strabona jeszcze w I tysiącleciu p.n.e.; grecki historyk określa je mianem ”gargara” (”gegra”), co po ingusku oznacza ”bliscy ludzie, krewni, sąsiedzi”. Strabon opisywał prawdopodobnie kulturę kobańską, której pozostałości można znaleźć na całym Kaukazie. Starożytne źródła wspominają również o istniejącej w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. na obszarze centralnej części Kaukazu Północnego konfederacji plemion nachskich (przodków dzisiejszych Czeczenów i Inguszy). Zajmowała ona ziemie od Elbrusa i rzeki Małka na zachodzie (dzisiejsza Kabardyno–Bałkaria) do Grzbietu Andyjskiego (granica Czeczenii i Dagestanu) i międzyrzecza rzek Sunża i Argun na wschodzie oraz od Tereka na północy do głównego grzbietu Kaukazu na południu.

O plemionach zamieszkujących dzisiejszą Inguszetię wspominają również średniowieczne kroniki ormiańskie i gruzińskie. Ormiańska kronika ”Armeńska geografia” z VII w. n.e. zawiera wzmiankę o Nachczamatianach i Kustach (Kistach) żyjących na północno–wschodnim Kaukazie; Nochczi to nazwa własna Czeczenów, Kustami (Kistami) określali Gruzini Wajnachów, najczęściej Inguszy. O przodkach Inguszy wspomina również gruzińska kronika ”Kartlis Cchowreba” z XII w. Mówi się tam o mieszkańcach Kaukazu Północnego żyjących w oddzielnych rodowo–plemiennych grupach, zwanych tejpami (tajpami). Pierwsza wzmianka o przodkach Inguszy w źródłach rosyjskich pochodzi z 1589 r.; określani są tam mianem Kałkanów (od ”gałgaj”).

W IV–VII w n.e. Inguszetia znajdowała się w strefie wpływów Persji, a Kaukaz uważany był za północną granicę imperium perskiego. Persowie zbudowali wówczas kilka twierdz w górnej Inguszetii, które miały strzec granic państwa: Bab–al–Alan w Wąwozie Darialskim oraz tzw. bramę durdzukijską i alańską w Wąwozie rzeki Assa. Wraz z osłabieniem Persji w VII w. plemiona inguskie dostały się pod wpływy Gruzji; z tym okresem wiążą się początki chrześcijaństwa w Inguszetii, na które próbowali nawracać Inguszy misjonarze gruzińscy. Wpływy gruzińskie utrzymały się aż do najazdów mongolskich z XIII w.

Od X do XIII w. na Północnym Kaukazie istniało silne państwo Alanów – potomków Scytów i Sarmatów oraz przodków dzisiejszych Osetyjczyków. Ludność Alanii – choć warstwę najwyższą stanowiła w nim ludność irańska (alańska) – stanowiła swego rodzaju zlepek przybyszów z północy (dawnych koczowników, głownie Alanów) oraz rdzennych mieszkańców Kaukazu – Nachów (w tym i przodków dzisiejszych Inguszy). Według legend stolicą państwa alańskiego państwa było miasto Magas (lub Manas), które miało istnieć na terytorium współczesnej Inguszetii. Podobnie jak Osetyjczycy, również Ingusze chętnie odwołują się do przeszłości alańskiej, uważając się za spadkobierców ich wielkiej kultury. W okresie alańskim nasiliła się chrystianizacja Inguszy. Alanowie wprowadzili zaczerpnięte z Bizancjum i Gruzji chrześcijaństwo jako religię państwową jeszcze w X w. i nawrócili na nie mieszkańców niektórych górskich społeczności. O przejściu części przodków Inguszy na chrześcijaństwo mogą świadczyć istniejące do dziś świątynie w górnej Inguszetii (np. Tchaba–Erdy, Albi–Erdy i in.) oraz elementy chrześcijańskich obrzędów, tradycji i symboliki spotykane wśród Inguszy jeszcze w XIX w. (np. obchodzenie niektórych świąt chrześcijańskich, używanie symbolu krzyża). Wraz z upadkiem państwa Alanów w XIII w. oraz spadkiem znaczenia Gruzji w regionie zmniejszyły się również wpływy chrześcijańskie wśród Inguszy, którzy powrócili do pogańskich wierzeń swych przodków.

Do najazdu mongolskiego z XIII w. Ingusze zamieszkiwali zarówno wysokogórską część dzisiejszej Inguszetii, jak i równiny nad Terekiem (dzisiejsza Osetia Północna i Kabardyno–Bałkaria). Terytorium zamieszkane przez Inguszy nie było jednolite pod względem politycznym, etnicznym i społeczno–ekonomicznym, lecz zamieszkane przez poszczególne tejpy i wspólnoty wioskowe. Członkowie tejpów uważali się potomków jednego przodka; tejp składał się często tylko z mieszkańców jednej wsi, która liczyła ok. 200 domów; nierzadko jednoczył kilka niewielkich wysokogórskich aułów. Każdy tejp stanowił odrębną jednostkę i rządził się własnymi prawami. Społeczeństwo inguskie, podobnie jak czeczeńskie, miało bardzo egalitarny charakter; wśród Inguszy nie było arystokracji, podziału na warstwy społeczne. Z tego też względu Ingusze nie byli w stanie wytworzyć państwowych organów i instytucji i pod względem społeczno–gospodarczym pozostawali w tyle za mieszkańcami takich krajów jak Kabarda, czy Dagestan.

Podobnie jak w przypadku innych kaukaskich narodów, poważnym ciosem dla średniowiecznych społeczności inguskich był najazd Mongołów z XIII w., który zepchnął je głęboko w góry. Kolejnym uderzeniem były pochody Timura w XIV w. Odtąd aż do XVIII w. większość Inguszy żyła w wysokich trudno dostępnych górskich wąwozach, odciętych od świata zewnętrznego. To właśnie w tym okresie Ingusze nauczyli się budowania mieszkalnych i obronnych wież, których setki do dziś można spotkać w górnej Inguszetii. Ingusze dzielili się wówczas na cztery główne społeczności (wspólnoty): gałgajewskie, corińskie, dżejrachskie i mecchalskie. Od największego inguskiego tejpu – gałgajewskiego, zamieszkującego centralną część górnej Inguszetii pochodzi nazwa własna Inguszy – ”Galgaj”; słowo to można przetłumaczyć jako ”budowniczy, mieszkaniec wież”.

Szczególną rolę w życiu Inguszy odgrywały w tym okresie Wąwóz Dżejrachski i Kotlina Assinowska (wzdłuż rzeki Assa) oraz wąwozy: Armchi, Gałgajcze, Gułoj–chi. Były one sercem górnej Inguszetii. Ich ważna rola w życiu narodu wiązała się z geograficznym położeniem: z jednej strony położone bardzo wysoko w górach i osłonięte od wrogów niedostępnymi pasmami górskimi (Cej–Lam i Cori–Lam), z drugiej – żyzne i obdarzone stosunkowo ciepłym klimatem. Ich dodatkowym atutem był fakt, iż przechodziły przez nie dwie ważne drogi łączące Kaukaz Północny z Zakaukaziem: jedna Wąwozem Darialskim (Rosjanie zbudowali tam później Gruzińską Drogę Wojenną), zaś druga – tzw. ”droga Inguszy” – doliną Assy. Najważniejszą rolę w życiu Doliny Dżejrachskiej i Kotliny Assinowskiej odgrywali mieszkańcy trzech największych aułów: Egikał, Chamchi i Targim. Wszystkie były zamieszkane przez członków wspólnoty gialgiaj. Mieszkańcy tych wiosek przez całe lata dyktowali sąsiednim wspólnotom swoją wolę, a Egikal aż do XVIII w. odgrywał rolę swoistej stolicy górnej Inguszetii. Podczas zwoływanego w najważniejszych sprawach Mechkachełu – inguskiego parlamentu, na którym spotykali się przedstawiciele wszystkich tejpów i aułów – decydujące słowo miała zawsze starszyzna ze wsi Egikał.

W XVI – XVII w. rozpoczął się powolny powrót Inguszy na równiny (zajęte wówczas przez Kumyków i Kabardyjczyków), choć aż do podboju rosyjskiego ich głównym terytorium pozostawały górskie doliny na wschód od górnego biegu Tereka. Ingusze osiedlali się początkowo w dolinie tarskiej oraz wzdłuż rzeki Kombilejewka. Jedną z pierwszych założonych przez nich osad była wieś Anguszt (lub Inguszt), powstała w XVII w. na miejscu dzisiejszej miejscowości Tarskoje w Osetii Północnej. Wkrótce stała się ona obok aułu Egikal drugim najważniejszym inguskim centrum społeczno–polityczno–gospodarczym. To od nazwy tej wsi pochodzi określenie ”Ingusze”, którym z czasem zaczęto nazywać mieszkańców Inguszetii. Nazwa ”Ingusze” po raz pierwszy pojawiła się w dokumentach kabardyjskich książąt z XVIII w.; później przejęli ją Rosjanie. Do końca XVIII w. na równinach istniały już dwa centra osadnictwa inguskiego, nazywane później w źródłach rosyjskich Wielkim i Małym Inguszem. Pierwsze z nich to wsie wokół aułu Anguszt, drugie – wokół wsi Szołchi (dzisiejsze Oktiabrskoje w rejonie prigorodnym).

XVI w. wiąże się z początkiem stopniowej i bardzo powolnej islamizacji inguskich tejpów. Islam przenikał do Inguszetii z sąsiedniej Czeczenii oraz za jej pośrednictwem z Dagestanu. Islam przyjęli najpierw mieszkańcy równin i przedgórza (XVI – XVIII w.), później wysokogórskiej Inguszetii (XIX w.). Dopiero w drugiej połowie XIX w. islam utwierdził się na ziemiach inguskich na stałe. Według przekazów ostatnim aułem, który przyjął islam była wieś Gwileti położona w wąwozie darialskim, niedaleko Gruzińskiej Drogi Wojennej; miało to miejsce w 1861 r. Do islamizacji Ingusze hołdowali w głównej mierze własnym, pogańskim wierzeniom, których podstawą był kult przyrody. Czcili cały panteon bóstw, którym oddawali cześć składając ofiary i organizując specjalne obrzędy w świętych miejscach rozsianych po całej Inguszetii. Bardzo ważny był również kult zmarłych i kult przodków. Wśród dawnych inguskich bóstw można wyróżnić ogólnoplemienne (np. Diela – najwyższy bóg, Sieli – bóg pioruna i grzmotu, Mjatcil – bóg opiekujący się rolnikami, Tuszoli – bóg płodności, Isztar–Diela – bóg podziemnego królestwa, Moliz–Erdy – bóg wojny), takie którym cześć oddawali tylko mieszkańcy kilku wsi oraz rodzinne/rodowe. Mimo że islam ostatecznie utwierdził się w Inguszetii w XIX w., jeszcze w latach 20. XX w. w górnej Inguszetii składanie ofiar z bydła i nawiedzanie świątyń pogańskich (m.in. szczytu świętej dla Inguszy Góry Stołowej) nie należało do rzadkości.

Na XVI–XVII w. datują się również pierwsze kontakty Inguszy z Rosjanami. Napływający na równiny osadnicy z górnej Inguszetii często zastawali nad Terekiem i Sunżą Kozaków, którzy wznosili tam swoje stanice i fortyfikacje. Między Inguszami i Kozakami nie było wówczas szczególnej wrogości; żyli obok siebie pokojowo aż do włączenia Inguszetii w skład Rosji, konflikty pojawiły się później. Wzrost znaczenia Rosji na Kaukazie powodował, że począwszy od połowy XVIII w. Ingusze dążyli do włączenia ich ziem w skład Imperium w zamian za ochronę przed kabardyjskimi i kumyckimi feudałami, którzy chcieli podporządkować sobie inguskie społeczności (Kabardyjczycy wielokrotnie urządzali napady zbrojne na inguskie auły, z kolei Ingusze wzniecali powstania, z których największe wybuchło w 1783 r.). Jeszcze w 1758 r. delegacja złożona z 9 przedstawicieli niektórych społeczności inguskich złożyła przysięgę wierności Rosji przed komendantem twierdzy rosyjskiej w Kizlarze. W kolejnych latach delegacje lub starszyzny poszczególnych aułów zwracały się do władz carskich z prośbami o przyjęcie w poddaństwo. Ostatecznie Inguszetia włączona została do Rosji w 1810 r.; przysięgę wierności carowi złożyli wówczas przedstawiciele największej inguskiej społeczności – nazranowskiej. Po przyłączeniu Inguszetii Rosjanie przystąpili do budowy tzw. sunżeńskiej linii umocnień, która miała chronić Gruzińską Drogę Wojenną od napadów ze strony buntujących się Czeczenów. Początkowo Ingusze nie sprzeciwiali się zakładaniu twierdz i stanic kozackich nad Tenrekiem i Sunżą, osiedlając się w ich okolicach.

W przeciwieństwie do Czeczenów, którzy powszechnie uważają, że włączenie ich kraju do Rosji w XIX w. było wielkim nieszczęściem, w historiografii inguskiej podkreśla się korzyści wynikające z tego faktu. Włączenie do Rosji wybawiło Inguszy od niebezpieczeństwa grożącego im ze strony Kabardyjczyków i Kumyków oraz Turcji, pozwoliło przetrwać w charakterze narodu, umożliwiło rozwój społeczno–gospodarczy i kulturalny. Carska administracja sprzyjała początkowo również przesiedlaniu się Inguszy z gór na równiny, do czego ci dążyli od wieków. Kolonizacja równin miała szczególnie intensywny charakter w okresie od lat 30. do 60. XIX w. Podstawą do osadnictwa inguskiego była wspomniana już umowa między władzami rosyjskimi a wpływowymi inguskimi rodami: zgodnie z jej postanowieniami Ingusze, którzy dobrowolnie przyjęli poddaństwo rosyjskie mogli osiedlać się na prawym brzegu Tereku oraz na terenach do tzw. Gór Kabardyjskich (Grzbiet Terski).

Wejście w skład państwa rosyjskiego i wydarzenia, jakie miały miejsce na Kaukazie na przełomie XVIII i XIX w. (przede wszystkim wojna kaukaska) w dużym stopniu wpłynęły na formowanie się Inguszy jako odrębnego narodu. Jeszcze w źródłach podróżników, geografów i historyków z XVIII i pierwszej połowy XIX w. częściej można spotkać nazwy poszczególnych tejpów zamieszkujących obszar dzisiejszej Inguszetii niż wspólne określenie narodu inguskiego. Do tego czasu nie rozróżniano także Czeczenów i Inguszy. Przełomowym okazał się wiek XIX, kiedy pod władzą rosyjską sformowały się dwie oddzielne, choć bliskie sobie grupy etniczne – Czeczeni i Ingusze; już wtedy zaznaczył się również wyraźny podział terytoriów, które zamieszkiwali (pokrywający się z dzisiejszymi terytoriami Czeczenii i Inguszetii). Wyodrębnieniu się Inguszy ze wspólnoty nachskiej i ich ostatecznemu oddzieleniu się od Czeczenów sprzyjała wojna kaukaska, w której Ingusze – w przeciwieństwie do Czeczenów – nie wzięli aktywnego udziału. Podobnie jak w latach 90. XX w., tak i pod koniec wieku XVIII Ingusze doszli do wniosku, że prowadzenie wojny z Imperium Rosyjskim mija się z celem i musi zakończyć się porażką. Z tego względu nie przyłączali się do powstań wzniecanych przez Czeczenów i nie wzięli udziału w wojnie po stronie imama Szamila, mimo iż ten podejmował próby przeciągnięcia ich na swoją stronę. Tylko niewielka liczba Inguszy wzięła udział w walkach z wojskami carskimi; nie oszczędziło to jednak inguskim aułom represji, które były kilkakrotnie pacyfikowane przez wojska carskie. W powstaniach antyrosyjskich powszechnie wzięli natomiast udział mieszkający na pograniczu czeczeńsko–inguskim Karabułacy (Orstchojcy), w rezultacie czego zostali niemal całkowicie wytępieni.

Pod wpływem wojny kaukaskiej miała miejsce intensywna i ostateczna islamizacja Inguszy. Szczególną rolę odegrały w tym procesie bractwa sufickie, których członkowie prowadzili działalność misyjną na terenach inguskich. Silny wpływy na Inguszy wywarła już działalność przywódcy pierwszego powstania antyrosyjskiego w Czeczenii – szejka Mansura (1785–1791). Głoszone przez niego idee wolności, równości wszystkich muzułmanów, konieczności nawrócenia się, życia zgodnie ze wskazówkami Koranu i porzucenia starych wierzeń, praw i tradycji trafiły na podatny grunt także wśród Inguszy. Choć nie przyłączyli się oni do powstania, w sferze religijnej w znacznym stopniu przyjęli jego naukę. Podobnie rzecz się miała z członkami bractwa Nakszbandija, którzy byli głównym motorem oporu antyrosyjskiego i tym czynnikiem, na którym opierał swoją władzę imam Szamil. Silny wpływ na Inguszy wywarły jednak przede wszystkim nauki szejka bractwa Kadirija Kunta–hadżi Kiszyjewa, który działał już po zakończeniu walk w Czeczenii i Dagestanie (1859 r.). W przeciwieństwie do Szamila Kunta–hadżi wzywał do zaprzestania walki i skupienia się na przetrwaniu narodu. Silnie akcentował konieczność życia zgodnie z islamskimi zasadami moralnymi, wypełniania nakazów zawartych w Koranie. Udało mu się zyskać wielu murydów (uczniów) wśród Inguszy, co w znacznym stopniu przyczyniło się do ich islamizacji.

Pierwsze poważne konflikty między Inguszami a Kozakami i rosyjską władzą datują się na lata 60. XIX w., kiedy zaczęto ograniczać osadnictwo inguskie na równinach, a nawet usuwać część osadników z zajętych wcześniej ziem. Wiązało się to z forsowaną przez carat polityką wspierania osadnictwa kozackiego na Kaukazie. W związku z budową sunżeńskiej linii umocnień i utworzeniem w jej rejonie stanic kozackich, Ingusze zamieszkujący rejon sunżeński zostali przymusowo przesiedleni do niewielkiej wówczas wsi Nazrań. W latach 1859–1967 w obecnym rejonie prigorodnym Osetii Północnej założono kilka kozackich stanic (Tarskaja, Sunżenskaja, Aki–Jurtowskaja i chutor Tarskij i in.) na miejscu dawnych inguskich aułów (Anguszt, Achki–Jurt, Tauzen–Jurt, Szołchi itd.). Inguszy mieszkających w tych wsiach przesiedlono w inne rejony, oddzielając w ten sposób górną i nizinną Inguszetię pasem osiedli kozackich. Wywołało to ostre protesty ludności inguskiej, która i bez tego cierpiała na chroniczny niedostatek ziemi uprawnej. Na tle przesiedleń doszło nawet do krótkotrwałego powstania ludności inguskiej w 1858 r. (tzw. powstanie nazranowskie), krwawo stłumionego przez wojska rosyjskie (przywódców powstania stracono, wielu jego uczestników zesłano na Sybir). Powszechne oburzenie Inguszy budziły także próby przymusowej chrystianizacji podejmowane przez duchownych prawosławnych i administrację carską, których jednak wkrótce zaniechano. W roku 1865 miało również miejsce wysiedlenie 2 tys. Inguszy do Turcji (muhadżirstwo).

Kwestią wywołującą niezadowolenie Inguszy był także brak własnego ośrodka administracyjnego i własnej jednostki terytorialnej. Z tego względu przedstawiciele ludności inguskiej zasypywali Petersburg prośbami o utworzenie odrębnego okręgu administracyjnego, który objąłby wszystkie ziemie zamieszkane przez Inguszy. Władze spełniły to żądanie dopiero w 1909 r.: utworzono wówczas okręg nazranowski w składzie obwodu terskiego, który istniał do 1917 r. Stolicą okręgu został Władykaukaz, który był również siedzibą okręgu władykaukaskiego, zamieszkanego głównie przez Osetyjczyków.

Przez cały wiek XIX aż do rewolucji październikowej centrum kulturalno–administracyjnym Inguszy był Władykaukaz, założony w 1784 r. na miejscu inguskiej osady Znaur (Osetyjczycy twierdzą, że na miejscu osetyjskiej wsi Dzaudżikau). W mieście istniały całe dzielnice zamieszkane przez ludność inguską, która kontrolowała znaczną część miejskiego handlu i rzemiosła. Ponieważ Władykaukaz był również głównym ośrodkiem Osetyjczyków, rodziło to zarzewie przyszłych konfliktów ingusko–osetyjskich: oba narody zaczęły twierdzić, że Władykaukaz jest ich stolicą i powinien należeć wyłącznie do nich. O ile obecnie ziemie wokół miasta wchodzą w skład Osetii Północnej, o tyle na przełomie XIX i XX w. były zamieszkane w zdecydowanej większości przez Inguszy (obszar dzisiejszego rejonu prigorodnego) – były to tereny kolonizowane od XVI–XVII w. przez emigrującą z gór ludność inguską.

Choć znaczna część Inguszy, przede wszystkim tych lepiej wykształconych, była wiernymi poddanymi cara (wielu pracowało w administracji państwowej i służyło w rosyjskiej armii; w jej składzie istniał nawet ochotniczy konny pułk inguski), na terytorium Inguszetii często dochodziło do buntów i powstań. Ingusze buntowali się przeciwko odbieraniu im ziemi pod kozackie stanice, przymusowym wysiedleniom, wprowadzaniu podatków itd. Wojska carskie urządzały wówczas wyprawy karne do poszczególnych aułów, które były brutalnie pacyfikowane. Głównym ośrodkiem oporu Inguszy wobec poczynań władz carskich były kadirijskie bractwa sufickie; największymi wpływami dysponowali w Inguszetii członkowie bractwa Kunta–hadżiego Kiszyjewa oraz Batal–hadżiego Biełcharojewa (członkowie bractw byli przez władze represjonowani).

Czasy radzieckie

Po wybuchu rewolucji lutowej 1917 r. inguscy działacze narodowi powołali do życia Inguską Radę Narodową oraz Inguski Komitet Wykonawczy, w którego skład weszli m.in. demokrata Wasan–Girej Dżabagijew i gen. Tonta Ukurow. W maju 1917 r. we Władykaukazie odbył się I Kongres Kaukazu Północnego (zdominowany przez umiarkowanych demokratów), na którym ogłoszono powstanie Związku Zjednoczonych Górali Północnego Kaukazu i Dagestanu, czyli tzw. Republiki Górskiej; Kongres wyłonił spośród siebie Komitet Centralny, na którego czele stanął czeczeński polityk i przemysłowiec Topa Czermojew (Inguszy w Komitecie reprezentowali bracia Magomied i Wasan–Girej Dżabagijewowie). Północnokaukascy demokraci skupieni wokół Komitetu chcieli powołania na Kaukazie zjednoczonego państwa, w którego skład weszłyby wszystkie narody regionu; we wrześniu 1917 r. II Kongres Kaukazu Północnego zatwierdził tymczasową konstytucję państwa północnokaukaskiego, które miało być autonomiczną częścią demokratycznej Rosji.

Po rewolucji październikowej w obwodzie terskim zapanował chaos i dwuwładza. Do stycznia 1918 r. funkcjonowały władze Republiki Górskiej, które w okręgu inguskim reprezentowane były przez Inguski Zjazd Narodowy (za sprawy cywilne odpowiadał w nim Wasan–Girej Dżabagijew, wojskowe – Musa Sautijew, zaś duchowne – mułła Czapanow). Bolszewicy przejęli władzę w obwodzie w marcu 1918 r.; ogłosili wówczas powstanie Terskiej Republiki Radzieckiej ze stolicą we Władykaukazie w składzie Rosji Radzieckiej. Po tym fakcie rząd Republiki Górskiej (w tym działacze inguscy) udał się na emigrację do Gruzji, zaś po jej zajęciu przez Armię Czerwoną w 1921 r. na Zachód (przywódca inguskiego ruchu narodowego Wasan–Girej Dżabangijew osiadł w Polsce).

Bolszewicy zdobyli poparcie rdzennej ludności kaukaskiej obiecując rozwiązanie nabrzmiałego problemu głodu ziemi kosztem Kozaków. W maju 1918 r. w Groznym odbył się II Zjazd Narodów Tereku, na którym podjęto uchwałę o likwidacji tych stanic kozackich, które zostały założone na ziemiach odebranych m.in. Inguszom od końca lat 50. XIX w. (m.in. stanic: Tarskaja, Aki–jurtowskaja, Sunżenskaja, Feldmarszalskaja). Odpowiedzią Kozaków na posunięcia bolszewików było powołanie Rady Kozacko–Chłopskiej Kraju Terskiego i wzniecenie antybolszewickiego powstania (wiosna 1918 r.), które objęło niemal wszystkie stanice kozackie nad Terekiem. Centrum ruchu kozackiego, skąd licząca ok. 12 tys. armia kozacka podejmowała działania zbrojne przeciwko bolszewikom, było miasto i twierdza Mozdok. W lipcu 1918 r. doszło do ciężkich walk o Władykaukaz, jednak wspieranym przez m.in. przez ludność inguską bolszewikom udało się odeprzeć ataki Kozaków. W listopadzie 1918 r. Armia Czerwona zajęła Mozdok i powstanie kozackie ostatecznie upadło.

Republika Terska została zlikwidowana na przełomie stycznia i lutego 1919 r. przez nacierające z północy wojska białogwardyjskie pod dowództwem gen. Antona Denikina. Denikin proklamował utworzenie Kraju Tersko–Dagestańskiego ze stolicą we Władykaukazie; został on podzielony na okręgi narodowe: na ziemiach zamieszkanych przez Inguszy utworzono okręg inguski. Biali nie zdobyli jednak poparcia ludności inguskiej, ponieważ otwarcie dążyli do odbudowy Rosji carskiej i odnosili się z pogardą do narodów nierosyjskich i ludności muzułmańskiej. Przez cały okres rządów Denikina Ingusze buntowali się i wspierali tworzone w górach bolszewickie oddziały partyzanckie.

Władza Sowietów wróciła do Inguszetii w marcu 1920 r. po wyparciu przez Armię Czerwoną wojsk białych z Groznego i Władykaukazu; zwycięstwo bolszewików było możliwe dzięki poparciu jakiego udzieliła im większość północnokaukaskich górali, którzy tworzyli oddziały ochotnicze współdziałające z Armią Czerwoną. 20 stycznia 1921 r. na zjeździe przedstawicieli narodów Kaukazu Północnego proklamowano powstanie Górskiej ASRR ze stolicą we Władykaukazie; w jej skład wszedł także okręg nazranowski. Górską ASRR zlikwidowano w lipcu 1924 r., dzieląc ją na kilka okręgów autonomicznych. Większość ziem zamieszkanych przez Inguszy włączono wówczas do Inguskiego Obwodu Autonomicznego; część znalazła się w ”kozackim” Sunżeńskim Obwodzie Autonomicznym. Stolicą obwodu inguskiego i północnooosetyjskiego był Władykaukaz (mieściły się tam władze obu jednostek administracyjnych). Taka sytuacja utrzymywała się do 15 stycznia 1934 r., kiedy połączono Czeczeński i Inguski OA w jedną jednostkę administracyjną, która w 1936 r. uzyskała status republiki autonomicznej (Czeczeno–Inguska ASRR) w składzie Rosyjskiej FSRR.

W pierwszej połowie lat 1920. stosunek Inguszy do władzy radzieckiej był raczej pozytywny: wdrażający politykę korienizacji bolszewicy szanowali miejscowe tradycje, nie podejmowali działań wymierzonych w islam (bez przeszkód działały szkoły islamskie, meczety, sądy szariackie), przekazywali odebraną Kozakom ziemię w ręce Inguszy. Sytuacja ta zaczęła się zmieniać na przełomie lat 1920. i 1930. wraz z rozpoczęciem kolektywizacji rolnictwa oraz stalinowskimi represjami wymierzonymi w narodową inteligencję i duchowieństwo. Choć przymusowe tworzenie kołchozów nie spotkało się w Inguszetii z tak silnym oporem jak w Czeczenii, również Ingusze buntowali się przeciwko działaniom podejmowanym przez bolszewików. Szczególnie silne wzburzenie w Inguszetii wywołała kampania antyreligijna zainicjowana pod koniec lat 1920. przez władze (zamykanie meczetów, areszty duchownych itd.); odpowiedzią Inguszy na te działania było zabicie I sekretarza inguskiej partii I. Czernogłaza w 1930 r. W pierwszej połowie lat 1930. przez Inguszetię przeszła fala masowych czystek, podczas których rozstrzelano setki ludzi, tysiące zesłano na Syberię; represje dotknęły nawet nielicznych inguskich komunistów (większość z nich, w tym znany działacz Idrys Ziazikow, została oskarżona o ”spisek burżuazyjno–nacjonalistyczny”, aresztowana i rozstrzelana w latach 1934–1937). Na wzrost antyradzieckich nastrojów w Inguszetii duży wpływ miało przekazanie Osetii Północnej Władykaukazu (wówczas Ordżonikidze) w 1933 r.; stolicą Czeczeno–Inguszetii stał się odtąd Grozny.

Po rozpoczęciu wojny radziecko–niemieckiej w 1941 r. w górskiej części Czeczeno–Inguszetii wybuchło powstanie pod wodzą Mairbeka Szeripowa i Chasana Israiłowa; jego uczestnicy ogłosili, że ich celem jest obalenie władzy radzieckiej i stworzenie na Kaukazie Północnym niepodległego państwa pod protektoratem niemieckim. Choć w przeciwieństwie do Czeczenów, Ingusze nie wzięli w nim aktywnego udziału, zostali przez władzę radziecką oskarżeni o kolaborację z Niemcami (wojska niemieckie w 1942 r. nie doszły do Inguszetii) i w lutym 1944 r. deportowani do Azji Środkowej (w sumie ok. 80 tys. osób). Naród inguski stanął wówczas na granicy całkowitej zagłady. Po wysiedleniu Inguszy cała Inguszetia została włączona do Osetii Północnej; na ziemiach inguskich zaczęto wówczas masowo osadzać Osetyjczyków (Nazrań został przemianowany na Kosta–Chetagurowo). Tragiczny okres zsyłki Inguszom udało się przetrwać m.in. dzięki bractwom sufickim (kadiryjskim), w ramach których ludzie pomagali sobie nie tylko materialnie, ale i duchowo (władzom radzieckim nigdy nie udało się ich inwigilować i rozbić).

Po śmierci Stalina i złagodzeniu kursu przez kierownictwo radzieckie Inguszom zezwolono na powrót do ojczyzny; powroty rozpoczęły się w 1955 r. (zalegalizowano je rok później), a w 1957 r. przywrócono Czeczeno–Inguską ASRR. W skład republiki nie wszedł jednak rejon prigorodny, który pozostawiono w składzie Północnoosetyjskiej ASSR, co wywołało ostre protesty ludności inguskiej (mimo to Inguszom zezwolono na osiedlanie się w rejonie prigorodnym i Władykaukazie; władze Osetii Północnej starały się jednak w miarę możliwości przeszkadzać powrotom; np. w 1982 r. zakazano meldowania Inguszy w rejonie prigorodnym). Kwestia zwrotu rejonu była najważniejszym problemem Inguszy aż do rozpadu ZSRR. Kilkakrotnie zwracali się oni z petycjami do władz w Moskwie w tej sprawie, wysyłali specjalne delegacje, za każdym razem otrzymywali jednak odpowiedź odmowną (m.in. w latach 1957, 1971, 1972). Kilkakrotnie dochodziło także do demonstracji Inguszy w Groznym, podczas których domagano się zwrotu rejonu (m.in. w 1973 r.; demonstrację rozpędziła wówczas milicja) oraz Osetyjczyków we Władykaukazie żądających ponownego wysiedlenia Inguszy (m.in. w 1981 r.). Wielokrotnie dochodziło także do incydentów pomiędzy ludnością osetyjską i inguską, w tym z ofiarami śmiertelnymi.

Po powrocie z zesłania centrum życia politycznego, kulturalnego i społecznego Inguszy był Grozny, Ingusze byli jednak zdominowani przez Czeczenów, którzy uważali ich za ”młodszych braci”. Wielu Inguszy mieszkało także we Władykaukazie, zaś Nazrań – stolica Inguszetii w latach 1991–1998 był wówczas niewielkim miasteczkiem o charakterze wiejskim.

Opracowanie: Maciej Falkowski



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!