Kaukaz Północny

1. Geografia

Kaukaz Północny, zwany również Przedkaukaziem, położony jest w południowej części Rosji, pomiędzy Morzem Czarnym na zachodzie a Morzem Kaspijskim na wschodzie. Południową granicę regionu stanowi łańcuch Wielkiego Kaukazu, na północy brak natomiast naturalnej granicy. Kaukaz Północny płynnie przechodzi tam w stepy południoworosyjskie, rozciągające się na Wyżynie Stawropolskiej, Nizinie Kubańskiej oraz Nizinie Nadkaspijskiej.
Południową część regionu zajmują wysokie góry, z licznymi łąkami alpejskimi, skałami, lodowcami i turniami. Pasmo Wielkiego Kaukazu można podzielić na trzy części: zachodnią (leżącą w Kraju Krasnodarskim, Karaczajo-Czerkiesji i Adygei), środkową-najwyższą (Kabardyno-Bałkaria i Osetia Północna) i wschodnią (Inguszetia, Czeczenia, Dagestan). Najwyższym szczytem Kaukazu jest Elbrus (5642 m. n.p.m.), który jest uśpionym wulkanem.

Leży on na północ od głównego łańcucha Kaukazu, na granicy Kabardyno-Bałkarii i Karaczajo-Czerkiesji. Inne większe szczyty to: Szchara (5068 m. n.p.m.), Dychtau (5002 m. n.p.m.), Uszba (4070 m. n.p.m.), Ulipata (4649 m. n.p.m.), Tebulosmta (4493 m. n.p.m.), Sugan (4486 m. n.p.m.), Diklosmta (4285 m. n.p.m.), Szalbuzdag (4142 m. n.p.m.), Dombaj-Ulgen (4046 m. n.p.m.). Od głównego łańcucha Kaukazu odchodzą liczne poprzeczne grzbiety, dzielące Kaukaz na doliny i wąwozy. Największa plątanina wąwozów, dolin i poprzecznych łańcuchów górskich występuje w Dagestanie.

Niższe partie gór pokryte są gęstymi lasami, głównie bukowymi. Środkową część regionu stanowią przedgórza, zaś północną — niziny, na których występują stepy, a nawet półpustynie (np. na Stepie Nogajskim w północnej Czeczenii). Nizinne są również wybrzeża Morza Czarnego i Kaspijskiego. Te wąskie paski po obu stronach Wielkiego Kaukazu (w Abchazji na zachodzie i Dagestanie na wschodzie) są jedynymi miejscami, gdzie po terenie nizinnym można przedostać się z Kaukazu Północnego na Zakaukazie. Inne drogi wiodą przez wysokogórskie przełęcze np. Przełęcz Kodorską w Dagestanie, przełęcz Mamisońską w Osetii Północnej, Przełęcz Krzyżową w Gruzji (którędy wiedzie Gruzińska Droga Wojenna), Przełęcz Donguz-Orunbaszi w Bałkarii, czy Przełęcze Maruchską i Kluchorską w Karaczaju.

Terytorium Kaukazu Północnego należy do zlewiska dwóch mórz: Kaspijskiego i Czarnego. Ponieważ Wielki Kaukaz jest grzbietem wododziałowym, wszystkie północnokaukaskie rzeki płyną na północ, północny-zachód lub północny-wschód. Wszystkie one biorą swój początek w górach Kaukazu. Największe z nich to: Terek (wraz z dopływami: Baksanem, Sunżą i in)., Kubań (dopływy: Łaba, Urup, Teberda), Kuma (gł. dopływ: Podkumok) oraz Sułak (dopływy: Karakojsu, Awarskie Kojsu i Andyjskie Kojsu). Na Kaukazie Północnym nie ma większych jezior. Występują tam jedynie wysokogórskie jeziorka np. Kazenoj-am, czy Gałanczoż w Czeczenii.

Głównym bogactwem mineralnym Kaukazu Północnego jak ropa naftowa i gaz ziemny, wydobywane przede wszystkim na równinach Czeczenii, Inguszetii i Dagestanu.

Administracyjnie Kaukaz Północny dzieli się na siedem republik i dwa kraje, stanowiące podmioty Federacji Rosyjskiej. Są to: Dagestan, Czeczenia, Inguszetia, Osetia Północna-Alania, Kabardyno-Bałkaria, Karaczajo-Czerkiesja, Adygea oraz Kraj Stawropolski i Kraj Krasnodarski. Niekiedy w skład Kaukazu Północnego wliczana jest również Kałmucja. Republiki północnokaukaskie graniczą z Azerbejdżanem (Dagestan) oraz Gruzją (Czeczenia, Inguszetia, Osetia Północna, Kabardyno-Bałkaria, Karaczajo-Czerkiesja, Kraj Krasnodarski), w tym z separatystycznymi Abchazją i Osetią Południową.

Największą powierzchnię na Kaukazie Północnym zajmuje Kraj Krasnodarski — 76 tys. km2. Jego stolicą jest Krasnodar (d. Jekaterynodar; od imienia Katarzyny II), liczący 715 tys. mieszkańców; inne większe miasta to: Soczi (328 tys.), Noworosyjsk (231 tys.), Armawir (191 tys.), Jejsk (87 tys.). Kraj Krasnodarski zwany jest często Kubaniem, od przepływającej przez niego rzeki Kubań. Od niej wzięli też swoją nazwę Kozacy kubańscy, którzy od końca XVIII w. byli osiedlani wzdłuż tzw. kaukaskiej linii (łańcucha carskich umocnień, stanic i twierdz ciągnącego się z północnego-zachodu na południowy-wschód). Przodkami Kozaków kubańskich byli Kozacy zaporoscy, przesiedleni na Kubań przez Katarzynę II po likwidacji Siczy Zaporoskiej w 1775 r. To dlatego wielu mieszkańców Kraju Krasnodarskiego jako swoją narodowość podaje ukraińską (podczas spisu powszechnego z 2002 r. ponad 130 tys.), a w licznych stanicach i wioskach wciąż mówi się w tym języku.

Drugim co do wielkości regionem północnokaukaskim jest Kraj Stawropolski zajmujący powierzchnię 66,5 tys. km2. Stolicą kraju jest miasto Stawropol, liczące 359 tys. mieszkańców. Inne większe miasta kraju to: Piatigorsk (139 tys.), Niewinnomyssk (129 tys.), Kisłowodzk (128 tys.), Essentuki (81 tys.), Mineralne Wody (75 tys.), Georgijewsk (69 tys.), Budionnowsk (65 tys.). Większą część kraju zajmują równiny, jego najbardziej południowa część leży już jednak na północnych stokach Wielkiego Kaukazu. Jest to tzw. region Kaukaskich Mineralnych Wód, gdzie znajdują się znane już w czasach carskich kurorty, takie jak: Kisłowodzk. Piatigorsk, Mineralne Wody, Essentuki i inne. W mieście Mineralne Wody znajduje się największe na Kaukazie Północnym lotnisko.

Spośród republik kaukaskich największą jest Dagestan, który zajmuje powierzchnię 50,3 tys. km2. Stolicą Dagestanu jest położona nad Morzem Kaspijskim Machaczkała (d. Port Pietrowsk), którą zamieszkuje 466 tys. osób. Inne większe miasta to: Chasaw-jurt (126 tys.), Derbent (103 tys.), Kaspijsk (82 tys.), Bujnack (61 tys.), Kizlar (48 tys.). Północną część republiki oraz wybrzeże zajmują niziny, natomiast południową, środkową i zachodnią przedgórza i góry. Dagestan jest najbardziej wieloetniczną i zislamizowaną republiką Kaukazu Północnego. Jest jedynym podmiotem Federacji Rosyjskiej graniczącym z Azerbejdżanem (granicę stanowi rzeka Samur).

Położona pomiędzy Gruzją oraz Dagestanem, Krajem Stawropolskim, Inguszetią i Osetią Północną Czeczenia zajmuje powierzchnię ok. 16 tys. km2 (dokładna powierzchnia nie jest ustalona ze względu na spór terytorialny z Inguszetią i brak ostatecznie wytyczonej granicy). Stolicą Czeczenii jest miasto Grozny (czecz. Sölż-Gala tzn. miasto nad Sunżą), liczące wg. oficjalnych danych ponad 200 tys. mieszkańców. Inne większe miasta to: Urus-Martan (47 tys.), Szali (44 tys.), Gudermes (40 tys.), Argun (29 tys.). Ze względu na ukształtowanie powierzchni Czeczenię można podzielić na dwie części: nizinną (północna i środkowa część republiki, stanowiąca ok. 2/3 jej powierzchni) oraz górską i wysokogórską (południe republiki, stanowiące ok. 1/3 jej terytorium). Równinę Czeczeńską przecina ciągnące się od granicy z Inguszetią do przedmieść Groznego pasmo wzgórz, zwane Grzbietem Sunżeńskim. W południowej części republiki znajdują się liczne wąwozy, wyżłobione przez takie rzeki jak: Argun, Szaroargun, Kenchi, czy Chulchulau. Przez wieki te oddzielone od siebie trudno dostępnymi pasmami górskimi wąwozy (przede wszystkim Wąwóz Arguński i Wiedienski) były głównym ośrodkiem oporu czeczeńskich górali przed najeźdźcami z północy (najpierw koczownikami, a później Rosjanami). W XIX w. Czeczenię często dzielono na Małą i Wielką; Mała Czeczenia leżała na zachód i północ od rzeki Argun (czeczeńskie niziny), natomiast Wielka Czeczenia — na wschód i południe od Argunu. Podział ten wiązał się z historią wojny kaukaskiej: Małą Czeczenię zamieszkiwali tzw. „pokojowy Czeczeni”, Wielką — ci, którzy sprzeciwiali się podbojowi rosyjskiemu.

Leżąca w zachodniej części regionu Karaczajo-Czerkiesja zajmuje powierzchnię 14,1 tys. km2. Do 1990 r. Karaczajo-Czerkiesja wchodziła w skład Kraju Stawropolskiego jako obwód autonomiczny, później jej status został jednak podwyższony i dziś stanowi oddzielną republikę — podmiot Federacji Rosyjskiej. Stolicą Karaczajo-Czerkiesji jest miasto Czerkiesk, liczące 116 tys. mieszkańców. Inne większe miasta republiki to: Ust-Dżeguta (31 tys.), Zelenczuckaja (21 tys.) i Karaczajewsk (20 tys.). Ok. 80% terytorium Karaczajo-Czerkiesji zajmują obszary górskie i przedgórskie, gdzie leżą trzy znane kurorty i bazy alpinistów: Dombaj, Teberda i Archyz. Na granicy Karaczajo-Czerkiesji i Kabardyno-Bałkarii leży najwyższy szczyt Kaukazu — Elbrus. Stolica kraju znajduje się natomiast na równinie. Na południu republika graniczy z wchodzącą formalnie w skład Gruzji, lecz niekontrolowaną przez Tbilisi Abchazją.

Położona w środkowej części regionu Kabardyno-Bałkaria zajmuje powierzchnię 12,5 tys. km2. Jej stolicą jest Nalczyk, liczący 270 tys. mieszkańców. Inne większe miasta to: Prochładnyj (60 tys.), Baksan (57 tys.), Nartkala (31 tys.), Majskij (27 tys.) oraz Tyrnyauaz (20 tys.). Południową część republiki zajmują wysokie góry, poprzecinane licznymi dolinami rzek, z których największe to: Baksan, Małka, Czerek i Czegem. Na końcu doliny Baksanu leży Elbrus. Obszar ten jest najczęściej odwiedzanym przez turystów (także zagranicznych) regionem Kaukazu Północnego. Z tego względu infrastruktura turystyczna jest tam najlepiej rozwinięta, a dochody z turystyki narciarskiej i wspinaczkowej stanowią — obok pasterstwa — podstawę tamtejszej gospodarki.

Na zachodzie Kabardyno-Bałkaria graniczy z Osetią Północną-Alanią, zajmującą powierzchnię 8 tys. km2. Stolicą republiki jest Władykaukaz (oset. Dzaudżikau; ing. Burow; do 1990 r. Ordżonikidze), miasto założone w 1784 r. przez carycę Katarzynę II. Władykaukaz leży w strategicznym miejscu, tam bowiem zaczyna się wiodący do Gruzji Wąwóz Darialski, którym biegnie sławna Gruzińska Droga Wojenna. Inne większe miasta Osetii Północnej to: Mozdok (40 tys.), Biesłan (35 tys.), Ałagir (19 tys.). Na zachód od Władykaukazu leży rejon prigorodny, zamieszkany w większości przez Inguszy. Do 1944 r. należał on do Czeczeno-Inguszetii, dlatego Ingusze zgłaszają do niego pretensje. Osetia Północna składa się z dwóch różniących się od siebie części: południowej, bardziej „osetyjskiej” i północnej — zamieszkanej głównie przez ludność rosyjską (rejon mozdocki). Obie części łączy wąski pas ziemi, szerokości zaledwie kilku kilometrów, wciśnięty między Kabardyno-Bałkarię i Inguszetię. Na południu Osetia Północna graniczy częściowo z wchodzącą w skład Gruzji, lecz niekontrolowaną przez Tbilisi Osetią Południową. Obie republiki łączy jedyna wysokogórska droga wiodąca przez tunel rokijski. Górną część republiki przecina pięć pasm górskich Kaukazu: Główny Grzbiet Kaukaski, Boczny Grzbiet Kaukaski, Grzbiet Skalisty oraz Grzbiety Pastuszy i Leśny. Łańcuchy górskie porozcinane są licznymi wąwozami, wyżłobionymi przez płynące tamtędy rzeki. Do największych osetyjskich wąwozów, stanowiących ostoję osetyjskiej tradycji i kultury, należą: cejski, digorski, ałagirski, fiagdoński, karmadoński, darialski, songuszydoński i in.

Najbardziej na zachód wysuniętą republiką północnokaukaską jest Adygea, zajmująca powierzchnię 7,6 tys. km2. Stolicą Adygei jest Majkop, liczący 156 tys. mieszkańców. Inne większe miasta to: Jabłonowskij (20 tys.) i Enem (17 tys.). Adygea otoczona jest ze wszystkich stron terytorium Kraju Krasnodarskiego. Do 1991 r. wchodziła w jego skład jako Adygejski Obwód Autonomiczny, później jednak została przemianowana na republikę. Północna część Adygei leży na Nizinie Kubańskiej, południową zajmują przedgórza i góry Wysokiego Kaukazu. Adygea ma przepiękną, nietkniętą ludzką ręką przyrodę; ok. 40% terytorium republiki zajmują gęste lasy liściaste, w których dominują buki, dęby, graby, klony. Południowa część republiki objęta jest ochroną państwa; rozciąga się tam Kaukaski Park Narodowy. Adygea, zwana niegdyś Czerkiesją, jest republiką, w której dominuje ludność rosyjska. Napłynęła ona na terytorium Adygei po XIX-wiecznej wojnie kaukaskiej, w wyniku której do Imperium Osmańskiego wyemigrowała zdecydowana większość plemion czerkieskich.

Najmniejszą republiką północnokaukaską jest Inguszetia, zajmująca powierzchnię zaledwie ok. 4,2 tys. km2 (dokładna powierzchnia nie jest znana ze względu na spór terytorialny z Czeczenią o część rejonu sunżeńskiego i małgobeckiego). Od 1998 r. stolicą Inguszetii jest Magas — miasto zbudowane od podstaw w latach 1990. Znajdują się tam niemal wyłącznie budynki administracyjne, na stałe mieszka zaledwie kilkaset osób (docelowo — 30 tys.). Inne inguskie miasta to: Nazrań (125 tys.), Małgobek (41 tys.) i Karabułak (31 tys.). Inguszetia dzieli się na dwie części: górską i nizinną. Część górska (rejon dżejrachski oraz część rejonu sunżeńskiego) są rzadko zaludnione; dominują tam niewielkie auły, mieszka niewielu ludzi (do deportacji Inguszy w 1944 r. górną Inguszetię zamieszkiwało znacznie więcej osób; po powrocie ze zsyłki władze zabroniły osiedlania się w wielu górskich miejscowościach). Izolowany od pozostałej części Inguszetii i wciśnięty między Czeczenię, Gruzję i Osetię Północną rejon dżejrachski jest obecnie de facto poza kontrolą władz w Magasie. Realną władzę sprawują tam rosyjscy pogranicznicy z tzw. nazranowskiego odcinka straży granicznej, których w rejonie jest kilkakrotnie więcej niż stałych mieszkańców. Wywołuje to niezadowolenie mieszkańców Inguszetii, ponieważ rejon dżejrachski jest kolebką inguskiej kultury i tożsamości narodowej.

Historycznie Kaukaz Północny nie dzielił się na republiki, które zostały powołane do życia dopiero w czasach sowieckich, lecz poszczególne regiony, doliny, auły. Podziały te są do dziś żywe. We współczesnej Czeczenii można np. wyróżnić kilka regionów. Są to m.in. położona przy granicy z Dagestanem Iczkeria (rejony wiedienski i część nożaj-jurtowskiego), Auch (rejon zamieszkany przez Akińców, czyli Czeczenów z tuchumu Akkij; część rejonu nożaj-jurtowskiego; większa część Aucha leży w Dagestanie), Czeberłoj (wysokogórski rejon w południowo-wschodniej Czeczenii), Majsta i Melchista (niezamieszkane dziś, najbardziej wysokogórskie rejony, położone przy granicy z Gruzją) oraz Gałanczoż (położony w zachodniej Czeczenii, przy granicy z Inguszetią, dziś nie zamieszkany; wziął swoją nazwę od jeziora Gałanczoż). W Dagestanie możemy z kolei wyróżnić Awarię, Lezgistan, Lakię i inne regiony, a w zachodniej części Kaukazu Karaczaj, Bałkarię, Kabardę itd.

2. Ludność

2.1 Demografia
Zgodnie z wynikami spisu powszechnego z 2002 r. we wszystkich wymienionych powyżej republikach i krajach Kaukazu Północnego mieszka ponad 14 mln mieszkańców, czyli nieco ponad 9% całej ludności Federacji Rosyjskiej. Liczba ludności poszczególnych podmiotów kształtuje się następująco:

Adygea — 447 tys.;
Dagestan — 2,57 mln (w 1989 r. — 1,8 mln);
Inguszetia — 467 tys.;
Kabardyno-Bałkaria — 901 tys. (w 1989 r. — 753 tys.);
Karaczajo-Czerkiesja — 439 tys.;
Osetia Północna — 710 tys. (w 1989 r. — 632 tys.);
Czeczenia — 1,1 mln (w 1989 r. — 1,2 mln, wraz z Inguszetią);
Kraj Krasnodarski — 5,12 mln (w 1989 r. — 5,05 mln; wraz z Karaczajo-Czerkiesją i Adygeą);
Kraj Stawropolski — 2,73 mln (w 1989 r. — 2,82 mln).

Kaukaz Północny jest regionem o najwyższym przyroście naturalnym w całej Rosji; między poszczególnymi podmiotami występują jednak dość spore różnice. Największy przyrost obserwowany jest na wschodzie regionu, który jest najbardziej tradycyjny i najsilniej zislamizowany: w Inguszetii, Czeczenii i Dagestanie. W republikach tych rodziny posiadające ośmioro, dziewięcioro dzieci wciąż nie należą do rzadkości. Coraz częściej można się tam także spotkać z przypadkami wielożeństwa, szczególnie w Czeczenii (ze względu na śmierć wielu mężczyzn podczas wojny). Społeczeństwa tych republik są także najmłodsze w całej Rosji. W zachodniej części regionu (Osetia Północna, Kabardyno-Bałkaria, Karaczajo-Czerkiesja) przyrost naturalny jest mniejszy, zaś w podmiotach, gdzie większość ludności stanowią etniczni Rosjanie (Kraj Stawropolski, Kraj Krasnodarski, Adygea) — bardzo mały lub nawet ujemny.

2.2 Narody

Kaukaz Północny jest najbardziej zróżnicowanym etnicznie regionem byłego ZSRR. Zamieszkuje go kilkadziesiąt narodów i grup etnicznych, których świadomość narodowa wykształciła się ostatecznie dopiero w czasach radzieckich, wraz z utworzeniem przez bolszewików republik autonomicznych. Wcześniej na Kaukazie dużo ważniejsza od narodowej była identyfikacja rodowo-plemienna, terytorialna oraz religijna. Czeczeni dzielili się np. na tejpy i tuchumy, Czerkiesi na plemiona, zaś Dagestańczycy na dżamaaty (społeczności poszczególnych aułów bądź kilku wiosek). Tożsamość lokalna oraz ta oparta na wiązach krwi wciąż odgrywa na Kaukazie ogromną rolę.

Genetycznie większość kaukaskich narodów to ludy miejscowe, od niepamiętnych czasów zamieszkujące Kaukaz i stamtąd wywodzące swoje korzenie. Istnieją co prawda teorie o pochodzeniu niektórych narodów od starożytnych ludów zamieszkujących Bliski Wschód, należy je jednak raczej traktować jako legendy niż fakty historyczne (np. mit o pochodzeniu Czeczenów od Noego). Wieki migracji i wojen doprowadziły jednak do wymieszania się rdzennych mieszkańców Kaukazu z najeźdźcami, przede wszystkim z ludami irańskimi i tureckimi, które przekazały niektórym kaukaskim społecznościom język i pamięć historyczną. Takimi narodami są w szczególności Osetyjczycy, którzy we wczesnym średniowieczu podlegli silnym wpływom irańskich Alanów, za których potomków się dziś uważają. Nie oznacza to jednak, że są oni narodem obcym, niekaukaskim, na co wskazują choćby podobne do innych kaukaskich narodów obyczaje oraz bardzo silne związki jakie łączą ich z sąsiadami, przede wszystkim z Inguszami (wielu Osetyjczyków i Inguszy nosi te same nazwiska i ma wspólnych przodków). Język i pamięć historyczną od najeźdźców — tym razem od tureckich Kipczaków — przejęli również Karaczaje i Bałkarzy. Znamiennym jest fakt, iż oni również uważają za swoich przodków Alanów.

Niektóre narody pojawiły się jednak na Kaukazie Północnym znacznie później. W ich przypadku nie można mówić o genetycznej jedności z ludami kaukaskimi. Są to m.in. Nogajowie (naród tureckojęzyczny, wywodzący się z Ordy Nogajskiej, która przekoczowała na Kaukaz z Azji Centralnej), Żydzi górscy (którzy przybyli na Kaukaz z Persji), a także Ormianie, Rosjanie, Grecy i inne narody.

Biorąc pod uwagę kryterium językowe narody kaukaskie możemy podzielić na trzy główne rodziny: kaukaską, turecką i indoeuropejską. Pierwszą z nich tworzy najwięcej narodów. Ją z kolei można podzielić na trzy podgrupy:

dagestańską; należą do niej następujące narody: Awarowie, Dargijczycy, Lezgini, Lakowie, Tabasaranie, Agułowie, Rutulowie, Cachurzy, Andyjczycy, Beżtyńcy, Didojcy, Achwachcy, Arczyńcy, Bagułałowie, Czamalalowie, Botlichczycy, Budugowie, Chwarszyni, Chynałygcy, Dżekowie, Gaputlińcy, Ginuchcy, Godoberyńcy, Gunzybcy, Kajtagcy, Karatyńcy, Kubaczyńcy, Kryzowie, Tindalowie i Udyni; większość narodów z tej grupy żyje w Dagestanie, część również w północnym Azerbejdżanie; narody dagestańskie liczą ok. 2,5 mln osób;

wajnachską, do której zaliczamy Czeczenów, Inguszy oraz mieszkających w Gruzji Bacbijców; narody z grupy wajnachskiej zamieszkują środkowo-wschodnią część Kaukazu Północnego; łącznie liczą ok. 1,7 mln osób;

adygo-abchaską; należą do niej Kabardyjczycy, Czerkiesi, Adygejczycy (wspólnie określa się ich jako Adygów) oraz Abazyni, Szapsugowie i Abchazi; narody te liczą wspólnie ok. 850 tys. osób i zamieszkują zachodnią część Kaukazu Północnego oraz leżącą na południowych stokach Kaukazu Abchazję.

Do narodów z grupy tureckiej zaliczamy: Kumyków (mieszkają w Dagestanie), Azerów (Dagestan), Nogajów (żyją w Dagestanie, Czeczenii, Kraju Stawropolskim i Karaczajo-Czerkiesji), Karaczajów (mieszkają w Karaczajo-Czerkiesji), Bałkarów (mieszkają w Kabardyno-Bałkarii), Truchmenów i Turków meschetyńskich (oba narody mieszkają w Kraju Stawropolskim); narody te liczą wspólnie ok. 950 tys. osób.

Do grupy narodów indoeuropejskich mieszkających na Kaukazie zaliczamy: Rosjan (7,4 mln), Osetyjczyków (ok. 600 tys. zarówno w Rosji jak i Gruzji), a także Ormian, Greków, Kurdów i nielicznych Niemców.

Poza nimi w regionie mieszkają także Żydzi górscy i europejscy, Asyryjczycy i przedstawiciele innych narodów.

Skład etniczny poszczególnych republik i krajów kształtuje się następująco:
Kraj Krasnodarski: Rosjanie — 86%, Ormianie — 5,3%, Ukraińcy — 2,5%;
Kraj Stawropolski: Rosjanie — 81%, Ormianie — 5,4%, Ukraińcy — 1,6%, Dargijczycy — 1,4%;
Dagestan: Awarowie — 29%, Dargijczycy — 16,4%, Kumycy — 14,1%, Lezgini — 13%, Lakowie — 5,3%, Azerowie — 4,3%, Tabasaranie — 4,2%, Czeczeni — 3,3%, Nogajowie — 1,4%;
Czeczenia: Czeczeni — 93%, Rosjanie — 3,6%;
Inguszetia: Ingusze — 77,3%, Czeczeni — 20,3%, Rosjanie — 1,1%;
Osetia Północna: Osetyjczycy — 62%, Rosjanie — 23%, Ingusze — 3%, Ormianie — 2,3%, Kumycy — 1,6%;
Kabardyno-Bałkaria: Kabardyjczycy — 55%, Rosjanie — 25%, Bałkarzy — 11,5%;
Karaczajo-Czerkiesja: Karaczaje — 38%, Rosjanie — 33%, Czerkiesi — 11%, Abazyni — 7,2%, Nogajowie — 3%;
Adygea: Rosjanie — 65%, Adygejczycy — 24%, Ormianie — 3,3%.

2.3 Religie

Kaukaz Północny jest regionem zamieszkanym przed wyznawców różnych konfesji. Dominują muzułmanie-sunnici, przy czym w zachodniej części regionu sunnici szkoły hanafickiej (znacznie bardziej łagodnej), zaś we wschodniej — szafiickiej. Większość mieszkańców regionu nie rozróżnia jednak ani szkół (mashabów), ani nawet głównych nurtów w islamie (sunnizmu i szyizmu). Szyitami są jedynie żyjący na południu Dagestanu Azerowie oraz Lezgini mieszkający w wiosce Miskindża. Wschodnia część Kaukazu Północnego (Czeczenia, Inguszetia, Dagestan) jest znacznie bardziej religijna niż zachodnia. Islam odgrywa tam nie tylko dużą rolę społeczną i stanowi ważny czynnik tożsamości, ale ma znaczny wpływ na sytuację polityczną. Zachodnia część Kaukazu (poczynając od Osetii Północnej) jest natomiast dużo bardziej zeświecczona (islam nie odgrywał tam zresztą decydującej roli nawet przed podbojem rosyjskim w XIX w.).

Na wschodzie regionu istnieją dość silne bractwa sufickie, które są tradycyjnie zaangażowane w rozgrywki polityczne w poszczególnych republikach. W Dagestanie dominuje bractwo Nakszbandija oraz Szazilija (oba te tarikaty łączy w swoim nauczaniu najbardziej wpływowy dagestański szejk Said-efendi Czirkejski), natomiast w Czeczenii i Inguszetii — Kadirija, szczególnie kunta-hadżijewcy (założycielem ich tarikatu był działający w drugiej połowie XIX w. Kunta-hadżi Kiszyjew). Muzułmańskie życie religijne w regionie jest nadzorowane przez duchowne zarządy poszczególnych republik, które kontrolują meczety oraz działalność duchownych. Ściśle współpracują one z władzami. Od początku lat 1990. w regionie działają również islamscy reformatorzy, wzywający do odnowy życia duchowego. Jednoczą się oni we wspólnoty zwane dżamaatami, starają się ściśle przestrzegać norm szariatu. Ostro krytykują zarówno oficjalne duchowieństwo, jak i bractwa sufickie. Reformatorzy zwani są na Kaukazie nie zawsze słusznie „wahabitami” i podlegają represjom ze strony władz i struktur siłowych. Popycha to część z nich do podjęcia walki zbrojnej (w każdej republice istnieje silniejsze lub słabsze podziemie islamskie).

W regionie mieszkają także chrześcijanie, głównie prawosławni. Są nimi Rosjanie, Ukraińcy oraz ok. 2/3 Osetyjczyków i niewielka liczba Kabardyjczyków. Wszyscy należą do Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Prawosławne życie religijne w regionie jest jednak słabo rozwinięte. Mieszkający na Kaukazie Północnym Ormianie są z reguły członkami Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego (choć część wyznaje katolicyzm obrządku ormiańskiego). W regionie żyją także wyznawcy judaizmu, protestanci oraz niewielkie wspólnoty katolików.

Cechą charakterystyczną Kaukazu Północnego jest zauważalny przede wszystkim na zachodnim Kaukazie synkretyzm religijny, przejawiający się w przemieszaniu elementów islamu, chrześcijaństwa i pogaństwa w wierzeniach tamtejszych mieszkańców. W rejonach uznawanych za muzułmańskie bądź chrześcijańskie wciąż czci się więc święte miejsca, święte gaje, źródełka itd. Do niedawna składano jeszcze ofiary bóstwom pogańskim i zbierano się na obrzędy w górach. W wielu regionach czcią otaczane są ponadto pogańskie cmentarzyska, a w Osetii powszechny jest kult mitycznego boga-bohatera Uastyrdży.

3. Historia

Pierwsze ślady bytowania człowieka na terytorium Kaukazu datuje się już na erę paleolitu, czyli epokę kamienną. Pamiątki mezolityczne (sprzed 5-10 tys. lat) należą natomiast do rzadkości, ze względu na zmiany klimatyczne, które doprowadziły do powrotu miejscowej ludności do koczownictwa. W neolicie (6000-4000 lat p.n.e.) ludność północnokaukaskich równin i przedgórza wiodła osiadły tryb życia i zajmowała się uprawą roli i hodowlą bydła. Miejscowe plemiona utrzymywały także kontakty z mieszkańcami sąsiednich regionów.

Epokę brązu (3000-1000 lat p.n.e.) charakteryzowała z kolei rywalizacja między osiadłymi rolnikami i koczowniczymi pasterzami. Ci ostatni wyparli ostatecznie rolników z północnokaukaskich stepów, zajmując ogromne obszary Przedkaukazia. We wczesnej epoce żelaza (VII-VII w. p.n.e.) pojawiły się pierwsze ośrodki wyrobu tego surowca. Na ten okres datuje się też pojawienie się kolonii greckich nad Morzem Czarnym i Azowskim, dzięki którym dysponujemy pierwszymi pisemnymi świadectwami o Kaukazie Północnym.

W tym czasie mają również miejsce intensywne migracje koczowniczych plemion indoeuropejskich na północ od Kaukazu: Kimmerów, Scytów, Sarmatów, Meotów i in. Plemiona te utrzymywały bliskie kontakty, przede wszystkim handlowe, z mieszkańcami greckich kolonii czarnomorskich. W V-IV w. p.n.e. nad Morzem Azowskim, u ujścia Tanaisu (Donu) powstało tzw. Królestwo Bosforskie — państwo o ustroju niewolniczym, powstałe w wyniku zjednoczenia się czarnomorskich kolonii greckich. Ludność tego państwa stanowili Grecy oraz iranojęzyczni koczownicy. Pod koniec II w. p.n.e. królestwo weszło w skład Królestwa Pontyjskiego (z centrum w Azji Mniejszej), późniejszego wasala Rzymu. Królestwo Bosforskie zostało ostatecznie rozbite przez koczowniczych Hunów (IV w. n.e.).

Na początku naszej ery na Kaukazie Północnym dominowało plemię Sarmatów, od których greccy mieszkańcy kolonii czarnomorskich przejęli język i wiele elementów kultury. Ok. II wieku n.e. dominację wśród sarmackich plemion zdobyli Alanowie. Stworzyli oni półkoczownicze państwo na stepach południowej Rosji (rejon Morza Azowskiego i Przedkaukazia), skąd najeżdżali Krym, Azję Mniejszą i Midię.

W IV w. p.n.e. na północnym-wschodzie Kaukazu (terytorium współczesnego Azerbejdżanu i Dagestanu) powstało natomiast najstarsze państwo stworzone przez rdzennych mieszkańców Kaukazu — Albania Kaukaska. Zasiedlające ją narody stworzyły unikalną kulturę. Albania utrzymywała bliskie stosunki z sąsiednimi państwami (m.in. z Alanami) i opierała się ekspansji Rzymu. W IV-V w. n.e., podobnie jak Alanię, poważnie osłabiły ją jednak najazdy koczowniczych Hunów, w rezultacie czego popadła w zależność od Sasanidzkiego Iranu.

Z tego okresu pochodzi natomiast niewiele pisanych świadectw o rdzennych plemionach kaukaskich, zamieszkujących górskie wąwozy, gdzie rzadko docierali stepowi koczownicy.

We wczesnym średniowieczu Kaukaz Północny stanowił konglomerat plemion mówiących różnymi językami i posiadającymi odmienną kulturę. Mieszkali tam zarówno koczownicy, jak i osiadli rolnicy. W IV-VII w. region stał się jedną z aren wielkiej wędrówki ludów. Zapoczątkowali ją germanojęzyczni Goci, którzy najechali państwo Alanów już w III w. Przetrwało ono jednak aż do najazdu tureckich Hunów (IV w.), który zapoczątkował wielką wędrówkę plemion na zachód.

Po zakończeniu epoki wędrówki ludów na Kaukazie Północnym powstały dwa państwa, które dominowały w regionie aż do najazdu mongolskiego. Były to odrodzona na mniejszym terytorium Alania (zachodni i środkowy Kaukaz) oraz zajmujący wschodni Kaukaz oraz wybrzeże Morza Kaspijskiego Kaganat Chazarski. O ile Alanowie byli ludem mówiącym językiem z grupy irańskiej, o tyle Chazarowie to lud tureckojęzyczny, który przywędrował na Kaukaz z Azji Centralnej. Alania wkrótce stała się jednak lennikiem Chazarów, których państwo było jednym z najbardziej tolerancyjnych w historii: mieszkali tam wyznawcy religii pogańskich, chrześcijanie, a później również muzułmanie. Znaczna część elit chazarskich przyjęła judaizm, nie stał się on jednak religią państwową. Władze zezwalały swoim poddanym na swobodę religijną, nie faworyzując żadnego z wyznań.

VII w. przyniósł pojawienie się na Kaukazie Arabów. Mimo podejmowanych wypraw na północ, nie zdołali oni jednak dojść dalej niż do Derbentu, który stał się przyczółkiem trwającej aż do XIX w. islamizacji Kaukazu Północnego. Wschodnia część regionu (głównie współczesny Dagestan) była wówczas areną krwawych wojen arabsko-chazarskich, których rezultatem był podział sfer wpływów: Chazarowie dominowali na stepach północnokaukaskich, zaś Arabowie — w Azerbejdżanie i południowym Dagestanie.

Na przełomie IX i X w. doszło do osłabienia zarówno Chazarii, jak i Arabów władających wschodnim Kaukazem. Umożliwiło to powstanie szeregu niezależnych mini-państw w górskim Dagestanie oraz wyzwolenie się Alanii spod dominacji chazarskiej. Państwo alańskie stało się wówczas najpotężniejszym na Kaukazie. Pod wpływem bizantyjskich i gruzińskich misjonarzy zaczęło się w Alanii rozprzestrzeniać chrześcijaństwo, które zostało wkrótce ogłoszone religią państwową. Powstało nawet zależne jedynie od Konstantynopola biskupstwo alańskie. Kultura Alanii stanowiła mozaikę kultury i języka iranojęzycznych Alanów oraz rdzennych mieszkańców Kaukazu. Okres alański wywarł duży wpływ na tożsamość i kształtowanie się świadomości współczesnych narodów kaukaskich. Za ich potomków uważają się zarówno mówiący językiem z grupy irańskiej Osetyjczycy, jak i tureckojęzyczni Karaczaje i Bałkarzy. Do związków z Alanami przyznają się nawet Czeczenii i Ingusze (ci ostatni nazwali nawet swoją nową stolicę „Magas”; tak nazywała się mityczna stolica Alanów).

X wiek to także pierwsze kontakty mieszkańców Kaukazu Północnego z Rusią. Pochody kijowskiego księcia Światosława nad Don, Wołgę i Morze Azowskie przyczyniły się do osłabienia Chazarii i rozpoczęły napływ na te obszary pierwszych osadników słowiańskich. Nad Morzem Azowskim powstało wówczas Księstwo Tmutarakańskie — przyczółek ekspansji ruskiej w regionie.

Pojawienie się państwa alańskiego i chazarskiego nie oznaczało jednak zakończenia najazdów koczowników z głębi Azji. W IX w. na stepach północnokaukaskich pojawiają się tureckojęzyczni Pieczyngowie, zaś dwieście lat później — Połowcy (Kipczacy), od których prawdopodobnie przejęli język Kumycy, Karaczaje i Bałkarzy. Połowcy prowadzili liczne wojny, przede wszystkim jednak z Rusią Kijowską, rzadko wyprawiając się na Kaukaz.

Przełomowym momentem w historii Kaukazu Północnego były najazdy mongolskie. Miały one miejsce w XIII wieku i doprowadziły do upadku Alanii i Kaganatu Chazarskiego, potwornych zniszczeń całego regionu, zmniejszenia się liczby ludności i upadku kulturalnego. Wiele społeczności kaukaskich schroniło się wówczas wysoko w górach, gdzie nie docierali koczownicy. Żyli tam przez kilka stuleci niemal w całkowitej izolacji.

Po najazdach mongolskich cały Kaukaz Północny został podporządkowany jednemu ze spadkobierców imperium Czyngis-chana tzn. Złotej Ordzie. Złotoordyńscy chanowie, mający swoją siedzibę w Saraju nad Wołgą i uwikłani w ciągłe wojny z państwem Hulagidów w Iranie oraz imperium Timura (Tamerlana), nie byli jednak w stanie w pełni kontrolować górskich społeczności Kaukazu, zaszytych głęboko w wysokogórskich wąwozach, których wejść strzegły skomplikowane systemy wież obronnych. XIV w. przyniósł grabieżcze najazdy Timura, którym towarzyszyły rzezie mieszkańców i ogromne zniszczenia. Dały one kolejny impuls górskim społecznościom do jeszcze większej izolacji i zasiedlenia najbardziej niedostępnych i niegościnnych, lecz przez to względnie bezpiecznych zakątków Kaukazu.

W XV w. w wyniku najazdów zewnętrznych, przede wszystkim jednak wewnętrznych konfliktów, Złota Orda rozpadła się na cztery państwa: Chanat Kazański, Astrachański i Krymski oraz Ordę Nogajską. Sprzyjało to walce poszczególnych narodów kaukaskich o niezależność. Mniej więcej na okres rozpadu państwa złotoordyńskiego przypada czas ostatecznego sformowania się kaukaskich etnosów i ukształtowania się niezwykle skomplikowanego składu etnicznego Kaukazu. Na północnym zachodzie regionu dominowały plemiona czerkieskie (adygskie), spośród których w XV-XVI w. wydzielili się Kabardyjczycy. Wyemigrowali oni na wschód, osiedlając się nad Terekiem i jego lewobrzeżnymi dopływami i zajmując stepy środkowej części Kaukazu. Doprowadziło to powstania na tym obszarze Księstwa Kabardyjskiego.

W dolinach położonych na zachód od terytoriów zamieszkanych przez plemiona adygskie sformował się naród karaczajsko-bałkarki, który przejął język od osiedlających się tam plemion kipczackich. Kolejne doliny zamieszkiwali natomiast Osetyjczycy, Wajnachowie (plemiona czeczeńskie i inguskie) oraz narody dagestańskie.

Pod koniec rządów Złotej Ordy nad Donem zaczęły się pojawiać pierwsze osiedla kozackie. Mieszkali w nich początkowo niezależni od nikogo zbiegli chłopi rosyjscy, z czasem jednak Kozacy podporządkowani zostali władzom carskim. Stali się swoistą forpocztą Imperium Rosyjskiego na Kaukazie, broniąc jego granic przed napadami górali i stopniowo przesuwając się na południe. W XVI w. stanice kozackie pojawiły się również nad Terkiem (Kozacy terscy i grebieńscy), a w XVIII w. nad rzeką Kubań (Kozacy kubańscy). Kozacy przejmowali wiele obyczajów i tradycji od narodów kaukaskich, a nawet wchodzili z nimi w związki rodzinne. XVI w. zapoczątkował również stopniowy napływ ludności rosyjskiej na Kaukaz, który doprowadził do zasiedlenia przez nią większej części północnokaukaskich stepów.

Od XVI do XIX wieku Kaukaz Północny był areną rywalizacji trzech mocarstw: Rosji, Turcji i Persji, zakończonej zwycięstwem Rosjan i wyparciem z regionu wpływów perskich i tureckich. W XVI-XVII w. państwo moskiewskie było jeszcze za słabe, aby podporządkować sobie Kaukaz i stepy między Morzem Kaspijskim a Czarnym, nawiązywało jednak bliskie stosunki z istniejącymi tam organizmami państwowymi, które szukały oparcie w Moskwie w obliczu zagrożenia tureckiego. W ten sposób wasalami Rosji stali się Kozacy dońscy, książęta kabardyjscy, chanowie nogajscy i kałmuccy. Dopiero po stłumieniu powstania Stieńki Riazina w latach 1687-1671 kozactwo dońskie utraciło dużą część niezależności i zmuszone zostało do złożenia przysięgi na wierność carowi. Wywołało to duży opór części starszyzny kozackiej i doprowadziło do wybuchu tzw. powstania buławińskiego (1707-1709). Zostało ono krwawo spacyfikowane przez Piotra I, a obszar Donu stał się zwykłą prowincją Rosji. Odtąd Kozacy stali się narzędziem rosyjskiej polityki na Kaukazie i brali udział we wszystkich wojnach jakie prowadziło Imperium Rosyjskie.

W wieku XVI-XVII stosunki państwa rosyjskiego z narodami kaukaskimi układały się na ogół pokojowo, co wynikało z ich zbieżnych interesów. Był to czas zawierania pierwszych sojuszy między Rosją a Kaukazem. Głównym przeciwnikiem i zagrożeniem dla Rosji i narodów kaukaskich były wówczas chanaty powstałe na gruzach Złotej Ordy: kazański, astrachański i krymski. Utrudniały one Rosji utrzymywanie bezpośrednich stosunków handlowych z państwami Bliskiego i Środkowego Wschodu i odcinały dostęp do Morza Czarnego i Kaspijskiego. Ciągłe najazdy tatarskie stanowiły również poważne zagrożenie dla południowej części Rosji. Chanaty, szczególnie zależny od Turcji Chanat Krymski, były również traktowane jako zagrożenie przez plemiona czerkieskie oraz księstwo kabardyjskie.

Pierwszym związkiem politycznym między Rosją a narodami kaukaskimi był zawarty w 1557 r. sojusz między carem Iwanem IV Groźny oraz kabardyjskim księciem Temriukiem, przypieczętowany małżeństwem cara z córką władcy Kabardy. W drugiej połowie XVI w. Moskwa nawiązała także stosunki z szamchalstwem tarkowskim (Dagestan) oraz społecznościami osetyjskimi. Wtedy zbudowano również pierwsze stanice kozackie nad Terekiem. Nawet stosunki Rosjan ze społecznościami czeczeńskimi i inguskimi były wówczas pokojowe.

Wzmożenie ekspansji na południe stało się bardzo realne po rozbiciu, a następnie włączeniu w granice Rosji Chanatu Kazańskiego (1552 r.) i Astrachańskiego (1556 r.). Wydarzenia Wielkiej Smuty w pierwszych latach XVII w. na niemal stulecie zahamowały jednak ekspansję rosyjską na Kaukazie. Wyraźnemu umocnieniu uległy wówczas wpływy osmańskiej Turcji w regionie. Mimo próśb wielu kaukaskich społeczności o przyjęcie w rosyjskie poddaństwo i ochronę przed Turkami (np. Osetyjczyków), Rosja była za słaba, aby rzucić otwarte wyzwanie Stambułowi.

Sytuacja uległa zmianie za panowania Piotra I, który w wyniku wojen z Turcją uzyskał dla Rosji dostęp do Morza Czarnego (zdobycie Azowa w 1696 r.), zaś w 1722 r. podjął wyprawę przeciwko Persji (zakończoną przyłączeniem do Rosji Dagestanu). W tym okresie w Petersburgu zaczyna dominować pogląd, zgodnie z którym Rosja powinna podbić Kaukaz, aby nie dostał się on pod panowanie Turków (dotąd Rosjanie nie zamierzali podporządkowywać ludów kaukaskich i uważali rzekę Terek za trwałą granicę państwa na południu). Od czasów Piotra I carat podjął więc systematyczne, choć początkowo bardzo ostrożne działania na rzecz podboju Kaukazu. Ekspansja rosyjska osłabła jednak po śmierci Piotra I, przede wszystkim za względu na niepomyślny wynik wojen z Turcją. Pokój belgradzki z 1739 r. ustanawiał np. protektorat Turków nad Czerkiesją i postanawiał, iż Kabarda będzie terytorium neutralnym. W pierwszej połowie XVIII w. Rosja nie zajmowała się poszerzaniem własnego terytorium na Kaukazie, lecz utrzymaniem wybrzeża Morza Czarnego i Kaspijskiego. Tymczasem Turcja i Persja ponownie zwiększyły swoje wpływy w regionie, organizując systematycznie wyprawy wojenne.

Wzmożenie ekspansji rosyjskiej nastąpiło za panowania Katarzyny II, która podjęła decyzję o budowie linii kaukaskiej ciągnącej się od Morza Czarnego do Kaspijskiego. Jedną z głównych twierdz linii był zbudowany w 1763 r. Mozdok oraz Kizlar, który powstał jeszcze w 1735 r. Wzdłuż linii budowano stanice kozackie i osadzano chłopów. Linia była systematycznie przesuwana na południe w miarę podbijania kolejnych ziem. Rozpoczęto również kolonizację zdobywanych obszarów. Druga połowa XVIII w. przyniosła również zhołdowanie wielu społeczności osetyjskich i wajnachskich oraz księstewek dagestańskich.

Impulsem do podjęcia próby ostatecznego podboju Kaukazu Północnego było opanowanie przez Rosję terytoriów na południe od łańcucha Wielkiego Kaukazu. Doszło do tego w wyniku wojen rosyjsko-tureckich i rosyjsko-perskich z przełomu XVIII i XIX w. W granicach Imperium Rosyjskiego znalazły się wówczas terytoria współczesnej Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu. Aby w pełni kontrolować te obszary Rosjanie musieli podporządkować sobie Kaukaz Północny. Na mocy pokoju z Turcją w Kuczuk-Kajnardży (1774 r.) Rosja weszła również w posiadanie wybrzeża czarnomorskiego odcinając tym samym plemionom czerkieskim dostęp do Morza Czarnego.

Rozpoczął się wówczas konsekwentny podbój Kaukazu, którego główną metodą była nie dyplomacja jak w poprzednich wiekach, lecz siła wojskowa. Na Kaukaz zaczęli także napływać rosyjscy urzędnicy, którzy chcieli wprowadzać w regionie własne porządki (m.in. pańszczyznę) i zlikwidować odrębność tamtejszych społeczności. Wywołało to rosnący opór górali przywiązanych do swojej wolności, tradycji i religii i przerodziło się w trwającą kilkadziesiąt lat krwawą wojnę kaukaską.

Pierwszym większym wystąpieniem antyrosyjskim na Kaukazie było tzw. powstanie szejka Mansura w Czeczenii, do którego doszło w latach 1780. Zostało ono krwawo stłumione, lecz już kilkanaście lat później w Dagestanie narodził się ruch zwany miurydyzmem. Na jego czele stali charyzmatyczni imamowie (Gamzat-bek, Gazi-Muhammad i Szamil) oraz szejkowie bractwa sufickiego Nakszbandija (przede wszystkim Muhammad al-Jaragi). Pod sztandarami islamu przewodzili oni walce Dagestańczyków i Czeczenów o wolność i zaprowadzenie prawa szariatu na Kaukazie.

Wojna kaukaska, która kosztowała życie ponad 200 tys. carskich żołnierzy toczyła się na dwóch frontach. Pierwszym z nich była Czeczenia i Dagestan, drugim — zachodni Kaukaz, gdzie zacięty opór armii rosyjskiej stawiały plemiona czerkieskie. Mimo wysiłków podejmowanych przez imama Szamila, powstańcom nie udało się połączyć sił. Nic nie dała również pomoc Turcji, która dostarczała góralom broń. Podbój wschodniej części Kaukazu zakończył się w 1859 r. wzięciem do niewoli Szamila w twierdzy gunibskiej. Czerkiesi walczyli dłużej, bo aż do 1864 r.

Po zakończeniu wojny kaukaskiej miała miejsce masowa emigracja kaukaskich górali do osmańskiej Turcji, zwana muhadżirstwem. Wiele regionów, szczególnie na zachodzie Kaukazu, opuściła cała ludność autochtoniczna, na której miejsce przybywali osadnicy rosyjscy. Rezultatem wojny kaukaskiej nie był jednak tylko podbój rosyjski i wygnanie setek tysięcy rdzennych mieszkańców, ale także ostateczna islamizacja regionu. Jednym z celów imama Szamila i jego współpracowników było bowiem zaszczepienie w górach jedynobóstwa i szariatu i walka z wierzeniami pogańskimi, które w wielu społecznościach były bardzo silne aż do końca XIX w. (proces islamizacji Kaukazu był bardzo powolny i trwał od VII w. kiedy Derbent został podbity przez Arabów aż do końca XIX w., kiedy islam przyjęła ostatnia wysokogórska wieś inguska).

Po podboju rosyjskim Kaukaz Północny został podzielony na gubernie (m.in. gubernię terską, dagestańską i inne), władze rosyjskie starały się jednak respektować jego odmienność. Nadal obowiązywał szariat, językiem urzędowym pozostał arabski, górale nie byli powoływani do armii carskiej. Aż do rewolucji sytuacja na Kaukazie była w miarę spokojna, choć w Czeczenii i Dagestanie zdarzały się wystąpienia zbrojne (m.in. w 1877 i 1913 r.). Okres od zakończenia wojny kaukaskiej do rewolucji 1917 r. to także czas tworzenia się świeckich elit północnokaukaskich (do tej pory elitami była wyłącznie starszyzna rodowa i wioskowa oraz duchowni muzułmańscy), zorientowanych na współpracę z Rosją, pozostających pod wpływami kultury europejskiej i coraz bardziej wyalienowanych od swoich rodaków-górali.

I wojna światowa i rewolucja doprowadziły do poważnej destabilizacji sytuacji na Kaukazie. Działali tam zarówno bolszewicy, biali, przedstawiciele ruchów narodowych poszczególnych narodów, jak i zwolennicy powrotu do czasów Szamila i utworzenia na Kaukazie państwa islamskiego.

W maju 1917 r. we Władykaukazie miał miejsce I Kongres Północnego Kaukazu, podczas którego ogłoszono powstanie Związku Zjednoczonych Górali Północnego Kaukazu i Dagestanu; na jego czele stanął czeczeński przedsiębiorca naftowy Tapa Czermojew; kongres opowiedział się za pozostaniem Kaukazu Północnego w składzie Rosji na zasadzie autonomii. Rząd Czermojewa nie istniał jednak długo, ponieważ już jesienią władzę w większych miastach kaukaskich przejęli bolszewicy, którzy w marcu 1918 r. ogłosili powstanie Górskiej Autonomicznej Republiki Radzieckiej.

W tym samym czasie uaktywnili się działacze religijni, którzy na zjeździe w aule Andi w Dagestanie ogłosili powstanie niezależnego od Rosji imamatu Czeczenii i Dagestanu; na czele tego ruchu stanęli: uwolniony z syberyjskiego zesłania dargijski szejk Uzun—hadżi oraz szejk Hadżi al—Hoco (znany bardziej jako Nadżmuddin Gocyński).

Chcąc umocnić swoją pozycję na Kaukazie Północnym bolszewicy obiecali górskim narodom zwrot ziemi zagarniętej im przez carat w XIX w. oraz poszanowanie ich praw religijnych i narodowych. Posunięcia te spotkały się ze zdecydowaną reakcją Kozaków, którzy już w czerwcu 1918 r. wzniecili przeciw nim bunt, powołując Radę Kozacko—Chłopską Kraju Terskiego. Ponieważ w walkach z formacjami kozackimi po stronie bolszewików zdecydowanie wystąpiły narody górskie, bunt został szybko stłumiony.

Również władza bolszewików na Kaukazie nie trwała długo, ponieważ już w pierwszych miesiącach 1919 r. Władykaukaz, Grozny i inne miasta zostały opanowane przez nacierającą znad Kubania Armię Ochotniczą gen. Antona Denikina. Bolszewicy rozpoczęli tworzenie tzw. czerwonej partyzantki, mającej silne oparcie w ludności autochtonicznej. Hasła niepodzielnej Rosji, odmawianie przez białych prawa ludności miejscowej do samostanowienia i konkretne działania podejmowane przez nich w stosunku do górali (próby mobilizacji, wprowadzenie zakazu noszenia broni, faworyzowanie Kozaków, ekspedycje karne na niepokorne auły itd.) bardzo szybko wywołały powszechny opór. Natomiast deklaracje składane góralom przez bolszewików były dla nich bardzo atrakcyjne, dlatego wkrótce zawarty został taktyczny sojusz bolszewików z przywódcami islamskimi. Przywódcy czeczeńskich i dagestańskich islamistów nawiązywali do tradycji Szamila i ogłosili świętą wojnę przeciwko Denikinowi i Kozakom. We wrześniu 1919 r. proklamowali powstanie Emiratu Północnokaukaskiego, który formalnie uznał zwierzchnictwo sułtana tureckiego. Głównym ośrodkiem oporu muzułmańskiego przeciwko białym stało się Wiedieno, natomiast bolszewicy dowodzeni przez Asłambeka Szeripowa i Nikołaja Gikało mieli swoją bazę w miejscowości Szatoj. Powstanie rozpoczęte przez islamistów w Dagestanie bardzo szybko objęło cały górny Dagestan i Czeczenią (równina pozostawała w rękach Denikina). Po klęsce armii Denikina w centralnej Rosji, później zaś na południu połączone siły muzułmańsko—bolszewickie w marcu 1920 r. opanowały Władykaukaz i Grozny.

O ile w czasie walk z Denikinem stosunki między przywódcami muzułmańskimi i miejscowymi bolszewikami, wśród których było wielu potomków zwolenników Szamila, układały się pomyślnie, o tyle po przywróceniu na Kaukazie władzy Sowietów nastąpił między nimi poważny konflikt. Ściągnięci na Kaukaz rosyjscy komuniści i czerwonoarmiści nie rozumieli i nie szanowali miejscowych tradycji, pogardzając zwyczajami górali, nie respektując ich odmienności i traktując Kaukaz jak podbity kraj. Już w sierpniu 1920 r. w Dagestanie i Czeczenii wybuchło antybolszewickie powstanie, które objęło ziemie wchodzące niegdyś w skład imamatu Szamila. Pomimo znacznej dysproporcji sił na niekorzyść powstańców aż do wiosny 1921 r. stawiali oni zacięty opór Armii Czerwonej, ciesząc się silnym poparciem ludności. Powstanie zostało stłumione dopiero gdy na Kaukaz ściągnięto dodatkowe oddziały wojska i Czeka, a wobec popierających rebeliantów aułów zastosowano taktyki identyczne z tymi, jakich używały wojska carskie w XIX w. Ostatnim punktem oporu islamistów był auł Gidatl na granicy dagestańsko—gruzińskiej, który padł w kwietniu 1921 r.

Jednymi z pierwszych posunięć bolszewików po opanowaniu Kaukazu były masowe represje w stosunku do ludności kozackiej, która stanowiła główną podporę armii Denikina. Na mocy specjalnych postanowień rządu centralnego przystąpiono do systematycznej likwidacji stanic kozackich, wysiedlając lub mordując znaczną część ich mieszkańców (była to tzw. polityka roskazaczywania). Skonfiskowane ziemie miały przypaść góralom.

W styczniu 1921 r. we Władykaukazie odbył się zjazd przedstawicieli narodów północnokaukaskich, w którym uczestniczył komisarz ludowy Rosji Sowieckiej ds. narodowościowych Józef Stalin; zapewnił on delegatów, że nowa władza będzie respektować miejscową tradycję i religię i nie sprzeciwia się szariatowi; zadeklarował również zwrot ziem zabranym góralom przez carat. Wobec tego delegaci uznali władzę radziecką i proklamowali powstanie Górskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, w której skład weszła Czeczenia, Inguszetia, Osetia, Kabarda, Bałkaria i Karaczaj. Już jednak od 1922 r. rozpoczęło się rozdzielanie Górskiej ASRR na poszczególne obwody i republiki autonomiczne. W końcu ukształtował się dzisiejszy podział administracyjny.

Po niepowodzeniach polityki komunizmu wojennego kierownictwo radzieckie w 1921 r. zmieniło kurs. Wraz z polityką NEP—u (Niezależna Ekonomiczna Polityka) zaczęto również realizować tzw. korienizację, czyli ograniczone respektowanie odrębności narodowych i wiązanie z partią miejscowych grup etnicznych. Korienizacja, która objęła także republiki północnokaukaskie, oznaczała obsadzanie partyjnych i państwowych stanowisk przedstawicielami miejscowej ludności, popieranie rozwoju języków narodowych, upowszechnianie oświaty i kultury. Do nowych kaukaskich elit, oprócz nielicznych miejscowych komunistów, weszli więc także przedstawiciele inteligencji, wyznającej poglądy nacjonalistyczne a częściowo też islamskie; gotowi byli zaakceptować socjalizm i autonomię w ramach Rosji Sowieckiej w zamian za poszanowanie rodzimej kultury.

Już jednak w 1923 r. dostrzegalne się stały zarysy rychłej zmiany kursu władzy w stosunku do miejscowych elit i mniejszości narodowych: wszczęto wówczas kampanię antyreligijną i zlikwidowano sądy szariackie. W grudniu 1929 r. kierownictwo radzieckie przystąpiło do kolektywizacji rolnictwa i „likwidacji kułaków jako klasy”. Już pierwsze próby rozkułaczania i tworzenia kołchozów wywołały jednak wrzenie, szczególnie silne w Czeczenii, gdzie wybuchły lokalne bunty. W końcu jednak bolszewikom udało się doprowadzić do zakończenia kolektywizacji.

Tak jak w całym ZSRR lata 1930. wiążą się na Kaukazie z wielkim terrorem. Największa fala terroru miała miejsce w latach 1937—1938; represjom poddano wówczas kilkadziesiąt tysięcy osób — członków komitetów partyjnych, rad różnych szczebli, dziennikarzy, pisarzy, naukowców, duchownych, szejków sufickich. W październiku 1938 r. aresztowano nawet wszystkich członków plenum republikańskiego komitetu partyjnego narodowości czeczeńskiej i inguskiej. Masowo zamykano także meczety i palono arabskie rękopisy. Terror trwał aż do wybuchu wojny radziecko—niemieckiej.

II wojna światowa była kolejnym bardzo bolesnym okresem w historii regionu. Znaczna część Kaukazu znalazła się jesienią 1942 r. pod okupacją niemiecką (wszystkie republiki oprócz Czeczenii, Inguszetii i Dagestanu). Dla Niemców Kaukaz miał bardzo duże znaczenie strategiczne, ponieważ ich celem było opanowanie azerbejdżańskich pól naftowych. Mimo podejmowanych wysiłków, armii niemieckiej nie udało się jednak przełamać frontu i przedrzeć na drugą stronę Wielkiego Kaukazu (choć dotarli aż na przedmieścia Władykaukazu i zatknęli flagę na Elbrusie).

Niemcy prowadzili wobec kaukaskich narodów politykę znacznie łagodniejszą niż wobec ludności słowiańskiej. Pozwolili na otwarcie meczetów, zwrócili część ziemi zabranej góralom podczas kolektywizacji, pozwolili na działalność kulturalną. Liczyli iż skłoni to górali do współpracy z Niemcami. Rzeczywiście wielu przedstawicieli narodów kaukaskich wstępowało do proniemieckich ugrupowań zbrojnych i podejmowało aktywną walkę zbrojną przeciwko Sowietom. Znacznie większa liczba mieszkańców Kaukazu walczyła jednak lojalnie w szeregach Armii Czerwonej.

Wyparcie Niemców z Kaukazu otworzyło jedną z najtragiczniejszych kart w historii tamtejszych narodów. Władze radzieckie na podstawie specjalnych dekretów przystąpiły bowiem do wysiedlania całych narodów, uznanych przez Moskwę za niepokorne (oficjalnie przesiedlenia były karą za rzekomą kolaborację z Niemcami). W latach 1943-1944 r. z Kaukazu do Azji Centralnej wysiedlono Karaczajów, Bałkarów, Czeczenów i Inguszy (wysiedlono także Kałmuków, Tatarów krymskich, Turków meschetyńskich, Niemców nadwołżańskich i inne narody). Zlikwidowano Czeczeno-Inguską ASRR (rozdzielono ją między sąsiednie podmioty), Kabardyno-Bałkarię przemianowano na Kabardyjską ASRR, zaś Karaczajo-Czerskieski Obwód Autonomiczny na Czerkieski OA. Na miejsce wysiedlonych narodów osiedlano ich sąsiadów oraz Rosjan.

Śmierć Stalina spowodowała zmiany w polityce narodowościowej ZSRR. W latach 1956-1957 zrehabilitowano wysiedlone narody i zezwolono im na powrót do ojczyzny. Odtworzono też zlikwidowane republiki i przywrócono większość granic sprzed II wojny światowej.

Lata 1960., 1970. i 1980. to okres względnego spokoju na Kaukazie. Władze nie prowadziły wówczas żadnych większych represji, panowała znośna sytuacja gospodarcza. W tym okresie na Kaukazie wykształciła się sowiecka inteligencja, wielu mieszkańców regionu odebrało wykształcenie poza granicami Kaukazu, rzadko zdarzały się konflikty i niesnaski na tle narodowościowym. Szybko postępowała również rusyfikacja, szczególnie w sferze językowej, oraz sekularyzacja. Sytuacja zmieniła się jednak diametralnie pod koniec lat 1980. Na fali polityki głasnosti i pierestrojki powstały ruchy narodowe we wszystkich republikach kaukaskich, domagające się prawdy historycznej, a z czasem również zmian granic, poszerzenia autonomii, a w przypadku Czeczenii nawet pełnej niepodległości. Pierwsza połowa lat 1990. przyniosła destabilizację sytuacji w całym regionie, który stał się najpoważniejszym ogniskiem zapalnym w całej Rosji.

4. Najważniejsze problemy

Kaukaz Północny jest od rozpadu ZSRR najbardziej niestabilnym regionem Federacji Rosyjskiej. Najtrudniejsza sytuacja panowała tam w drugiej połowie lat 1990. Istniała wówczas realna groźba pogrążenia się Kaukazu w całkowitym chaosie, a nawet oderwania pewnych jego części od Rosji (przede wszystkim Czeczenii, która w latach 1991-1994 i 1996-1999 była poza kontrolą Moskwy). W ostatnich latach sytuacja w regionie ulega jednak pewnej poprawie, co wiąże się z lepszą sytuacji ekonomicznej w całej Rosji, którą kraj zawdzięcza ogromnym dochodom ze sprzedaży surowców energetycznych. Część tych pieniędzy trafia również na Kaukaz. Wciąż jednak w regionie koncentruje się całe spektrum problemów natury politycznej, społecznej i gospodarczej. Najtrudniejsza sytuacja panuje obecnie w Inguszetii i Dagestanie.

4.1 Konflikt w Czeczenii

Przez szereg lat konflikt czeczeński stanowił najpoważniejsze wyzwanie dla bezpieczeństwa w regionie północnokaukaskim. Rozpoczął się w 1991 r. i przeszedł od tego czasu pięć etapów:

  • lata 1991-1994 — okres pierwszej quasi-niepodległości republiki; rozpoczął się obaleniem komunistycznych władz w Groznym (jesień 1991 r.) i przejęciem władzy przez zwolenników niepodległości na czele z Zelimchanem Jandarbijewem; wkrótce ogłoszono niepodległość republiki, a prezydentem został gen. Dżochar Dudajew; w 1992 r. z Czeczenii wycofane zostały wojska rosyjskie, Czeczenia stała się więc de facto niepodległym państwem; Dudajew podjął próbę budowy niezależnego państwa czeczeńskiego, która zakończyła się jednak niepowodzeniem i pogrążeniem się Czeczenii w chaosie gospodarczym; autorytarne zapędy Dudajewa doprowadziły do pojawienia się opozycji, która kontrolowała wiele rejonów Czeczenii (m.in. północną część republiki); przy pomocy opozycji Moskwa próbowała dwukrotnie obalić Dudajewa, jednak bez skutku; również wprowadzona blokada gospodarcza Czeczenii nie przyniosła skutków, była ona bowiem nieszczelna;
  • lata 1994-1996 — pierwsza wojna czeczeńska; okres pierwszej qauasi-niepodległości Czeczenii zakończył się interwencją wojsk federalnych w Czeczenii, która rozpoczęła się w grudniu 1994 r.; Rosjanom udało się opanować miasta i większą część republiki, nie byli jednak w stanie skutecznie walczyć z czeczeńską partyzantką dowodzoną przez Asłana Maschadowa i innych komendantów; chcąc zmusić Kreml do negocjacji pokojowych Czeczeni przeprowadzili dwa rajdy na terytorium Rosji: w czerwcu 1995 r. Szamil Basajew zajął szpital w Budionnowsku, zaś w styczniu 1996. Sałman Radujew szpital w dagestańskim Kizlarze; Rosjanie zdecydowali się jednak na rozmowy dopiero w obliczu zbliżających się wyborów prezydenckich w Rosji (czerwiec 1996 r.); przypieczętowaniem politycznej i militarnej klęski Moskwy było zajęcie przez bojowników Groznego w sierpniu 1996 r.; po tym wydarzeniu, w dniu 31 sierpnia 1996 r. podpisane zostało rosyjsko-czeczeńskie porozumienie pokojowe w Chasaw-jurcie, kończące pierwszą wojnę czeczeńską; Moskwa zgodziła się na wycofanie wojsk z Czeczenii i przeprowadzenie tam wyborów; status republiki miał zostać uregulowany do 2001 r. w toku dwustronnych negocjacji; władzę w Czeczenii sprawował wówczas Zelimchan Jandarbijew, który objął stanowisko prezydenta po zabiciu przez Rosjan Dudajewa w kwietniu 1996 r.;
  • 1996-1999 — drugi okres quasi-niepodległości Czeczenii; w styczniu 1997 r. republikę opuściły ostatnie oddziały rosyjskie; odbyły się wówczas uznane przez społeczność międzynarodową oraz Moskwę wybory prezydenckie, w których zwyciężył Asłan Maschadow; wybrano również czeczeński parlament; lata 1996-1999 to druga nieudana próba budowy czeczeńskiej niepodległości; mimo wysiłków Maschadowa kraj pogrążył się w chaosie politycznym i gospodarczym; władze centralne były bardzo słabe, a poszczególne rejony republiki kontrolowali tzw. komendanci polowi, zajmujący się m.in. porwaniami dla okupu i inną działalnością przestępczą; Czeczenia była wówczas rozsadnikiem niestabilności na całym Kaukazie Północnym; wzrośli także w siłę islamiści, zwani na Kaukazie „wahabitami”, którzy dążyli do przekształcenia republiki w państwo islamskie (pojawili się tam także międzynarodowi mudżahedini, którzy urządzili w górach czeczeńskich obozy szkoleniowe); chcą wybić argumenty z rąk islamskiej opozycji Maschadow ogłosił w marcu 1999 r. wprowadzenie w republice szariatu; nie zostało to jednak zaakceptowane przez opozycję, która na tzw. Kongresie Narodów Czeczenii i Dagestanu ogłosiła, że jej celem jest „wyzwolenie” Dagestanu spod władzy rosyjskiej i połączenie obu republik w państwo islamskie;
  • lata 1999-2004 — druga wojna czeczeńska; rozpoczęła się ona rajdem Szamila Basajewa i Chattaba na Dagestan (sierpień 1999 r.) oraz serią zamachów terrorystycznych w rosyjskich miastach, w których zginęło kilkaset osób (wrzesień 1999 r.); choć do dziś nie ustalono kto faktycznie stał za zamachami (wiele wskazuje na to, że rosyjskie służby specjalne), o ich zorganizowanie natychmiast oskarżono Czeczenów; we wrześniu rozpoczęły się bombardowania Czeczenii, a 1 października na jej terytorium wkroczyły wojska federalne; w ciągu kilku miesięcy Rosjanom udało się rozbić regularne oddziały bojowników i opanować terytorium Czeczenii; na fali zwycięstw na froncie czeczeńskim do władzy wyniesiony został Władimir Putin, który został prezydentem Rosji w marcu 2000 r.; w pierwszych lata drugiej wojny w republice trwały intensywne działania zbrojne, a czeczeńscy partyzanci byli na tyle silni, aby organizować rajdy na terytoriach sąsiednich republik oraz zamachy terrorystyczne na Kaukazie i w centralnej Rosji (m.in. na moskiewskiej Dubrowce, w Biesłanie i in.); był to okres masowego naruszania przez wojska federalne praw człowieka w Czeczenii;
  • od 2004 r. — stopniowe przycichanie wojny w Czeczenii i autorytarne rządy klanu Kadyrowów; po zamachu w Biesłanie wojna w Czeczenii zaczęła stopniowo przycichać; złożyło się na to wiele czynników: śmierć, poddanie się lub emigracja wielu czeczeńskich przywódców (m.in. Asłana Maschadowa, Zelimchana Jandarbijewa, Szamila Basajewa), spadek poparcia ludności dla partyzantów, problemy ze zdobywaniem broni i środków finansowych i in.; najważniejszym była jednak zmiana polityki władz federalnych wobec Czeczenii i rozpoczęcie wdrażania tzw. polityki czeczenizacji (od 2002 r.); zakładała ona osłabienie wpływów federalnych struktur siłowych w republice i wzmocnienie lokalnych władz czeczeńskich, złożonych z lojalnych wobec Kremla polityków czeczeńskich; czeczenizacja polegała także na stworzeniu w republice autorytarnego reżimu, na którego czele stanął najpierw Achmad Kadyrow, a później jego syn Ramzan; Kadyrowom pozwolono na stworzenie własnych sił zbrojnych (złożonych głównie z byłych bojowników) i dano dużą autonomię wewnętrzną; dzięki tym instrumentom udało im się spacyfikować sytuację w republice, osłabić bojowników oraz opozycję i wziąć sytuację w republice pod kontrolę;

Obecnie sytuacja w Czeczenii jest znacznie bardziej stabilna niż jeszcze kilka lat temu. Do potyczek z bojownikami dochodzi rzadko (atakują oni przy tym głównie prorosyjskie ugrupowania czeczeńskie, nie zaś armię federalną), nie zdarzają się już również zamachy terrorystyczne. Trwa odbudowa gospodarcza republiki. W Czeczenii panuje jednak autorytarny reżim, prześladujący wszystkich niepokornych i naruszający prawa człowieka. Za kilka-kilkanaście lat Czeczenia może znów stanowić poważny problem dla Rosji, ponieważ Kadyrow i ludzie z jego otoczenia współpracują z Moskwą nie z pobudek ideologicznych, lecz koniunkturalnych. Wiedzą, że obecnie są za słabi, aby przeciwstawić się otwarcie Rosji i podejmować próby zdobycia pełnej niepodległości. Dlatego koncentrują się na zdobywaniu nieformalnej, faktycznej niepodległości. Polityka ta przynosi rezultaty, Czeczenia jest dziś bowiem „ciałem obcym” w ramach Rosji i rządzi się własnymi prawami. Nie można wykluczyć, że w razie osłabienia wewnętrznego państwa rosyjskiego lub poważnego obniżenia się cen na surowce energetyczne, stanowiących podstawę rosyjskiej gospodarki, Czeczeni znów podniosą kwestię niepodległości.

W obozie bojowników doszło natomiast do ostatecznego rozłamu na zwolenników świeckiego, demokratycznego państwa czeczeńskiego oraz islamistów, których celem jest utworzenie na całym Kaukazie państwa islamskiego. Podział ten pokrywa się z podziałem na kraj i emigrację. Podziemie czeczeńskie w republice, na którego czele stoi Dokka Umarow, stanowią islamiści, demokratyczni politycy czeczeńscy przebywają natomiast jako uchodźcy na Zachodzie (ich ideowym przywódcą jest Achmed Zakajew). Symbolicznym zwieńczeniem procesu islamizacji ideologii bojowników było ogłoszenie przez Umarowa powstania Kaukaskiego Emiratu (listopad 2007 r.).

Kolejni przywódcy czeczeńskich bojowników:
1991-1996 — Dżochar Dudajew (zabity w kwietniu 1996 r.)
1996-1997 — Zelimchan Jandarbijew (zabity w lutym 2004 r.)
1997-2005 — Asłan Maschadow (zabity w marcu 2005 r.)
2005-2006 — Abdul-Chalim Sadułajew (zabity w czerwcu 2006 r.)
od 2006 r. — Dokka Umarow

Prorosyjscy prezydenci Czeczenii
1995-1996 — Dokku Zawgajew
2003-2004 — Achmad Kadyrow (w latach 2000-2003 był szefem cywilnej administracji Czeczenii)
2003-2007 — Ału Ałchanow
od 2007 r. — Ramzan Kadyrow

4.2 Konflikty etniczne

Konflikty etniczne stanowiły najpoważniejsze wyzwanie dla Kaukazu Północnego w latach 1990. Pojawiły się one na fali odrodzenia narodowego, które nastąpiło w regionie po rozpadzie ZSRR. Niemal każdy kaukaski naród zgłaszał wówczas pretensje terytorialne do swoich sąsiadów, domagał się utworzenia dla niego oddzielnej republiki lub rejonu. Poglądy nacjonalistyczne zaczęły jednak stopniowo słabnąć. Obecnie konflikty etniczne nie stanowią już na Kaukazie tak dużego problemu. Wciąż występują natomiast tarcia i rywalizacja pomiędzy przedstawicielami poszczególnych etnosów. Stawką w tej rywalizacji są najczęściej wpływy polityczne i gospodarcze; dochodzi też do sporów o ziemię. Tarcia takie występują przede wszystkim w Dagestanie (m.in. między Kumykami a Awarami i Dargijczykami, Lakami a Czeczenami-Akińcami itd.) oraz w Kabardyno-Bałkarii (między dominującymi Kabardyjczykami a pozbawionymi wpływów Bałkarami) i Karaczajo-Czerkiesji (tam z kolei dominują Karaczaje). Coraz poważniejszym problemem jest natomiast rosnąca niechęć do mieszkających w regionie Rosjan, spowodowana wzrostem nastrojów nacjonalistycznych i antykaukaskich w Rosji „właściwej”. Jest ona szczególnie silna w Inguszetii, gdzie regularnie dochodzi do mordowania Rosjan.

Wyjątkiem wśród kaukaskich konfliktów etnicznych jest konflikt osetyjsko-inguski o rejon prigorodny. Jest on wciąż bardzo intensywny i grozi przekształceniem się w otwarte starcia zbrojne. Konflikt ma długą historię. Rozpoczął się w 1944 r., kiedy Inguszy wraz z Czeczenami wysiedlono do Azji Centralnej. Położony na wschód od Władykaukazu rejon prigorodny, należący dotąd do Czeczeno-Inguszetii i zamieszkany przez Inguszy został wtedy włączony do Osetii Północnej. Po powrocie Inguszy z zesłania w 1957 r. i odtworzeniu Czeczeno-Inguszetii nie włączono jednak do niej rejonu prigorodnego. Pozwolono jednak Inguszom wrócić do swoich domów.

Po rozpadzie ZSRR Ingusze zażądali zwrotu rejonu, na co Osetyjczycy nie wyrazili zgody. Jesienią 1992 r. doszło do kilkudniowych krwawych walk ingusko-osetyjskich, w wyniku których zginęło kilkaset osób, a wszyscy Ingusze zbiegli z rejonu prigorodnego do Inguszetii. Kilka lat później rozpoczęły się powolne powroty Inguszy, Osetyjczycy starali się jednak czynić im różnorakie przeszkody. Sytuacja w rejonie konfliktu zaostrzyła się po zamachu w Biesłanie, który w Osetii Północnej był interpretowany jako zemsta Inguszy. Od tego czasu rozpoczęły się coraz częstsze porwania osób narodowości inguskiej w rejonie prigorodnym, z których wiele zaginęło bez wieści. Ingusze do dziś nie pogodzili się również z utratą rejonu, żądając od władz w Moskwie podjęcia działań na rzecz jego zwrotu. Nienawiść między oboma narodami jest tak silna, a sytuacja w rejonie konfliktu tak napięta, iż w każdej chwili może tam dojść do wznowienia walk, które miałyby katastrofalne skutki zarówno dla Inguszetii, jak i Osetii Północnej.

4.3 Działalność islamistów

Dużo poważniejszym od konfliktu czeczeńskiego czynnikiem destabilizującym obecną sytuację na Kaukazie jest działalność islamskich ugrupowań zbrojnych. Istnieją one we wszystkich republikach regionu, przy czym najsilniejsze w Dagestanie, Czeczenii, Inguszetii i Kabardyno-Bałkarii. Bojownicy islamscy działają także w Osetii Północnej, Karaczajo-Czerkiesji, a nawet Kraju Stawropolskim. Ich celem jest obalenie świeckich władz i utworzenie na Kaukazie państwa islamskiego, rządzącego się prawem szariatu. Nie są oni na razie na tyle silni, aby doprowadzić do wybuchu otwartego powstania, organizują jednak zamachy na przedstawicieli federalnych i republikańskich struktur siłowych, szkolą się i prowadzą agitację wśród ludności. Bojownicy cieszą się rosnącym poparciem społecznym (szczególnie w Inguszetii), ze względu na powszechną nienawiść ludności do skorumpowanych władz i panujące na Kaukazie bezprawie.

Istotną przyczyną rozwoju radykalnego islamu w regionie jest brak jakiejkolwiek innej ideologii, która mogłaby stanowić alternatywę dla młodych elit muzułmańskich republik Kaukazu Północnego. Taką koncepcją nie może już być komunizm ani ruchy narodowe, które „wypaliły się” w latach 1990. Zachodnie wartości i koncepcje są dla mieszkańców Kaukazu niezrozumiałe, zaś oficjalna ideologia współczesnego państwa rosyjskiego, której coraz ważniejszym elementem jest nacjonalizm rosyjski i imperializm, trudna do zaakceptowania. Z kolei islam oficjalny jest często skompromitowany współpracą z władzami, zaś duchowni nie posiadają ani autorytetu ani wiedzy teologicznej, mogącej zaimponować młodych mieszkańcom Kaukazu. W takiej sytuacji wielu ludzi wybiera islam radykalny, które daje łatwe odpowiedzi na nurtujące ich pytania i w którego ideologii bardzo ważne miejsce zajmują idee sprawiedliwości społecznej, równości wszystkich muzułmanów. Nieformalni liderzy islamscy są często ludźmi charyzmatycznymi, posiadającymi dobre wykształcenie (często zdobyte w krajach islamskich) i dużą wiedzę teologiczną.

4.4 Destrukcyjna polityka struktur siłowych

Jednym z czynników pobudzających rozwój fundamentalizmu islamskiego i destabilizujących sytuację na Kaukazie są także destrukcyjne działania struktur siłowych na Kaukazie: armii, milicji i służb specjalnych. Zasłaniając się walką z terroryzmem mundurowi prześladują aktywnych religijnie muzułmanów, przede wszystkim ludzi młodych. Są oni oskarżani o religijny ekstremizm, często zatrzymywani, torturowani. Zdarzają się przypadki zabójstw i pokazowych procesów. Zamykane są także niektóre meczety, a przedstawiciele oficjalnego duchowieństwa donoszą na młodych mężczyzn, którzy zbyt często — ich zdaniem — odwiedzają meczety. Powoduje to, że wielu młodych ludzi, często wykształconych. którzy nie byli członkami podziemia islamskiego, bierze broń do ręki i przyłącza się do bojowników. Największe nasilenie represji ma miejsce w Dagestanie, Inguszetii i Kabardyno-Bałkarii.

To właśnie w stolicy tej ostatniej republiki — Nalczyku doszło do zbrojnego wystąpienia miejscowych muzułmanów skupionych wokół charyzmatycznych przywódców: Musy Mukożewa i Anzora Astemirowa. Miało to miejsce w październiku 2005 r. i było reakcją członków kabardyno-bałkarskiego dżamaatu na wieloletnie okrutne prześladowania członków ich wspólnoty przez struktury siłowe.

Struktury siłowe zajmują się także porwaniami ludzi, zaś ofiarami przeprowadzanych przez nie akcji antyterrorystycznych nierzadko padają niewinni, przypadkowi ludzie (w listopadzie podczas jednej z takich akcji w Inguszetii zginął np. 6-letni chłopiec). Działania struktur siłowych wywołują wzburzenie mieszkańców Kaukazu i podrywają zaufanie do władz federalnych w republice.

4.5 Konflikt ideologiczny

Czynnikiem destabilizującym sytuację na Kaukazie jest także zaostrzający się konflikt między zwolennikami świeckiego modelu życia i ustroju społecznego a ludźmi wyznającymi wartości islamskie. Jest on szczególnie silny w Dagestanie. Konflikt ten dzieli często rodziny, jest on bowiem w dużym stopniu konfliktem pokoleniowym: między średnim pokoleniem, wychowanym w czasach radzieckich a ludźmi młodymi, z których wielu zdobyło wykształcenie w krajach muzułmańskich. Obie strony konfliktu pogardzają sobą nawzajem. Zwolennicy świeckiego modelu społeczeństwa uważają wierzących i praktykujących muzułmanów za „wahabitów” i potencjalnych terrorystów, którzy zostali zwerbowani przez arabskich misjonarzy. Oni z kolei nie traktują nawet swoich przeciwników jako muzułmanów, widząc w nich osoby pozbawione kręgosłupa moralnego i zindoktrynowane przez komunizm.

Poważnym problemem jest także konflikt w ramach samego islamu tzn. między oficjalnym duchowieństwem oraz bractwami sufickimi a zwolennikami zreformowania islamu. Ci pierwsi twierdzą, że islam na Kaukazie różni się od islamu na całym świecie, dlatego nie powinno się walczyć z wywodzącymi się z czasów przedislamiskich naleciałościami. Reformatorzy, zwani przez tradycjonalistów „wahabitami”, wzywają do powrotu do islamu z czasów proroka Mahometa, oczyszczenia go z niekanonicznych elementów, odrzucenia wszelkich form kultu niezgodnych z zasadą jedynobóstwa, ścisłego stosowania szariatu itd. Krytykują oficjalne duchowieństwo, szczególnie zaś szejków i członków bractw sufickich za utrzymywanie ludzi w niewiedzy, pobieranie opłat za usługi religijne, niedostateczną znajomość Koranu i Sunny. Konflikt ten był szczególnie silny w latach 1990.; dochodziło wtedy do starć między tarikatystami (członkami bractw) a „wahabitami”.

4.6 Trudna sytuacja społeczno-ekonomiczna

Kaukaz Północny jest najbiedniejszym regionem Federacji Rosyjskiej. Już w czasach radzieckich był on zacofany w porównaniu z innymi częściami imperium; istniało tu ukryte bezrobocie, a wielu ludzi musiało emigrować w poszukiwaniu pracy. Rozpad ZSRR, krach gospodarki centralnie planowanej, wybuch konfliktów zbrojnych, zamknięcie wielu granic pogłębiło istniejące problemy.

Najtrudniejsza sytuacja wciąż panuje w zasobnej w złoża ropy naftowej Czeczenii. Wiele dzielnic Groznego oraz mniejszych miejscowości nadal leży w ruinach, działa niewiele przedsiębiorstw, istnieje ogromne bezrobocie. Utrudniona jest także uprawa roli ze względu na pola minowe. Trwająca od kilku lat odbudowa republiki ze zniszczeń wojennych i ogromne środki z budżetu federalnego przeznaczane na ten cel powoli zaczynają jednak przynosić rezultaty, dzięki czemu w Czeczenii żyje się nieco łatwiej niż jeszcze kilka lat temu.

Trudna sytuacja panuje także w innych republikach, szczególnie w Inguszetii i Dagestanie. Jednym z największych problemów jest nadmiar rąk do pracy, pobudzający emigrację do Moskwy i innych rosyjskich regionów. W centralnej Rosji imigranci z Kaukazu spotykają się często z niechęcią ludności słowiańskiej, szykanami ze strony milicji i agresywną działalnością bojówek nacjonalistycznych. Większość ludności Kaukazu żyje w biedzie, bogaci się natomiast niewielka grupka osób sprawujących władze i ich krewnych. Powszechnym problemem jest także korupcja, przybierająca rozmiary plagi. Właściwie we wszystkich republikach regionu funkcjonuje mafijny system gospodarczy, ludzie prowadzący jakąkolwiek działalność gospodarczą zmuszeni są bowiem opłacać się przedstawicielom władz, aby ci zostawili ich w spokoju. Wszystkie republiki Kaukazu Północnego są dotowane z budżetu federalnego (dotacje są głównym źródłem ich utrzymania). Ogromne wpływy do budżetu rosyjskiego ze sprzedaży ropy i gazu sprawiają jednak, że część z tych pieniędzy trafia również na Kaukaz, przyczyniając się do polepszenia stopy życiowej tamtejszej ludności. Wciąż jest ona jednak najniższa w skali kraju.

Trudną sytuację gospodarczą pogarsza duży przyrost naturalny, który np. w Inguszetii wynosi ok. 11‰ rocznie, zaś w Dagestanie ok. 9. Głód ziemi i brak pracy w górach skłania wielu ludzi do emigracji do miast, gdzie jednak również nie ma dla nich większych perspektyw; w efekcie w takich miastach jak Machaczkała (liczba jej ludności wzrosła z 300 tys. w 1989 r. do ok. 450 tys. w 2002 r.) tworzą się dzielnice nędzy i przybywa bezdomnych.

Złe warunki ekonomiczne i brak perspektyw na przyszłość powodują, że wielu ludzi schodzi na drogę przestępczą, a powszechna dostępność broni sprawia, że Kaukaz Północny jest najbardziej skryminalizowanym regionem Rosji. Niektóre regiony specjalizują się w działalności przestępczej np. Dagestan w przemycie z Azerbejdżanu, zaś Osetia Północna w produkcji nielegalnego alkoholu.

Skutkami kryzysu gospodarczego jest także osłabienie więzi rodzinnych i klanowych (masowe wyjazdy mężczyzn w poszukiwaniu pracy prowadzą do rozpadu wielu rodzin) oraz upadek tradycyjnych wartości moralnych (dawniej na Kaukazie nie było np. prostytucji, żebractwa czy bezdomności; obecnie są to zjawiska coraz częstsze). Coraz poważniejszym problemem jest także narkomania, rośnie liczba osób zarażonych wirusem HIV.

4.7 Rywalizacja klanów o wpływy

W wielu kaukaskich republikach trwa nieustanna brutalna rywalizacja między etnicznymi klanami o władzę i wpływy gospodarcze. Jest ona najbardziej wyraźna w republikach wieloetnicznych: Dagestanie, Kabardyno-Bałkarii i Karaczajo-Czerkiesji. Obowiązują tam niepisane umowy między najbardziej wpływowymi klanami, mającymi oparcie we własnych społecznościach (najczęściej w rejonach, z których się wywodzą). Każdy liczący się polityk dysponuje tzw. grupą poparcia tzn. określoną liczbą młodych mężczyzn, którzy w razie konieczności mogą zebrać się i zademonstrować własną siłę lub rozprawić się z przeciwnikiem ich patrona.

Naruszenie niepisanego status quo prowokuje najczęściej działania odwetowe, które mają na celu przywrócenia stanu równowagi. W porachunkach giną więc szefowie lokalnych administracji, ministrowie, dochodzi do bijatyk, wzajemnego ostrzeliwania się, a nawet porywania krewnych. Porachunki mają często miejsce podczas wyborów, kiedy rywalizacja o władzę zaostrza się. Mimo ciągłego straszenia przez analityków przed destabilizacją Kaukazu z powodu rywalizacji klanowej, sytuacja w regionie nigdy nie wymknęła się jednak spod kontroli.

Dobrym przykładem ilustrującym walkę klanów o wpływy jest Karaczajo-Czerkiesja. Podczas wyborów prezydenckich w 1999 r. nieomal nie doszło tam do konfliktu zbrojnego między klanami karaczajskimi a czerkieskimi i abazyńskimi. Pierwsi popierali Władimira Siemionowa, drudzy — Stanisława Dieriewa. Dzięki interwencji Kremla udało się jednak doprowadzić do uspokojenia sytuacji. Później, w republice zaostrzyła się rywalizacja o kontrolę nad dochodowymi gałęziami gospodarki między dwoma głównymi klanami karaczajskimi. W 2004 r. na rozkaz Ali Kaitowa — zięcia prezydenta Mustafy Batdyjewa — zamordowany został deputowany do parlamentu Rasul Bogatyriow oraz jego sześciu zwolenników, którzy przyjechali na daczę Kaitowa. Oba klany rywalizowały o wpływy gospodarcze. Doszło wówczas do masowych protestów członków klanu Bogatyriowów, żądających ustąpienia prezydenta. Demonstranci dwukrotnie wdarli się nawet do budynków rządowych. Sytuację znów uratowała interwencja Kremla w osobie przedstawiciela prezydenta Putina w południowym okręgu federalnym Dmitrija Kozaka.

4.8 Arbitralna polityka Kremla

Nie zawsze jednak polityka władz federalnych w regionie przynosi pozytywne rezultaty. Jednym z jej podstawowych problemów jest centralizacyjne podejście do Kaukazu i traktowanie go jak zwykłego regionu Federacji, tymczasem jest on jej najbardziej specyficzną częścią, wymagającą szczególnej polityki. Przykładem posunięć prowadzących do wzrostu niestabilności w regionie było ujawnienie planów likwidacji odrębności Adygei i włączenia jej do Kraju Krasnodarskiego. Choć Kreml wycofał się koniec końców z tego pomysłu, wywołał ona falę niezadowolenia we wszystkich republikach zamieszkanych przez narody czerkieskie (Adygea, Kabardyno-Bałkaria i Karaczajo-Czerkiesja). Pojawiały się nawet głosy wzywające do wypowiedzenia posłuszeństwa władzom w Moskwie.

Kreml popiera też często prezydentów poszczególnych republik, nie cieszących się poparciem ludności, czy wręcz przez nią znienawidzonych. Jest to szczególnie poważnym problemem w Karaczajo-Czerkiesji i Inguszetii. W tej ostatniej Moskwa najpierw zmusiła do ustąpienia ze stanowiska charyzmatycznego i nie zawsze zgadzającego się z federalnym centrum prezydenta Rusłana Auszewa, później zaś przeprowadziła „wybory” własnego kandydata — pozbawionego charyzmy i całkowicie powolnego rozkazom z Kremla oficera FSB Murata Ziazikowa. Miało to miejsce na przełomie 2001 i 2002 r. Od tego czasu poziom nastrojów antyrosyjskich w Inguszetii znacznie się zwiększył, a sytuacja uległa daleko idącej destabilizacji, za co w znacznym stopniu odpowiada Ziazikow.

Frustrację mieszkańców wielu kaukaskich republik wywołuje także obecna polityka Moskwy wobec Czeczenii tzn. przyznawanie jej znacznie większej autonomii wewnętrznej i przydzielanie ogromnych środków z budżetu. Inne republiki, które nigdy nie wypowiedziały Moskwie posłuszeństwa, są tymczasem niedoinwestowane i poddane znacznie większej kontroli ze strony federalnego centrum.

Największym błędem polityki rosyjskiej na Kaukazie wydaje się jednak zezwalanie strukturom siłowym na daleko idącą samowolę i przekazywania im de facto we władanie niektórych regionów. Takim regionem jest obecnie Inguszetia, ogłoszona w sierpniu 2007 r. strefą operacji antyterrorystycznej. Wprowadzono tam dodatkowe oddziały wojskowe, a najważniejsze stanowiska w miejscowych strukturach siłowych zajęli Rosjanie (Ingusze zostali z nich usunięci). Wprowadzone do republiki wojska zajmują się nie tylko walką z rzeczywistymi bojownikami, ale także represjami wobec cywili. Powoduje to oburzenie ludności republiki i grozi wybuchem otwartego konfliktu. Ingusze są sfrustrowani również polityką władz federalnych wobec problemu rejonu prigorodnego; Moskwa wyraźnie faworyzuje w tym konflikcie Osetyjczyków.

Nie wszystkie posunięcia Kremla na Kaukazie można jednak uznać za błędne. Trafionymi decyzjami personalnymi było np. mianowanie prezydentem Kabardyno-Bałkarii Arsena Kanokowa — pochodzącego z republiki biznesmena, robiącego interesy w Moskwie i nie zamieszanego w rywalizację klanową w Nalczyku. Okazał się on sprawnym administratorem i dobrym rzecznikiem interesów republiki w Moskwie. Udana była również nominacja Muchu Alijewa na prezydenta Dagestanu (wiosna 2006 r.) i zastąpienie nim konfliktowego i autorytarnego Magomiedali Magomiedowa. Alijew podobnie jak Kanokow nie jest reprezentantem żadnego z miejscowych klanów, co pozwala mu odgrywać rolę arbitra.

Prezydenci i gubernatorzy na Kaukazie Północnym
Ramzan Kadyrow — prezydent Czeczenii;
Muchu Alijew — prezydent Dagestanu;
Murat Ziazikow — prezydent Inguszetii;
Tajmuraz Mamsurow — prezydent Osetii Północnej;
Arsen Kanokow — prezydent Kabardyno-Bałkarii;
Mustafa Batdyjew — prezydent Karaczajo-Czerkiesji;
Asłan Tchakuszynow — prezydent Adygei;
Alensandr Tkaczow — gubernator Kraju Krasnodarskiego;
Aleksandr Czernogorow — gubernator Kraju Stawropolskiego.

opracowanie: Maciej Falkowski



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!