Ciekawe miejsca

Achty – jedna z najwikszych miejscowoci zamieszkanych przez Lezginw; stolica rejonu achtyskiego; pooona nad rzek Samur, u stp Gwnego Kaukaskiego Grzbietu; jak na doni wida stamtd Szalbuzdag (4142 m. n.p.m.) i najwyszy szczyt Dagestanu – Bazardiuzi (4466 m. n.p.m.); cho Achty s wsi, rynek w centrum nadaje im charakter miasteczka; do podboju rosyjskiego w Achtach znajdowaa si siedziba ksistwa achtyskiego; obecnie we wsi znajduje si m.in. twierdza rosyjska z pierwszej poowy XIX w., stary meczet (z ktrego minaretu mona usysze jeden z najadniej wykonywanych azanw w caym Dagestanie), regionalne muzeum oraz cmentarz i kamienny most przecignity malowniczo nad rzek Achty-czaj; Achty syn take z sadw jaboniowych i rde wody mineralnej; Achty to dobry punkt wypadowy w gry poudniowego Dagestanu (do rejonu rutulskiego, na Szalbuzdag, do Kurusza, w gr rzeki Achty-czaj); we wsi znajduje si baza rosyjskich wojsk pogranicznych lepiej wic postara si o zezwolenie na przebywanie w strefie przygranicznej.

Achulgo – jeden z najwikszych zijaratw (miejsc pielgrzymkowych) w Dagestanie; pooony przy drodze z Bujnacka do Uncukula i Botlicha, w miejscu gdzie zlewaj si Awarskie i Andyjskie Kojsu; dawniej istnia tu au Achulgo, ktry zosta jednak cakowicie zniszczony w 1839 r. podczas dugiego oblenia grali dowodzonych przez Szamila przez wojska carskie; au zosta zdobyty, Szamil zdoa jednak zbiec; na miejscu dawnego auu – ruiny domw i umocnie; z Achulgo mona oglda przepikne widoki na okoliczne gry; na szczytach wokoo ustawiono kilka portretw Szamila;


zatrzymuj si tu marszrutki, ludzie modl si, pij wod ze witego rdeka, wi chusteczki na drzewach i porczach ustawionych wzdu cieki wiodcej do zijaratu; mona si tam dosta z Machaczkay marszrutkami jadcymi do Uncukula, Botlicha, Agwali, Karaty.

Ajmaki – wie w rejonie gergebilskim; pomidzy ni a Gergebilem rozciga si kanion ajmakiski – jeden z najadniejszych w Dagestanie, wyobiony przez rzek Ajmakink.

Andi – wysokogrska wie w rejonie botlichskim zamieszkaa przez odrbn grup etniczn – Andyjczykw; Andi ley u stp Grzbietu Andyjskiego (jednego z odgazie Gwnego Kaukaskiego Grzbietu), oddzielajcego Dagestan od Czeczenii; wiedzie tdy droga do Czeczenii (przez przecz Charami) oraz do rejonu gumbetowskiego (przez przecz Andyjskie Wrota);

Andi byo niegdy woln spoecznoci grali, za po podboju rosyjskim – stolic okrgu andyjskiego; mieszkacy wsi zajmuj si hodowl owiec oraz wyrobem synnych na caym Kaukazie burek z wojoku (w dniu dzisiejszym burki zakadane s przez najbliszych zmarej osoby przez kilka dni po mierci); we wsi niezwykle pikny wysoki minaret przy meczecie; Andi zostao opisane we wspomnieniach Konstantego Kalinowskiego – Polaka zesanego w XIX w. na Kaukaz za udzia w spisku przeciwko wadzom carskim; dosta si on do niewoli kaukaskich powstacw i zosta sprzedany jednemu z mieszkacw Andi, gdzie spdzi kilka lat; jadc do Andi warto zajecha po drodze do pooonej niedaleko Botlicha wioski Kwanchidatl, ktrej mieszkacy od setek lat zajmuj si wydobywaniem soli; aby dojecha do Andi naley najpierw dotrze marszrutk z Machaczkay do Botlicha, a nastpnie takswk, autostopem lub pieszo ok. 30-40 km do Andi.


Agu – rejon agulski, pooony w poudniowym Dagestanie; prowadzi do niego droga wzdu rwcej rzeki Czirag-czaj, ktra za rejonem chiwskim wyrzebia gboki malowniczy kanion, zwany wwozem mongolskim (tdy wojska Mongow prboway przedosta si w XIII w. w gb Dagestanu); stolic rejonu jest wioska Tpig, poona ju za grn granic lasu; cay region ley wrd zielonych k alpejskich i gr o agodnych zboczach, zielonych przez wiksz cz roku (w przeciwiestwie do gr rodkowego Dagestanu, ktre s jaowe i wyschnite); bardzo przyjemnie si po nich wdruje; w rejonie jest kilka jezior, z ktrych najadniejsze znajduje si niedaleko wsi Czirag (przez miejscowych uwaane jest za wite); Agu dzieli si na kilka oddzielonych od siebie acuchami grskimi wwozw zamieszkanych przez poszczeglne grupy etnograficzne Aguw; przez Agu wiedzie do dobra droga do rejonw kuliskiego i lackiego; do Tpigu jed marszrutki z Derbentu, za do najbardziej odlegej wioski – zamieszkanego przez Dargijczykw i na wp opuszczonego Cziragu autobus z Machaczkay.

Bachar – wioska w rejonie akuszyskim zamieszkana przez Lakw; synie z wyrobw ceramicznych i garncarskich; zajmuj si tym wycznie kobiety, mczyni maj cakowity zakaz (nawet dotykania gliny, z ktrej robi si garnki), co jest podobno pozostaoci matriarchatu.


Bujnack – miasto rejonowe w rodkowym Dagestanie, jego dawna stolica (do rewolucji padziernikowej); dawniej miasto nosio nazw Temir-Chan-Szura; do czasw podboju rosyjskiego bya to wioska leca niedaleko jednej z rezydencji szamchaa tarkowskiego (wadcy Ksistwa Tarkowskiego) we wsi Kafyr-Kumuch; rozwj Temir-Chan-Szury rozpocz si w pierwszej poowie XIX w., kiedy wadze carskie postanowiy zbudowa tam stolic guberni dagestaskiej; miasto szybko stao si gwnym fortem rosyjskich wojsk w Dagestanie oraz jego centrum administracyjnym i gospodarczym; osiedlali si tam gwnie Rosjanie i Ormianie; przez cay XIX w. yo tam wielu Polakw, zsyanych na Kaukaz za udzia w powstaniach; istnia tam nawet koci katolicki (zniszczony w latach 1930.) oraz cmentarz; po rewolucji nazw miasta zmieniono na Bujnack dla uczczenia dagestaskiego komunisty Ullubija Bujnackiego; miasto zaczo podupada po przeniesieniu stolicy do Machaczkay; obecnie to senne, niewielkie miasteczko, majce jednak swj urok, szczeglnie kiedy przyjedziemy tu z zatoczonej, zakorkowanej i gonej Machaczkay; w centrum budynek administracji w sowieckim stylu oraz cakiem przyjemny park z fontann; w miecie jest take cerkiew prawosawna (Andriejewskij wojennyj sobor), kilka meczetw, islamski uniwersytet oraz wiele ceglanych kamieniczek pamitajcych czasy carskie; nie warto tam jecha specjalnie, mona zrobi sobie jednak kilkugodzinn przerw w drodze z gr; dojazd marszrutk z Machaczkay (ok. 1 godz.).


Chajchi niewielki au w rejonie kuliskim, na co dzie zamieszkay przez kilka rodzin; co dwa lata (w lata nieparzyste) odbywa si tam festiwal kultury lakijskiej Szunudag (od nazwy gry), na ktry zjedaj si gwiazdy wszystkich dagestaskich narodw; oprcz wspczesnej muzyki estradowej na festiwalu mona posucha muzyki operowej (np. w wykonaniu kompozytora i piewaka operowego Szirwani Czalajewa) oraz obejrze pokazy tradycyjnych tacw poszczeglnych narodw; jest to jeden z najwikszych festiwali, na ktry zjedaj si Dagestaczycy z caej Rosji a w szczeglnoci osoby pochodzce z regionu kuliskiego i Chajchi; oprcz czci estradowej jest to okazja do poznania przyszego maonka, swatw lub znalezienia pracy u ciotecznego wujka w Moskwie; w Chajchi na potrzeby festiwalu wybudowano hotel (cennika brak), zagraniczni gocie z pewnoci znajd jednak dach nad gow u gocinnych mieszkacw lub letnikw.


Chuczni – gwn atrakcj Chuczni, ktre s stolic rejonu tabasaraskiego, jest pikny wodospad; jest to popularne miejsce piknikowe Dagestaczykow z Derbentu i okolic; niestety ostatnimi czasy ilo przybyszw mona pozna po rozmiarze mietniska wok; obok wodospadu wybudowano w 2007 r. nowy hotel (cena okoo 50 z/osob), ktrego pracownicy mog chtnie zorganizowa wycieczki po okolicy, np. do naturalnego, skalnego mostu miedzy dwoma dolinami; niedaleko Chuczni znajduje si take tzw. twierdza siedmiu braci przypominajca twierdz derbenck; dojazd marszrutk z dworca autobusowego w Derbencie okoo 1 godziny.

Chunzach – dua wie pooona w rodkowym Dagestanie na chunzachskim paskowyu; dobre miejsce na robienie wycieczek po okolicznych kanionach i wwozach; liczne przepikne wodospady, w tym liczcy 70 m wysokoci wodospad na rzeczce Tobot, spadajcy z paskowyu niedaleko wioski Arani; z krawdzi paskowyu niedaleko Chunzacha, w stron wsi Teletl, Golotl i Gocatl rozcigaj si przepikne widoki; przy dobrej pogodzie wida gr Diklos-mta na granicy z Gruzj; Chunzach przed podbojem rosyjskim by stolic Chanatu Awarskiego, jednego z najsilniejszych dagestaskich pastewek; znajdowa si tu paac chanw, wiele starodawnych meczetw; wie zostaa jednak zburzona przez imama Szamila, poniewa jej mieszkacy nie chcieli podda si jego wadzy; Chunzach zosta odbudowany przez Rosjan po podboju Dagestanu; we wsi Arani znajduje si dobrze zachowana twierdza zbudowana w drugiej poowie XIX w. oraz meczet, gdzie wedug poda chroniony jest miecz Abu-Muslima – arabskiego wojownika, ktry w VII w. nawraca Dagestaczykw na islam; Chunzach jest sercem grskiego Dagestanu i nieformaln stolic Awarw (dialekt chunzachski jest podstaw literackiego jzyka awarskiego, z Chunzacha pochodzio wielu awarskich intelektualistw i poetw); do Chunzacha jed marszrutki z dworca pnocnego Machaczkay; a tutaj jest bardzo dokadna mapa okolic Chunzacha.

Cudachar – dua dargiska wie w rejonie lewaszyskim, pooona przy drodze z Machaczkay do Kumucha; ley wrd malowniczych gr; w dawnych czasach jeden z centrw pastewka Akusza; z powstaniem Cudacharu wie si legenda: dwoje zakochanych oraz dwch braci dziewczyny postanowio uciec ze swojej rodzinnej miejscowoci, poniewa tamtejszy wadca stosowa prawo pierwszej nocy; uciekajc zatrzymali si na nocleg; rano zauwayli, e nad ich gowami gniazdo uwia jaskka; uznali to za dobry znak i zaoyli tam osad – pniejszy Cudachar; pniej – zgodnie z tradycj – najstarszy syn w rodzinie szuka sobie miejsca w okolicach Cudacharu, gdzie budowa dom; tak powstay liczne kolonie Cudacharu (po dargisku „machi”); najwiksz z nich jest Chadalmachi – wie pooona w wwozie rzeki Kazikumuchskie Kojsu, przy gwnej drodze wiodcej z Machaczkay w gry; zatrzymuj si tam wszystkie marszrutki; Chadalmachi synie z bazaru, a Cudacharcy (i w ogle Dargijczycy) znani s w caym Dagestanie z zamiowania do handlu.


Cumada – rejon cumadyski pooony jest w samym rogu Dagestanu, w grnym biegu rzeki Andyjskie Kojsu; graniczy z Gruzj i Czeczeni; jego stolic jest wioska Agwali; ze wzgldw geograficznych, przyrodniczych, historycznych i etnograficznych jest to jeden z najbardziej egzotycznych rejonw republiki; zamieszkuje go kilka malekich narodw, liczcych po kilka tysicy osb, mwicych wasnymi jzykami (Tindalowie, Czamalalowie, Chwarszyni, Baguaowie i in.); kada z tych grup etnicznych mieszka w oddzielnym wwozie; wioski Cumady pooone s w trudno dostpnych miejscach (do niektrych nie ma drg), na grzbietach grskich, w wskich, wyobionych w skaach, mrocznych wwozach; niemal wszystkie auy to typowe wysokogrskie wioski dagestaskie; do najciekawszych nale Tindi, Kwanada, Tlondoda, Chusztada, Eczeda, Chwarszy; jest tam wiele starych meczetw, zijaratw i kamiennych domw, na ktrych cianach zachoway si setki przedislamskich petroglifw (np. symbolizujce soce swastyki) oraz tablic z napisami po arabsku; mieszkacy rejonu zajmuj si hodowl owiec oraz tarasow upraw pl (orz najczciej bykami); s bardzo tradycyjni, wci yj jak przed wiekami; warto wiedzie, e w wikszoci wiosek nieformalnie obowizuje szariat; nie wolno pi alkoholu, organizowa hucznych wesel, kobiety musz nosi chustki itd.; wyjtkiem jest Agwali; planujc podr do Cumady naley liczy si z licznymi kontrolami dokumentw, rejon ley bowiem w strefie przygranicznej; lepiej wybiera wioski lece z dala od granicy, na prawnym brzegu Andyjskiego Kojsu; z Cumady wiod cieki do rejonu szamilskiego i cuntyskiego; dojazd marszrutk z machaczkaliskiego dworca pnocnego do Agwali, a nastpnie pieszo lub przygodnym transportem do poszczeglnych wiosek; polecamy bardzo dobry portal o rejonie, gdzie mona zobaczy wiele zdj.

Czaroda – rejon czarodyski to jeden z najbardziej oddalonych zaktkw Dagestanu, pooony wrd pasm grskich sigajcych 4 tys. m. n.p.m.; stolic rejonu jest wie Curib; zamieszkuj go Awarowie, a dolin rzeki Risor Arczycy – niewielki nard spokrewniony z Lezginami; istniej tam doskonae warunki do grskich wdrwek i wspinaczki; z Czarody wiod grskie cieki do rejonw: tliaratyskiego, rutulskiego, lackiego i szamilskiego; wanym atutem jest to, e rejon nie ley przy adnej granicy, nie potrzeba wic zezwole na chodzenie po grach i przebywanie tam; istnieje tam wiele tradycyjnych, wysokogrskich, odcitych od wiata auw i bajkowa przyroda; we wsi Ritliab znajduje si take najwikszy w Dagestanie wodospad na rzece Ojsor.


Czoch – au w rejonie gunibskim; jeden z najstarszych w Dagestanie; pooony na skonie gry; w dawnych czasach Czoch stanowi wolny au, nie podporzdkowany nikomu; wraz z ssiednimi 19-ma innymi wioskami wchodzi w skad konfederacji zwanej Andalal; mieszkacy Czocha synli z handlu; w XIX w. Czochcy bardzo szybko uznali wadz Rosjan, za co ich wie zostaa spalona przez imama Szamila; urodzio si tam take wielu dagestaskich komunistw oraz nauczycieli i naukowcw; do dzi we wsi stoi pomnik Stalina (w cianie domu kultury), islam nie ma zbyt silnych pozycji, wielu ludzi uwaa si natomiast za komunistw; w Czochu zachowao wiele starych kamiennych domw, niektre z kamiennymi napisami i rzebami na cianach i odrzwiach; na centralnym placu, od ktrego we wszystkie strony odchodzi pltanina wskich uliczek, stoi nowy meczet; na wzgrzu grujcym nad wsi – paac pochodzcego z Czocha Abusupiana Charcharowa – naczelnika portu morskiego w Machaczkale; we wsi zachowa si take dom Chalil-Beka Musajasula, synnego dagestaskiego malarza, ktry po rewolucji 1917 r. wyemigrowa z Rosji i y na emigracji (Niemcy i USA); w jego twrczoci dominuj motywy dagestaskie (niektre obrazy Musajasula mona zobaczy pod tym linkiem; jest on take autorem ksiki o Dagestanie pt. „Kraina ostatnich rycerzy”; wiele ciekawych informacji o Czochu moe dostarczy Isa Umulgatow – wicedyrektor miejscowej szkoy; z Czocha rozcigaj si pikne widoki na okoliczne gry, jest to take dobra baza do zorganizowania wycieczki do Gamsutla.


Datuna – wie w rejonie szamilskim; niedaleko niej znajduje si niewielka redniowieczna cerkiew, ktra bya prawdopodobnie najduej funkcjonujc wityni chrzecijask w Dagestanie po przyjciu islamu (dziaaa do XVIII w.); chrzecijastwo w te okolice przynieli prawdopodobnie misjonarze gruziscy, stopniowo ustpio ono jednak miejsca islamowi.

Derbent – drugie co do wielkoci miasto Dagestanu, piknie pooone w wskim przesmyku midzy grami Wielkiego Kaukazu a Morzem Kaspijskim; Derbent jest jednym z najciekawszych miejsc w Dagestanie, miastem o niezwykym klimacie, gdzie czu atmosfer Bliskiego Wschodu; zawsze stanowi on wany punkt strategiczny pomidzy Zakaukaziem i cigncymi si na pnoc od Kaukazu stepami oraz istotny orodek handlowy; przez Arabw, ktrzy podbili go w VII w., zwany by „Bab al-abwab”, czyli „Wrota Wrt”; po podboju sta si gwnym orodkiem islamizacji wschodniej czci Kaukazu; najedcy podzielili miasto na magay, gdzie osiedlali ludno z Pwyspu Arabskiego (by maga palestyski, mosulski, damasceski i in.); Mongoowie, ktrzy zajli miasto w XIII w. nazwali go z tureckiego „Demir-kapy” („elazne Wrota”); pniej, a do zajcia go przez Rosj w XIX w., Derbent by stolic miejscowego niezalenego ksistwa.

Najciekawszym zabytkiem Derbentu jest grujca nad miastem doskonale zachowana twierdza Naryn-kala zbudowana w V-VI w. przez Persw; jest tam take muzeum regionalne i may sklepik z pamitkami; od twierdzy do morza cign si kamienne mury miejskie, przez ktre wiedzie dziewi bram; niegdy mur, zwany Dag-Bary, cign si kilkadziesit kilometrw w gb ldu (do dzi zachowao si wiele jego fragmentw); warto zwiedzi duma-meczet (meczet pitkowy) z VII w., w ktrym wsplnie modl si sunnici i szyici, oraz inne stare meczety (w sumie jest ich 13); poniej meczetu rozciga si stare miasto z labiryntem wskich uliczek i domami o paskich dachach; w Derbencie jest take wiele starych klimatycznych cmentarzy z licznymi mogiami witych muzumaskich i szachidw, otaczanymi kultem przez mieszkacw miasta; najsynniejszym z nich jest cmentarz Kyrchljar, gdzie znajduje si mogia czterdziestu arabskich wojownikw-mczennikw, ktrzy zginli w wojnach z Chazarami oraz mauzoleum Tuti-Bike, ktra rzdzia Derbentem w XVIII w.; w miecie jest take nieczynna cerkiew ormiaska oraz synagoga ydw grskich, ktrych spoeczno liczy blisko 1500 lat (mwi oni jzykiem duhur zblionym do jzyka perskiego); Derbent wpisany jest na list wiatowego dziedzictwa kulturowego UNESCO; z Machaczkay do Derbentu najlepiej dojecha marszrutk z dworca poudniowego (kursuj rednio co p godziny); w miecie jest kilka prywatnych hotelikw, knajpek (m.in. wypasiona restauracja Szachristan) oraz bazar, gdzie mona zaopatrzy si w wiee owoce i warzywa, doskonae sery i wdzone ryby; przenocowa mona rwnie w turbazie Czajka na poudnie od Derbentu (marszrutki z bazaru), piknie pooonej nad brzegiem Morza Kaspijskiego; jest tam piaszczysta plaa, a obok knajpka, w samej turbazie panuj jednak warunki spartaskie; przy dobrej pogodzie rozciga si stamtd przepikny widok na gry poudniowego Dagestanu.

Gamsutl – opuszczona wie pooona w rejonie gunibskim, pomidzy Czochem i Sogratlem; obecnie mieszka tam tylko jeden czowiek; wie jest pooona w trudno dostpnym miejscu, wiod tam wycznie grskie cieki; ze wszystkich stron au otaczaj przepacie; zbudowane jeden obok drugiego kamienne domy, z ktrych wiele zachowao si w bardzo dobrym stanie, tworz ze wsi niedostpn twierdz; wskie uliczki stanowi labirynt; wie ma niesamowit atmosfer, mona tam wyobrazi sobie jak wyglday w dawnych czasach dagestaskie auy; s tam te ruiny meczetw i przedislamskie cmentarzysko; w dawnych czasach w Gamsutlu mieszkali znani w caym Dagestanie jubilerzy, ktrzy synli z wyrobw ze srebra; niemal z kadego punktu Gamsutla rozcigaj si przepikne widoki na okoliczne gry;

Niegdy gsto zaludniony Gamsutl poczwszy od lat 1960. stopniowo wyludnia si; mieszkacy ze wzgldu na trudne warunki ycia przesiedlali si na rwniny i do okolicznych wiosek; do Gamsutla mona najlepiej dosta si z Czocha: od drogi Czoch-Sogratl przed mostem odchodzi cieka w prawo, ktra serpentynami prowadzi do Gamsutla; dotarcie z Czocha do Gamsutla zajmuje ok. 2 godz.

Gidatl – historyczna nazwa konfederacji wolnych auw, pooona w rejonie szamilskim (d. sowieckim), w dolinie jednego z dopyww Awarskiego Kojsu; w skad Gidatla wchodz wioski: Urada, Maczada, Gentab, Tliach, Tidib, Chotoda, Nakitl i Chuczada; pooone s wrd alpejskich k i tarasowych pl, u stp grzbietu grskiego Nukatl (najwyszy szczyt – 3915 m. n.p.m.), oddzielajcego rejon szamilski od czarodyskiego, do ktrego wiedzie wysokogrska cieka; szczeglnie interesujce s wioski Urada i Tidib tworzce niedostpne twierdze; s tam take obronne wiee, co stanowi wyjtek w Dagestanie (wie praktycznie si tam nie spotyka, w przeciwiestwie do Czeczenii, Inguszetii i Osetii); w Gidatlu znajduje si wiele zijaratw (witych miejsc), starych meczetw i cmentarzy; do Gidatla mona dosta si jadc najpierw marszrutk z Machaczkay do Chebdy, a stamtd takswk, autostopem lub pieszo.

Gimry – rodzinny au imama Szamila, malowniczo pooony wrd gr rodkowego Dagestanu; w okolicy pikne kaniony wyobione przez rzek Awarskie Kojsu.

Dziki unikalnemu ciepemu klimatowi i pooeniu (wioska ley w kotlinie osonitej ze wszystkich stron grami) Gimry syn z sadw owocowych, przede wszystkim morelowych; obecnie prowadzona jest tam tzw. operacja antyterrorystyczna (KTO), std dostanie si do auu nie jest proste; Gimry odcite s od wschodniej czci Dagestanu (droga z Bujnacka) kilkukilometrowym tunelem, ktrego pilnuje wojsko; tunel jest oficjalnie zamknity, jednak za odpowiedni opat (500 rubli) marszrutki jadce w grskie rejony (np. cumadyski, botlichski) s przepuszczane; naley si liczy z du iloci kontroli dokumentw, pyta itp.; tunel robi ogromne wraenie, jest bowiem wydrony w skale, ale nie dokoczony; z sufitu cieknie woda, panuj tam egipskie ciemnoci, nie ma jezdni; nawet jeli nie ma moliwoci dostania si do Gimrw, tunel warto zobaczy, tym bardziej e tamtdy wiedzie rwnie droga na Achulgo.

Gocatl – pooony w rejonie chunzachskim au rzemielnikw, ktrzy produkuj wyroby z miedzi i srebra; w XIX w. powsta tam nawet cech jubilerw; mona tam obejrze ich warsztaty i zaopatrzy si w takie towary jak zastawy stoowe, kieliszki, tace, bransoletki, kolczyki, naszyjniki, kinday; Gocatl ley blisko drogi Machaczkaa-Chunzach.

Goor – opuszczona wie w rejonie szamilskim, pooona na szczycie wzgrza; zachoway si malownicze ruiny z licznymi wieami i kamiennymi domami; Goor ley przy drodze z Chebdy do wsi Kachib.

Gumbet – kraina historyczno-geograficzna na zachodzie Dagestanu, przy granicy z Czeczeni, od ktrej oddziela j Grzbiet Andyjski; od pnocnej czci Dagestanu oddziela go z kolei grzbiet Salatau; stolic rejonu gumbetowskiego jest wie Mechelta; w dawnych czasach auy Gumbetu tworzyy woln spoeczno; Gumbetowcy utrzymywali bliskie stosunki z Czeczenami z Iczkerii (szanowani Gumbetowcy rozstrzygali np. spory pomidzy czeczeskimi tejpami); z Gumbetu wiedzie wysokogrska droga do wsi Andi przez przecz Andyjskie Wrota (2507 m. n. p.m.m.).


Gunib – rejonowa wie w rodkowym Dagestanie, pooona na grujcym nad okolic trudno dostpnym paskowyu, otoczonym ze wszystkich stron kilkusetmetrowymi przepaciami; w dolnej czci paskowyu, na wystpie skalnym zawieszonym nad rzek Kara Kojsu, pooony jest wspczesny Gunib – dua wie z rynkiem, punktem widokowym i regionalnym muzeum; w XIX w. istnia tam garnizon wojsk carskich; z Dolnego Gunibu serpentynami prowadzi droga do Grnego Gunibu, gdzie obecnie znajduje si baza turystyczna (tzw. turbaza) oraz ogrd botaniczny (paskowy gunibski charakteryzuje si unikalnym klimatem z licznymi rolinami endemicznymi); do 1859 r. istnia tam au otoczony polami tarasowymi, zosta jednak zburzony podczas walk Rosjan z gralami; to wanie Gunib by miejscem gdzie przywdca powstacw – imam Szamil dosta si do carskiej niewoli; zakoczyo to kilkudziesicioletni wojn kaukask; na Grnym Gunibie mona oglda miejsce upamitniajce ten fakt, jak rwnie twierdz zbudowan pod koniec XIX w. przez Rosjan (jest ona bardzo malowniczo pooona, z jej murw mona podziwia zapierajc dech w piersiach panoram dagestaskich gr); z Gunibu mona organizowa jednodniowe wycieczki po paskowyu np. w gr kanionu wyobionego przez przepywajc tamtdy rzek.


Kalakorejsz – opuszczony au w rejonie dachadajewskim, pooony niedaleko wiosek Kubaczi i Dibgalik; nazw mona przetumaczy jako „miasto Kurejszytw”; Kurejszyci to jedno z arabskich plemion, z ktrego pochodzili ludzie przesiedleni tu w redniowieczu przez arabskich najedcw; miasto-twierdza zostao zaoone, aby umacnia islam wrd okolicznych plemion dagestaskich; przez stulecia Kalakorejsz by wanym centrum misjonarskim i handlowym; yo to wielu muzumaskich uczonych (alimw) i sufickich szejkw; tu zatrzymyway si te karawany kupcw wdrujcych przez Dagestan; mieszkacy Kalakorejsza przez wieki uywali jzyka arabskiego z czasem jednak wynarodowili si, stajc si Dargijczykami; w latach 1950. zostali wysiedleni przez wadze sowieckie na rwniny; dzi we wsi nikt nie mieszka, prowadzone s jednak prace remontowe majce na celu przywrcenie Kalakorejszowi dawnej wietnoci; w bardzo dobrym stanie jest meczet z XI w. – cel pielgrzymek ze wzgldu na pochowanych tam muzumaskich witych; w rodku pikne rzeby w kamieniu z ornamentami, na ktrych wida wpywy achemenidzkiego Iranu; na miejscowym cmentarzu pikne rzebione nagrobki i sarkofagi; powoli odbudowuje si te niektre kamienne domy; do wsi mona dotrze ciek wiodc ze wsi Dibgalik, lecej niedaleko drogi Derbent-Urkarach; prowadzi tam take dobra, wiodca wrd piknych zalesionych gr droga ze wsi Trisanczi; po przejciu w brd potoku wchodzimy na dawn kamienn drog, ktra serpentynami prowadzi do Kalakorejsza; miejsce magiczne, posiadajce niezapomniany klimat.

Kara-Kiure – wie w rejonie dokuz-paryskim; znajduje si tam stary meczet datowany na X-XI w.; niedaleko wsi wodospad wysoki na 60 m.


Koroda – wie w rejonie gunibskim; skada si z dwch czci – starej Korody, pooonej na nawisie skalnym nad pyncy tamtdy rzek oraz nowej, oddzielonej od niej ziemnym mostem; Koroda to typowy dagestaski au – z wskimi uliczkami, starym meczetem i minaretem; na cmentarzu wiele interesujcych nagrobkw; ludzie s tam wyjtkowo otwarci i gocinni; do Korody wiedzie droga ze wsi Karadach prowadzca przez pikny kanion o niemal pionowych cianach; atwo mona zobaczy tam ory i spy; prowadzi stamtd grska droga do Gunibu.


Kubaczi – wysokogrski au pooony w rejonie dachadajewskim, syncy z wyrobu srebra; mieszkaj tam Kubaczycy, zaliczani do Dargijczykw, mwicy jednak wasnym jzykiem i uwaajcy si za odrbny nard; sami okrelaj siebie mianem „Urbugan”; dawniej zwani byli z arabskiego „Zirichgeranami” („wyrobnicy kolczug”), pniej przyja si turecka nazwa „Kubaczi” (oznaczajca to samo); au jest pooony wrd malowniczych zalesionych gr, na zboczu jednej z nich; Kubaczi-Zirichgeran stanowio przez cae stulecia odrbne pastwo i rzdzio si wasnymi prawami; mieszkacy przyjli islam stosunkowo pno (XV w.), w wierzeniach i obrzdach przez dugi czas zachoway si elementy zoroastryzmu; Kubaczycy od wiekw zajmowali si produkcj broni i wyrobw ze srebra, czym synli daleko poza granicami Dagestanu; rwnie dzi wielu mieszkacw zajmuje si rzemiosem; we wsi mona zwiedzi wiele domowych zakadw jubilerskich, czy produkujcych kinday, szable (oczywicie jako pamitki), miski, kuwszyny itd.; niektre domy wygldaj jak muzea; co czwartek odbywa si tam bazar, zamknita jest wwczas fabryka wyrobw ze srebra; zastawy stoowe, kieliszki, tace, bransoletki, kolczyki itp. – to wszystko mona kupi u miejscowych rzemielnikw po znaczenie niszej cenie ni w Machaczkale; w Kubaczi moemy te oglda wiele starych kamiennych domw, a w grnej czci wsi – dwie wiee obronne wykorzystywane dzi jako domy; w Kubaczi jest take jedyny w Dagestanie meczet przeznaczony wycznie dla kobiet (nazywa si Chunala); na cianach wielu domw petroglify z XIII-XIV w. przedstawiajce zwierzta.


Kumuch – centrum rejonu lackiego, dawna siedziba kazikumuchskich chanw i gwny orodek Lakw, zwanych niegdy Kazi-Kumuchami; w centrum wioski meczet pitkowy (duma-meczet) pochodzcy z VIII wieku; na uwag zasuguj ciany meczetu, pomalowane w pikne, kwieciste wzory; niedaleko meczetu widoczny z wielu punktw Kumucha minaret zbudowany w 1865 r., kiedy rzdzili tu ostatni kumuchscy chanowie; napis na prawej cianie minaretu gosi: „Ten dom wybudowali ci, ktrzy boj si Allaha w 1329 r. hidry i dach jego naoyli w tyme roku”; nieopodal cmentarz miejscowych chanw, na ktrym znajdziemy grb chana Murtuz-Alego z przeomu XVII i XVIII w.; Kumuch syn niegdy z wyrobw z miedzi (kuwszyny, koty itd., ktre byy sprzedawane w caym Dagestanie); mieszkao tam take wielu jubilerw, ktrzy emigrowali do Tyflisu, Baku, Kutaisi, Wadykaukazu, Stambuu, Bagdadu a nawet Addis Abeby; w kady czwartek w Kumuchu odbywa si targ, gdzie moemy si zaopatrzy zarwno w arbuza jak i osa, a przy dobrej koniunkturze wymieni wsptowarzyszk podry na stado owiec; dojazd: marszrutk z „dworca pnocnego” (siewiernaja awtostancja) w Machaczkale, okoo 3.5 godziny, ze zwyczajowym przystankiem na bazarze w Chadalmachi; pasaerowie robi tam zakupy przed wyjazdem w grskie rejony, gdzie produkty s nieco drosze lub trudno dostpne; wicej o zwiedzaniu Kumucha w artykule pt. „Gdzie Bg rozsypa worek z jzykami” na kaukaz.net.

Kurusz – najwyej pooona wie w Dagestanie (2800 m. n.p.m.); ley w rejonie dokuz-paryskim, pomidzy trzema najwyszymi w tej czci Kaukazu szczytami grskimi: Bazardiuzi, Szachdagiem i Szalbuzdagiem (wszystkie ponad 4 tys. m. n.p.m.); zamieszkana przez Lezginw, zajmujcych si pasterstwem owiec; au ley powyej granicy lasw, jest wic w caoci zbudowany z kamienia, do opalanie domw mieszkacy uywaj kiziaku (suszonego krowiego nawozu); kiedy nie istniaa jeszcze granica rosyjsko-azerbejdaska z Kurusza mona byo pieszo przej do Azerbejdanu, na ktrego rwninach mieszkacy pali zim swoje stada; do Kurusza mona si dosta z miejscowoci Usuchczaj (jed tam marszrutki z Derbentu); przy skrzyowaniu skd zaczyna si droga do Kurusza stoj „rejsowe” aziki; ju sama podr nad bezdennymi przepaciami, wrd chmur dostarcza niemao wrae; niestety Kurusz ley w strefie przygranicznej, naley wic liczy si z kontrolami dokumentw i koniecznoci tumaczenia si.


Machaczkaa – stolica Dagestanu (ok. 600 tys. mieszkacw) i gwny wze komunikacyjny republiki; w centrum standard rosyjskich miast, czyli plac Lenina, zwany po prostu placem (czyli Poszczadzi); gwna ulica z deptakiem po rodku nazywa si od kilku lat ulic Gamzatowa, cho i tak wszyscy uywaj nazwy ul. Lenina; rwnie marszrutki maj zwykle napisane dawne nazwy ulic, czasami nawet te z lat 90-tych; na ul. Lenina znajduje si najwikszy w miecie hotel Leningrad oraz kilka sklepikw z pamitkami z Dagestanu; druga gwna ulica to ul. Kalinina (obecnie Szamila); znajduje si tam najwikszy meczet na Kaukazie Pnocnym, zbudowany przez Turkw w latach 90-tych (moe pomieci 10 tys. wiernych); wok meczetu liczne sklepiki islamskie; ulicy Szamila nie polecamy przechodzi w miejscach gdzie nie ma wiate, a i na wiatach warto uwaa, przepisy ruchu drogowego traktowane s bowiem z przymrueniem oka; warto zajrze do muzeum etnograficznego po wschodniej stronie ulicy Lenina (bliej morza), na przedueniu ul. Gorkiego; ekspozycja naprawd imponujca, zwiedzajcych brak, wic obsuga chtnie nas oprowadzi, a moe i na herbatk zaprosi; inne ciekawe muzeum znajduje si na Poszczadzi, po jej pnocnej stronie; nad miastem gruje charakterystyczna gra Tarki-tau, gdzie mieszkacy miasta w weekendy i wita organizuj pikniki; Machaczkaa ley nad morzem, dla ochody mona wic skoczy na miejsk pla, ostatnimi czasy nawet sprztan; czasami wprawdzie ogaszaj w morzu zagroenie ekologiczne i zakaz kpieli, ktry oczywicie wszyscy maj w gboko w powaaniu; aby zaywa kpieli polecamy odjecha ok. 20 km na pnoc od Machaczkay – plae s puste a morze czystsze (brak portu); warto pamita, e Morze Kaspijskie to nie Batyk (jest o wiele bardziej niespokojne, czsto nagle zdarzaj si sztormy) i lepiej daleko nie wypywa; o ile nas kto nie zaprosi na obiad zje mona w coraz liczniejszych barach i restauracjach, np. kafe „Gunib” (ul. Lenina), „Dag Burger” (ul. Lenina), kafe „Wona” przy play oraz kilku innych na ul. 26 Bakiskich Komisarow (obecnie Jaragskiego); kobietom w kafejkach pi piwa nie wypada, chocia ostatnimi czasy to si zmienia; w Machaczkale jest take kilka bazarw, gdzie mona kupi mydo i powido i zaopatrzy si przed wypraw w gry;


Blisko Machaczkay, na poudnie od drogi Machaczkaa-Chasawjurt znajduje si Park Narodowy „Sarykumskie Barchany” – na obszarze kilkudziesiciu kilometrw kwadratowych rozcigaj si ogromne piaszczyste wydmy. Na sam wydm "w principie" (w zasadzie) wchodzi nie wolno.


Ricza – najciekawsza wie rejonu agulskiego, pooona w trudno dostpnym miejscu nad rzek Czirag-czaj; au naley do najstarszych w Dagestanie; domy budowane jeden na drugim, wskie uliczki; Ricza jako jedna z pierwszych w tej czci Dagestanu przyja islam; meczet zbudowano tam w XI w., w 1239 r. zosta jednak zburzony przez Mongow, ktrzy przez kilkanacie miesicy oblegali wie; potem zosta odbudowany; naley do najciekawszych w Dagestanie; w rodku dwa rzdy drewnianych misternie rzebionych supw, z ktrych jeden obraca si wok wasnej osi; w Ricza jest take kilkanacie zijaratw (witych miejsc), gdzie zostali pochowani szachidzi (wojownicy za wiar) i szanowani duchowni muzumascy; pod wsi znajduje si labirynt tajemnych korytarzy i przej wykorzystywanych niegdy przez mieszkacw podczas wojen; Ricza jest znana rwnie z tego, e w latach 1990. krcono tu film „Jeniec Kaukazu” z nieyjcym ju Siergiejem Bodrowem w roli gwnej, grajcym rosyjskiego onierza, ktry zosta wzity do niewoli przez bojownikw czeczeskich; dojazd – marszrutk z Derbentu do Tpiga, a nastpnie pieszo bd autostopem; z Ricza mona wyprawi si do nieodlegego Cziragu ogldajc po drodze, pooone na lewo drogi pikne wysokogrskie jeziorko.

Ruguda – dua wie w rejonie gunibskim o tradycyjnej zabudowie; jest tam wiea czteropitrowa, wiele starych domw i petroglifw, rzeb w kamieniu (take przedislamskich), zwizanych z kultem soca, podnoci itd.; Ruguda wchodzia w skad wolnej spoecznoci Andalal, miaa jednak wrogie stosunki z ssiednim Czochem; z Rugudy grskimi ciekami mona przej do niezwykle ciekawego auu Teletl oraz Grzbietem Nukatl do Gidatla.


Rutul – rejon rutulski, pooony w poudniowym Dagestanie, w grnym biegu rzeki Samur, wrd majestatycznych gr Gwnego Kaukaskiego Grzbietu; rejon zamieszkuje wiele narodowoci: Rutulowie, Lezgini, Cachurzy, Lakowie, Azerowie, Awarowie; najwysz cz wwozu rzeki Samur zajmuj Cachurzy; jest to jedna z najbardziej zapadych i odizolowanych czci Dagestanu; w dawnych czasach Cachur by jednak kwitncym regionem, wchodzcym w skad tzw. Sutanatu Elisujskiego ze stolic w pnocnym Azerbejdanie; stanowi wany orodek myli muzumaskiej na Kaukazie, byo tam wiele meczetw i znana medresa; do dzi zachowao si wiele starych meczetw, w tym we wsi Cachur z X w.; w wioskach cachurskich ludzie wci yj jak przed wiekami, jedyn oznak cywilizacji jest prd docignity tam w czasach sowieckich; do wiosek prowadzi jedyna wska skalista droga; do niektrych wsi (np. Kusur) mona dotrze tylko konno lub pieszo; ciekawe s take wsie zamieszkane przez Rutulw: Ichrek (meczet z XI w.), Arakul (skd prowadzi cieka przez przecz Czulty do rejonu kuliskiego), Michrek, Szinaz i in.; okoliczne gry sigaj 4 tys. m., s tam lodowce i wieczne niegi; do rejonu mona dosta si autobusami lub marszrutkami z Derbentu; jeden raz dziennie jedzi take autobus z Machaczkay do wsi Ichrek; rejon rutulski ley w strefie przygranicznej wic jadc tam trzeba albo zdoby pozwolenie (w Machaczkale lub Achtach) lub liczy na ut szczcia.

samurski las – subtropikalny, reliktowy las rosncy w delcie rzeki Samur, na poudniu Dagestanu; wystpuje tam wiele rolin endemicznych, midzy innymi liany; samurski las objty jest ochron, stworzono tam Samurski Park Przyrodniczy; dojazd z Derbentu do stacji kolejowej Samur lub do wsi Bilbal-Kazmaliar; uwaga na komary!

Sogratl – wie pooona w rejonie gunibskim; tradycyjna zabudowa, wiele starych domw, kilka meczetw z minaretami; w rodku wsi stary cmentarz, gdzie znajduje si mauzoleum Muhammada al-Jaragi, sufickiego szejka, ideologa dagestaskiego miurydyzmu, nauczyciela imama Szamila i duchowego przywdcy powstania dagestaskich grali przeciwko caratowi w XIX w.; po drugiej stronie rzeki, poniej Sogratla znajduje si mauzoleum „Watan” („Ojczyzna”), upamitniajce zwycistwo Dagestaczykw na Persami, ktrzy pod wodz szacha Nadira najechali Dagestan w 1741 r.; jest tam m.in. pomnik, wiea, meczet i muzeum; mauzoleum powstao w latach 1990.; z Sogratla prowadz grskie drogi do ssiedniego rejonu lackiego oraz cieka do Gamsutla.

Szalbuzdag – wita gra, ktr odwiedzaj tumnie pielgrzymi z caego Dagestanu; na szczycie wite rdeko, u podna (a cilej w miejscu do ktrego mona dojecha samochodem terenowym) meczet i dom pielgrzymkowyn w ktrym mona przenocowa (polecamy jednak zabranie namiotu, bo dom bywa przepeniony); aby do tego miejsca dotrze najlepiej zabra si z miejscowymi lub prbowa znale kierowc, ktry nas tam zawiezie; sezon to lipiec i sierpie; Szalbuzdag znajduje si w strefie przygranicznej, wic jako obcokrajowiec naley si liczy z problemami.


Tabasaran – kraina historyczno-geograficzna w poudniowym Dagestanie zamieszkana przez Tabasaranw; w jej skad wchodz dwa rejony: tabasaraski ze stolic we wsi Chuczni i chiwski (stolica – Chiw); gry tabasaraskie s niezbyt wysokie (maksymalnie 2000 m. n.p.m.), poronite jednak piknymi lasami; Tabasaran odznacza si pikn przyrod i dosy agodnym klimatem; cech charakterystyczn regionu jest wiele domw z drewna (lub z drewnianymi elementami); Tabasaranie tradycyjnie zajmuj si wyrobem synnych na caym Kaukazie tabasaraskich dywanw, majcych oryginalne wzory i wci tkanych rcznie; w rejonie mona m.in. zwiedzi najsynniejsze w Dagestanie wodospady w Chuczni, twierdz siedmiu braci, naturalny kamienny most niedaleko tej samej miejscowoci oraz wit jaskini Diurk koo wsi Chustil; warto wiedzie, e Tabasaranie nale do najbardziej gocinnych dagestaskich narodw.

Teletl – wie w rejonie szamilskim, pooona na skonie gry, wrd jaowych, bezdrzewnych ska; wie tworzy nieprzystpn twierdz; w XIX w. Rosjanie zbudowali tam wasn twierdz, ktr wykorzystywali podczas walk z gralami; au by podczas wojny kaukaskiej aren krwawych walki, wielokrotnie zatrzymywa si tam imam Szamil; na poudnie od Teletla znajduje si wzniesienie zwane przez miejscowych Alian-Marcho; otaczane jest ono czci, poniewa czsto modli si tam i medytowa znany teletliski szejk suficki Amir-Alilaw; z wzniesienia mona podziwia pikne widoki m.in. na paskowy chunzachski i rejon czarodyski; z Teletla przez gry wiod drogi do Gunibu i Gidatla, mona stamtd rwnie organizowa wspinaczki na grzbiet Nukatl.

Uncukul – stolica rejonu uncukulskiego w rodkowym Dagestanie; mieszkacy wsi syn z artystycznej rzeby w drewnie; wedug jednego z poda nauczyli si tego rzemiosa od jecw, ktrzy dostali si do niewoli Szamila podczas wojny kaukaskiej w XIX w.; we wsi jest muzeum, gdzie mona oglda wyroby z drewna; w rejonie znajduje si wiele historycznych miejsc zwizanych z wojn kaukask, zijaratw i ciekawych auw np. Aszylta (niedaleko wsi znajduje si wysoki na 103 m wodospad), Baachany, Gimry, Kachabroso i in.

Urkarach – stolica rejonu dachadajewskiego; jest to rejon zamieszkany w wikszoci przez Dargijczykw; pokrywaj go pikne lasy mieszane, gry nie s tam zbyt wysokie, ale bardzo malownicze; warto wybra si do tego rejonu poniewa wanie tam znajduje si Kubaczi oraz Kalakorejsz; w nieodlegych od Urkarachu auach Kiszcza, Zubanczi i Icari – kamienne obronne wiee.

  • Uwaga: nazwy miejscowoci z liter „ch” (jak Chunzach, Chuczni, Achty) wymawiamy jak normalne polskie „ch”, nie za „cz” jak w jzyku angielskim.

Opracowanie: Maciej Falkowski, Iwona Kaliszewska



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zrda), ale nie kradnij!