Ciekawe miejsca

Achty – jedna z największych miejscowości zamieszkanych przez Lezginów; stolica rejonu achtyńskiego; położona nad rzeką Samur, u stóp Głównego Kaukaskiego Grzbietu; jak na dłoni widać stamtąd Szalbuzdag (4142 m. n.p.m.) i najwyższy szczyt Dagestanu – Bazardiuzi (4466 m. n.p.m.); choć Achty są wsią, rynek w centrum nadaje im charakter miasteczka; do podboju rosyjskiego w Achtach znajdowała się siedziba księstwa achtyńskiego; obecnie we wsi znajduje się m.in. twierdza rosyjska z pierwszej połowy XIX w., stary meczet (z którego minaretu można usłyszeć jeden z najładniej wykonywanych azanów w całym Dagestanie), regionalne muzeum oraz cmentarz i kamienny most przeciągnięty malowniczo nad rzeką Achty-czaj; Achty słyną także z sadów jabłoniowych i źródeł wody mineralnej; Achty to dobry punkt wypadowy w góry południowego Dagestanu (do rejonu rutulskiego, na Szalbuzdag, do Kurusza, w górę rzeki Achty-czaj); we wsi znajduje się baza rosyjskich wojsk pogranicznych lepiej więc postarać się o zezwolenie na przebywanie w strefie przygranicznej.

Achulgo – jeden z największych zijaratów (miejsc pielgrzymkowych) w Dagestanie; położony przy drodze z Bujnacka do Uncukula i Botlicha, w miejscu gdzie zlewają się Awarskie i Andyjskie Kojsu; dawniej istniał tu auł Achulgo, który został jednak całkowicie zniszczony w 1839 r. podczas długiego oblężenia górali dowodzonych przez Szamila przez wojska carskie; auł został zdobyty, Szamil zdołał jednak zbiec; na miejscu dawnego aułu – ruiny domów i umocnień; z Achulgo można oglądać przepiękne widoki na okoliczne góry; na szczytach wokoło ustawiono kilka portretów Szamila;


zatrzymują się tu marszrutki, ludzie modlą się, piją wodę ze świętego źródełka, wiążą chusteczki na drzewach i poręczach ustawionych wzdłuż ścieżki wiodącej do zijaratu; można się tam dostać z Machaczkały marszrutkami jadącymi do Uncukula, Botlicha, Agwali, Karaty.

Ajmaki – wieś w rejonie gergebilskim; pomiędzy nią a Gergebilem rozciąga się kanion ajmakiński – jeden z najładniejszych w Dagestanie, wyżłobiony przez rzeką Ajmakinkę.

Andi – wysokogórska wieś w rejonie botlichskim zamieszkała przez odrębną grupę etniczną – Andyjczyków; Andi leży u stóp Grzbietu Andyjskiego (jednego z odgałęzień Głównego Kaukaskiego Grzbietu), oddzielającego Dagestan od Czeczenii; wiedzie tędy droga do Czeczenii (przez przełęcz Charami) oraz do rejonu gumbetowskiego (przez przełęcz Andyjskie Wrota);

Andi było niegdyś wolną społecznością górali, zaś po podboju rosyjskim – stolicą okręgu andyjskiego; mieszkańcy wsi zajmują się hodowlą owiec oraz wyrobem słynnych na całym Kaukazie burek z wojłoku (w dniu dzisiejszym burki zakładane są przez najbliższych zmarłej osoby przez kilka dni po śmierci); we wsi niezwykle piękny wysoki minaret przy meczecie; Andi zostało opisane we wspomnieniach Konstantego Kalinowskiego – Polaka zesłanego w XIX w. na Kaukaz za udział w spisku przeciwko władzom carskim; dostał się on do niewoli kaukaskich powstańców i został sprzedany jednemu z mieszkańców Andi, gdzie spędził kilka lat; jadąc do Andi warto zajechać po drodze do położonej niedaleko Botlicha wioski Kwanchidatl, której mieszkańcy od setek lat zajmują się wydobywaniem soli; aby dojechać do Andi należy najpierw dotrzeć marszrutką z Machaczkały do Botlicha, a następnie taksówką, autostopem lub pieszo ok. 30-40 km do Andi.


Aguł – rejon agulski, położony w południowym Dagestanie; prowadzi do niego droga wzdłuż rwącej rzeki Czirag-czaj, która za rejonem chiwskim wyrzeźbiła głęboki malowniczy kanion, zwany wąwozem mongolskim (tędy wojska Mongołów próbowały przedostać się w XIII w. w głąb Dagestanu); stolicą rejonu jest wioska Tpig, położna już za górną granicą lasu; cały region leży wśród zielonych łąk alpejskich i gór o łagodnych zboczach, zielonych przez większą część roku (w przeciwieństwie do gór środkowego Dagestanu, które są jałowe i wyschnięte); bardzo przyjemnie się po nich wędruje; w rejonie jest kilka jezior, z których najładniejsze znajduje się niedaleko wsi Czirag (przez miejscowych uważane jest za święte); Aguł dzieli się na kilka oddzielonych od siebie łańcuchami górskimi wąwozów zamieszkanych przez poszczególne grupy etnograficzne Agułów; przez Aguł wiedzie dość dobra droga do rejonów kulińskiego i lackiego; do Tpigu jeżdżą marszrutki z Derbentu, zaś do najbardziej odległej wioski – zamieszkanego przez Dargijczyków i na wpół opuszczonego Cziragu autobus z Machaczkały.

Bałchar – wioska w rejonie akuszyńskim zamieszkana przez Laków; słynie z wyrobów ceramicznych i garncarskich; zajmują się tym wyłącznie kobiety, mężczyźni mają całkowity zakaz (nawet dotykania gliny, z której robi się garnki), co jest podobno pozostałością matriarchatu.


Bujnack – miasto rejonowe w środkowym Dagestanie, jego dawna stolica (do rewolucji październikowej); dawniej miasto nosiło nazwę Temir-Chan-Szura; do czasów podboju rosyjskiego była to wioska leżąca niedaleko jednej z rezydencji szamchała tarkowskiego (władcy Księstwa Tarkowskiego) we wsi Kafyr-Kumuch; rozwój Temir-Chan-Szury rozpoczął się w pierwszej połowie XIX w., kiedy władze carskie postanowiły zbudować tam stolicę guberni dagestańskiej; miasto szybko stało się głównym fortem rosyjskich wojsk w Dagestanie oraz jego centrum administracyjnym i gospodarczym; osiedlali się tam głównie Rosjanie i Ormianie; przez cały XIX w. żyło tam wielu Polaków, zsyłanych na Kaukaz za udział w powstaniach; istniał tam nawet kościół katolicki (zniszczony w latach 1930.) oraz cmentarz; po rewolucji nazwę miasta zmieniono na Bujnack dla uczczenia dagestańskiego komunisty Ullubija Bujnackiego; miasto zaczęło podupadać po przeniesieniu stolicy do Machaczkały; obecnie to senne, niewielkie miasteczko, mające jednak swój urok, szczególnie kiedy przyjedziemy tu z zatłoczonej, zakorkowanej i głośnej Machaczkały; w centrum budynek administracji w sowieckim stylu oraz całkiem przyjemny park z fontanną; w mieście jest także cerkiew prawosławna (Andriejewskij wojennyj sobor), kilka meczetów, islamski uniwersytet oraz wiele ceglanych kamieniczek pamiętających czasy carskie; nie warto tam jechać specjalnie, można zrobić sobie jednak kilkugodzinną przerwę w drodze z gór; dojazd marszrutką z Machaczkały (ok. 1 godz.).


Chajchi niewielki auł w rejonie kulińskim, na co dzień zamieszkały przez kilka rodzin; co dwa lata (w lata nieparzyste) odbywa się tam festiwal kultury lakijskiej Szunudag (od nazwy góry), na który zjeżdżają się gwiazdy wszystkich dagestańskich narodów; oprócz współczesnej muzyki estradowej na festiwalu można posłuchać muzyki operowej (np. w wykonaniu kompozytora i śpiewaka operowego Szirwani Czalajewa) oraz obejrzeć pokazy tradycyjnych tańców poszczególnych narodów; jest to jeden z największych festiwali, na który zjeżdżają się Dagestańczycy z całej Rosji a w szczególności osoby pochodzące z regionu kulińskiego i Chajchi; oprócz części estradowej jest to okazja do poznania przyszłego małżonka, swatów lub znalezienia pracy u ciotecznego wujka w Moskwie; w Chajchi na potrzeby festiwalu wybudowano hotel (cennika brak), zagraniczni goście z pewnością znajdą jednak dach nad głową u gościnnych mieszkańców lub letników.


Chuczni – główną atrakcją Chuczni, które są stolicą rejonu tabasarańskiego, jest piękny wodospad; jest to popularne miejsce piknikowe Dagestańczykow z Derbentu i okolic; niestety ostatnimi czasy ilość przybyszów można poznać po rozmiarze śmietniska wokół; obok wodospadu wybudowano w 2007 r. nowy hotel (cena około 50 zł/osobę), którego pracownicy mogą chętnie zorganizować wycieczki po okolicy, np. do naturalnego, skalnego mostu miedzy dwoma dolinami; niedaleko Chuczni znajduje się także tzw. twierdza siedmiu braci przypominająca twierdzę derbencką; dojazd marszrutką z dworca autobusowego w Derbencie około 1 godziny.

Chunzach – duża wieś położona w środkowym Dagestanie na chunzachskim płaskowyżu; dobre miejsce na robienie wycieczek po okolicznych kanionach i wąwozach; liczne przepiękne wodospady, w tym liczący 70 m wysokości wodospad na rzeczce Tobot, spadający z płaskowyżu niedaleko wioski Arani; z krawędzi płaskowyżu niedaleko Chunzacha, w stronę wsi Teletl, Golotl i Gocatl rozciągają się przepiękne widoki; przy dobrej pogodzie widać górę Diklos-mta na granicy z Gruzją; Chunzach przed podbojem rosyjskim był stolicą Chanatu Awarskiego, jednego z najsilniejszych dagestańskich państewek; znajdował się tu pałac chanów, wiele starodawnych meczetów; wieś została jednak zburzona przez imama Szamila, ponieważ jej mieszkańcy nie chcieli poddać się jego władzy; Chunzach został odbudowany przez Rosjan po podboju Dagestanu; we wsi Arani znajduje się dobrze zachowana twierdza zbudowana w drugiej połowie XIX w. oraz meczet, gdzie według podań chroniony jest miecz Abu-Muslima – arabskiego wojownika, który w VII w. nawracał Dagestańczyków na islam; Chunzach jest sercem górskiego Dagestanu i nieformalną stolicą Awarów (dialekt chunzachski jest podstawą literackiego języka awarskiego, z Chunzacha pochodziło wielu awarskich intelektualistów i poetów); do Chunzacha jeżdżą marszrutki z dworca północnego Machaczkały; a tutaj jest bardzo dokładna mapa okolic Chunzacha.

Cudachar – duża dargińska wieś w rejonie lewaszyńskim, położona przy drodze z Machaczkały do Kumucha; leży wśród malowniczych gór; w dawnych czasach jeden z centrów państewka Akusza; z powstaniem Cudacharu wiąże się legenda: dwoje zakochanych oraz dwóch braci dziewczyny postanowiło uciec ze swojej rodzinnej miejscowości, ponieważ tamtejszy władca stosował prawo pierwszej nocy; uciekając zatrzymali się na nocleg; rano zauważyli, że nad ich głowami gniazdo uwiła jaskółka; uznali to za dobry znak i założyli tam osadę – późniejszy Cudachar; później – zgodnie z tradycją – najstarszy syn w rodzinie szukał sobie miejsca w okolicach Cudacharu, gdzie budował dom; tak powstały liczne kolonie Cudacharu (po dargińsku „machi”); największą z nich jest Chadżalmachi – wieś położona w wąwozie rzeki Kazikumuchskie Kojsu, przy głównej drodze wiodącej z Machaczkały w góry; zatrzymują się tam wszystkie marszrutki; Chadżalmachi słynie z bazaru, a Cudacharcy (i w ogóle Dargijczycy) znani są w całym Dagestanie z zamiłowania do handlu.


Cumada – rejon cumadyński położony jest w samym rogu Dagestanu, w górnym biegu rzeki Andyjskie Kojsu; graniczy z Gruzją i Czeczenią; jego stolicą jest wioska Agwali; ze względów geograficznych, przyrodniczych, historycznych i etnograficznych jest to jeden z najbardziej egzotycznych rejonów republiki; zamieszkuje go kilka maleńkich narodów, liczących po kilka tysięcy osób, mówiących własnymi językami (Tindalowie, Czamalalowie, Chwarszyni, Bagułałowie i in.); każda z tych grup etnicznych mieszka w oddzielnym wąwozie; wioski Cumady położone są w trudno dostępnych miejscach (do niektórych nie ma dróg), na grzbietach górskich, w wąskich, wyżłobionych w skałach, mrocznych wąwozach; niemal wszystkie auły to typowe wysokogórskie wioski dagestańskie; do najciekawszych należą Tindi, Kwanada, Tlondoda, Chusztada, Eczeda, Chwarszy; jest tam wiele starych meczetów, zijaratów i kamiennych domów, na których ścianach zachowały się setki przedislamskich petroglifów (np. symbolizujące słońce swastyki) oraz tablic z napisami po arabsku; mieszkańcy rejonu zajmują się hodowlą owiec oraz tarasową uprawą pól (orzą najczęściej bykami); są bardzo tradycyjni, wciąż żyją jak przed wiekami; warto wiedzieć, że w większości wiosek nieformalnie obowiązuje szariat; nie wolno pić alkoholu, organizować hucznych wesel, kobiety muszą nosić chustki itd.; wyjątkiem jest Agwali; planując podróż do Cumady należy liczyć się z licznymi kontrolami dokumentów, rejon leży bowiem w strefie przygranicznej; lepiej wybierać wioski leżące z dala od granicy, na prawnym brzegu Andyjskiego Kojsu; z Cumady wiodą ścieżki do rejonu szamilskiego i cuntyńskiego; dojazd marszrutką z machaczkalińskiego dworca północnego do Agwali, a następnie pieszo lub przygodnym transportem do poszczególnych wiosek; polecamy bardzo dobry portal o rejonie, gdzie można zobaczyć wiele zdjęć.

Czaroda – rejon czarodyński to jeden z najbardziej oddalonych zakątków Dagestanu, położony wśród pasm górskich sięgających 4 tys. m. n.p.m.; stolicą rejonu jest wieś Curib; zamieszkują go Awarowie, a dolinę rzeki Risor Arczyńcy – niewielki naród spokrewniony z Lezginami; istnieją tam doskonałe warunki do górskich wędrówek i wspinaczki; z Czarody wiodą górskie ścieżki do rejonów: tliaratyńskiego, rutulskiego, lackiego i szamilskiego; ważnym atutem jest to, że rejon nie leży przy żadnej granicy, nie potrzeba więc zezwoleń na chodzenie po górach i przebywanie tam; istnieje tam wiele tradycyjnych, wysokogórskich, odciętych od świata aułów i bajkowa przyroda; we wsi Ritliab znajduje się także największy w Dagestanie wodospad na rzece Ojsor.


Czoch – auł w rejonie gunibskim; jeden z najstarszych w Dagestanie; położony na skłonie góry; w dawnych czasach Czoch stanowił wolny auł, nie podporządkowany nikomu; wraz z sąsiednimi 19-ma innymi wioskami wchodził w skład konfederacji zwanej Andalal; mieszkańcy Czocha słynęli z handlu; w XIX w. Czochcy bardzo szybko uznali władzę Rosjan, za co ich wieś została spalona przez imama Szamila; urodziło się tam także wielu dagestańskich komunistów oraz nauczycieli i naukowców; do dziś we wsi stoi pomnik Stalina (w ścianie domu kultury), islam nie ma zbyt silnych pozycji, wielu ludzi uważa się natomiast za komunistów; w Czochu zachowało wiele starych kamiennych domów, niektóre z kamiennymi napisami i rzeźbami na ścianach i odrzwiach; na centralnym placu, od którego we wszystkie strony odchodzi plątanina wąskich uliczek, stoi nowy meczet; na wzgórzu górującym nad wsią – pałac pochodzącego z Czocha Abusupiana Charcharowa – naczelnika portu morskiego w Machaczkale; we wsi zachował się także dom Chalil-Beka Musajasula, słynnego dagestańskiego malarza, który po rewolucji 1917 r. wyemigrował z Rosji i żył na emigracji (Niemcy i USA); w jego twórczości dominują motywy dagestańskie (niektóre obrazy Musajasula można zobaczyć pod tym linkiem; jest on także autorem książki o Dagestanie pt. „Kraina ostatnich rycerzy”; wiele ciekawych informacji o Czochu może dostarczyć Isa Umulgatow – wicedyrektor miejscowej szkoły; z Czocha rozciągają się piękne widoki na okoliczne góry, jest to także dobra baza do zorganizowania wycieczki do Gamsutla.


Datuna – wieś w rejonie szamilskim; niedaleko niej znajduje się niewielka średniowieczna cerkiew, która była prawdopodobnie najdłużej funkcjonującą świątynią chrześcijańską w Dagestanie po przyjęciu islamu (działała do XVIII w.); chrześcijaństwo w te okolice przynieśli prawdopodobnie misjonarze gruzińscy, stopniowo ustąpiło ono jednak miejsca islamowi.

Derbent – drugie co do wielkości miasto Dagestanu, pięknie położone w wąskim przesmyku między górami Wielkiego Kaukazu a Morzem Kaspijskim; Derbent jest jednym z najciekawszych miejsc w Dagestanie, miastem o niezwykłym klimacie, gdzie czuć atmosferę Bliskiego Wschodu; zawsze stanowił on ważny punkt strategiczny pomiędzy Zakaukaziem i ciągnącymi się na północ od Kaukazu stepami oraz istotny ośrodek handlowy; przez Arabów, którzy podbili go w VII w., zwany był „Bab al-abwab”, czyli „Wrota Wrót”; po podboju stał się głównym ośrodkiem islamizacji wschodniej części Kaukazu; najeźdźcy podzielili miasto na magały, gdzie osiedlali ludność z Półwyspu Arabskiego (był magał palestyński, mosulski, damasceński i in.); Mongołowie, którzy zajęli miasto w XIII w. nazwali go z tureckiego „Demir-kapy” („Żelazne Wrota”); później, aż do zajęcia go przez Rosję w XIX w., Derbent był stolicą miejscowego niezależnego księstwa.

Najciekawszym zabytkiem Derbentu jest górująca nad miastem doskonale zachowana twierdza Naryn-kala zbudowana w V-VI w. przez Persów; jest tam także muzeum regionalne i mały sklepik z pamiątkami; od twierdzy do morza ciągną się kamienne mury miejskie, przez które wiedzie dziewięć bram; niegdyś mur, zwany Dag-Bary, ciągnął się kilkadziesiąt kilometrów w głąb lądu (do dziś zachowało się wiele jego fragmentów); warto zwiedzić dżuma-meczet (meczet piątkowy) z VII w., w którym wspólnie modlą się sunnici i szyici, oraz inne stare meczety (w sumie jest ich 13); poniżej meczetu rozciąga się stare miasto z labiryntem wąskich uliczek i domami o płaskich dachach; w Derbencie jest także wiele starych klimatycznych cmentarzy z licznymi mogiłami świętych muzułmańskich i szachidów, otaczanymi kultem przez mieszkańców miasta; najsłynniejszym z nich jest cmentarz Kyrchljar, gdzie znajduje się mogiła czterdziestu arabskich wojowników-męczenników, którzy zginęli w wojnach z Chazarami oraz mauzoleum Tuti-Bike, która rządziła Derbentem w XVIII w.; w mieście jest także nieczynna cerkiew ormiańska oraz synagoga Żydów górskich, których społeczność liczy blisko 1500 lat (mówią oni językiem dżuhur zbliżonym do języka perskiego); Derbent wpisany jest na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO; z Machaczkały do Derbentu najlepiej dojechać marszrutką z dworca południowego (kursują średnio co pół godziny); w mieście jest kilka prywatnych hotelików, knajpek (m.in. wypasiona restauracja Szachristan) oraz bazar, gdzie można zaopatrzyć się w świeże owoce i warzywa, doskonałe sery i wędzone ryby; przenocować można również w turbazie Czajka na południe od Derbentu (marszrutki z bazaru), pięknie położonej nad brzegiem Morza Kaspijskiego; jest tam piaszczysta plaża, a obok knajpka, w samej turbazie panują jednak warunki spartańskie; przy dobrej pogodzie rozciąga się stamtąd przepiękny widok na góry południowego Dagestanu.

Gamsutl – opuszczona wieś położona w rejonie gunibskim, pomiędzy Czochem i Sogratlem; obecnie mieszka tam tylko jeden człowiek; wieś jest położona w trudno dostępnym miejscu, wiodą tam wyłącznie górskie ścieżki; ze wszystkich stron auł otaczają przepaście; zbudowane jeden obok drugiego kamienne domy, z których wiele zachowało się w bardzo dobrym stanie, tworzą ze wsi niedostępną twierdzę; wąskie uliczki stanowią labirynt; wieś ma niesamowitą atmosferę, można tam wyobrazić sobie jak wyglądały w dawnych czasach dagestańskie auły; są tam też ruiny meczetów i przedislamskie cmentarzysko; w dawnych czasach w Gamsutlu mieszkali znani w całym Dagestanie jubilerzy, którzy słynęli z wyrobów ze srebra; niemal z każdego punktu Gamsutla rozciągają się przepiękne widoki na okoliczne góry;

Niegdyś gęsto zaludniony Gamsutl począwszy od lat 1960. stopniowo wyludniał się; mieszkańcy ze względu na trudne warunki życia przesiedlali się na równiny i do okolicznych wiosek; do Gamsutla można najlepiej dostać się z Czocha: od drogi Czoch-Sogratl przed mostem odchodzi ścieżka w prawo, która serpentynami prowadzi do Gamsutla; dotarcie z Czocha do Gamsutla zajmuje ok. 2 godz.

Gidatl – historyczna nazwa konfederacji wolnych aułów, położona w rejonie szamilskim (d. sowieckim), w dolinie jednego z dopływów Awarskiego Kojsu; w skład Gidatla wchodzą wioski: Urada, Maczada, Gentab, Tliach, Tidib, Chotoda, Nakitl i Chuczada; położone są wśród alpejskich łąk i tarasowych pól, u stóp grzbietu górskiego Nukatl (najwyższy szczyt – 3915 m. n.p.m.), oddzielającego rejon szamilski od czarodyńskiego, do którego wiedzie wysokogórska ścieżka; szczególnie interesujące są wioski Urada i Tidib tworzące niedostępne twierdze; są tam także obronne wieże, co stanowi wyjątek w Dagestanie (wież praktycznie się tam nie spotyka, w przeciwieństwie do Czeczenii, Inguszetii i Osetii); w Gidatlu znajduje się wiele zijaratów (świętych miejsc), starych meczetów i cmentarzy; do Gidatla można dostać się jadąc najpierw marszrutką z Machaczkały do Chebdy, a stamtąd taksówką, autostopem lub pieszo.

Gimry – rodzinny auł imama Szamila, malowniczo położony wśród gór środkowego Dagestanu; w okolicy piękne kaniony wyżłobione przez rzekę Awarskie Kojsu.

Dzięki unikalnemu ciepłemu klimatowi i położeniu (wioska leży w kotlinie osłoniętej ze wszystkich stron górami) Gimry słyną z sadów owocowych, przede wszystkim morelowych; obecnie prowadzona jest tam tzw. operacja antyterrorystyczna (KTO), stąd dostanie się do aułu nie jest proste; Gimry odcięte są od wschodniej części Dagestanu (droga z Bujnacka) kilkukilometrowym tunelem, którego pilnuje wojsko; tunel jest oficjalnie zamknięty, jednak za odpowiednią opłatą (500 rubli) marszrutki jadące w górskie rejony (np. cumadyński, botlichski) są przepuszczane; należy się liczyć z dużą ilością kontroli dokumentów, pytań itp.; tunel robi ogromne wrażenie, jest bowiem wydrążony w skale, ale nie dokończony; z sufitu cieknie woda, panują tam egipskie ciemności, nie ma jezdni; nawet jeśli nie ma możliwości dostania się do Gimrów, tunel warto zobaczyć, tym bardziej że tamtędy wiedzie również droga na Achulgo.

Gocatl – położony w rejonie chunzachskim auł rzemieślników, którzy produkują wyroby z miedzi i srebra; w XIX w. powstał tam nawet cech jubilerów; można tam obejrzeć ich warsztaty i zaopatrzyć się w takie towary jak zastawy stołowe, kieliszki, tace, bransoletki, kolczyki, naszyjniki, kindżały; Gocatl leży blisko drogi Machaczkała-Chunzach.

Goor – opuszczona wieś w rejonie szamilskim, położona na szczycie wzgórza; zachowały się malownicze ruiny z licznymi wieżami i kamiennymi domami; Goor leży przy drodze z Chebdy do wsi Kachib.

Gumbet – kraina historyczno-geograficzna na zachodzie Dagestanu, przy granicy z Czeczenią, od której oddziela ją Grzbiet Andyjski; od północnej części Dagestanu oddziela go z kolei grzbiet Salatau; stolicą rejonu gumbetowskiego jest wieś Mechelta; w dawnych czasach auły Gumbetu tworzyły wolną społeczność; Gumbetowcy utrzymywali bliskie stosunki z Czeczenami z Iczkerii (szanowani Gumbetowcy rozstrzygali np. spory pomiędzy czeczeńskimi tejpami); z Gumbetu wiedzie wysokogórska droga do wsi Andi przez przełęcz Andyjskie Wrota (2507 m. n. p.m.m.).


Gunib – rejonowa wieś w środkowym Dagestanie, położona na górującym nad okolicą trudno dostępnym płaskowyżu, otoczonym ze wszystkich stron kilkusetmetrowymi przepaściami; w dolnej części płaskowyżu, na występie skalnym zawieszonym nad rzeką Kara Kojsu, położony jest współczesny Gunib – duża wieś z rynkiem, punktem widokowym i regionalnym muzeum; w XIX w. istniał tam garnizon wojsk carskich; z Dolnego Gunibu serpentynami prowadzi droga do Górnego Gunibu, gdzie obecnie znajduje się baza turystyczna (tzw. turbaza) oraz ogród botaniczny (płaskowyż gunibski charakteryzuje się unikalnym klimatem z licznymi roślinami endemicznymi); do 1859 r. istniał tam auł otoczony polami tarasowymi, został jednak zburzony podczas walk Rosjan z góralami; to właśnie Gunib był miejscem gdzie przywódca powstańców – imam Szamil dostał się do carskiej niewoli; zakończyło to kilkudziesięcioletnią wojnę kaukaską; na Górnym Gunibie można oglądać miejsce upamiętniające ten fakt, jak również twierdzę zbudowaną pod koniec XIX w. przez Rosjan (jest ona bardzo malowniczo położona, z jej murów można podziwiać zapierającą dech w piersiach panoramę dagestańskich gór); z Gunibu można organizować jednodniowe wycieczki po płaskowyżu np. w górę kanionu wyżłobionego przez przepływającą tamtędy rzekę.


Kalakorejsz – opuszczony auł w rejonie dachadajewskim, położony niedaleko wiosek Kubaczi i Dibgalik; nazwę można przetłumaczyć jako „miasto Kurejszytów”; Kurejszyci to jedno z arabskich plemion, z którego pochodzili ludzie przesiedleni tu w średniowieczu przez arabskich najeźdźców; miasto-twierdza zostało założone, aby umacniać islam wśród okolicznych plemion dagestańskich; przez stulecia Kalakorejsz był ważnym centrum misjonarskim i handlowym; żyło to wielu muzułmańskich uczonych (alimów) i sufickich szejków; tu zatrzymywały się też karawany kupców wędrujących przez Dagestan; mieszkańcy Kalakorejsza przez wieki używali języka arabskiego z czasem jednak wynarodowili się, stając się Dargijczykami; w latach 1950. zostali wysiedleni przez władze sowieckie na równiny; dziś we wsi nikt nie mieszka, prowadzone są jednak prace remontowe mające na celu przywrócenie Kalakorejszowi dawnej świetności; w bardzo dobrym stanie jest meczet z XI w. – cel pielgrzymek ze względu na pochowanych tam muzułmańskich świętych; w środku piękne rzeźby w kamieniu z ornamentami, na których widać wpływy achemenidzkiego Iranu; na miejscowym cmentarzu piękne rzeźbione nagrobki i sarkofagi; powoli odbudowuje się też niektóre kamienne domy; do wsi można dotrzeć ścieżką wiodącą ze wsi Dibgalik, leżącej niedaleko drogi Derbent-Urkarach; prowadzi tam także dobra, wiodąca wśród pięknych zalesionych gór droga ze wsi Trisanczi; po przejściu w bród potoku wchodzimy na dawną kamienną drogę, która serpentynami prowadzi do Kalakorejsza; miejsce magiczne, posiadające niezapomniany klimat.

Kara-Kiure – wieś w rejonie dokuz-paryńskim; znajduje się tam stary meczet datowany na X-XI w.; niedaleko wsi wodospad wysoki na 60 m.


Koroda – wieś w rejonie gunibskim; składa się z dwóch części – starej Korody, położonej na nawisie skalnym nad płynący tamtędy rzeką oraz nowej, oddzielonej od niej ziemnym mostem; Koroda to typowy dagestański auł – z wąskimi uliczkami, starym meczetem i minaretem; na cmentarzu wiele interesujących nagrobków; ludzie są tam wyjątkowo otwarci i gościnni; do Korody wiedzie droga ze wsi Karadach prowadząca przez piękny kanion o niemal pionowych ścianach; łatwo można zobaczyć tam orły i sępy; prowadzi stamtąd górska droga do Gunibu.


Kubaczi – wysokogórski auł położony w rejonie dachadajewskim, słynący z wyrobu srebra; mieszkają tam Kubaczyńcy, zaliczani do Dargijczyków, mówiący jednak własnym językiem i uważający się za odrębny naród; sami określają siebie mianem „Urbugan”; dawniej zwani byli z arabskiego „Zirichgeranami” („wyrobnicy kolczug”), później przyjęła się turecka nazwa „Kubaczi” (oznaczająca to samo); auł jest położony wśród malowniczych zalesionych gór, na zboczu jednej z nich; Kubaczi-Zirichgeran stanowiło przez całe stulecia odrębne państwo i rządziło się własnymi prawami; mieszkańcy przyjęli islam stosunkowo późno (XV w.), w wierzeniach i obrzędach przez długi czas zachowały się elementy zoroastryzmu; Kubaczyńcy od wieków zajmowali się produkcją broni i wyrobów ze srebra, czym słynęli daleko poza granicami Dagestanu; również dziś wielu mieszkańców zajmuje się rzemiosłem; we wsi można zwiedzić wiele domowych zakładów jubilerskich, czy produkujących kindżały, szable (oczywiście jako pamiątki), miski, kuwszyny itd.; niektóre domy wyglądają jak muzea; co czwartek odbywa się tam bazar, zamknięta jest wówczas fabryka wyrobów ze srebra; zastawy stołowe, kieliszki, tace, bransoletki, kolczyki itp. – to wszystko można kupić u miejscowych rzemieślników po znaczenie niższej cenie niż w Machaczkale; w Kubaczi możemy też oglądać wiele starych kamiennych domów, a w górnej części wsi – dwie wieże obronne wykorzystywane dziś jako domy; w Kubaczi jest także jedyny w Dagestanie meczet przeznaczony wyłącznie dla kobiet (nazywa się Chunala); na ścianach wielu domów petroglify z XIII-XIV w. przedstawiające zwierzęta.


Kumuch – centrum rejonu lackiego, dawna siedziba kazikumuchskich chanów i główny ośrodek Laków, zwanych niegdyś Kazi-Kumuchami; w centrum wioski meczet piątkowy (dżuma-meczet) pochodzący z VIII wieku; na uwagę zasługują ściany meczetu, pomalowane w piękne, kwieciste wzory; niedaleko meczetu widoczny z wielu punktów Kumucha minaret zbudowany w 1865 r., kiedy rządzili tu ostatni kumuchscy chanowie; napis na prawej ścianie minaretu głosi: „Ten dom wybudowali ci, którzy boją się Allaha w 1329 r. hidżry i dach jego nałożyli w tymże roku”; nieopodal cmentarz miejscowych chanów, na którym znajdziemy grób chana Murtuz-Alego z przełomu XVII i XVIII w.; Kumuch słynął niegdyś z wyrobów z miedzi (kuwszyny, kotły itd., które były sprzedawane w całym Dagestanie); mieszkało tam także wielu jubilerów, którzy emigrowali do Tyflisu, Baku, Kutaisi, Władykaukazu, Stambułu, Bagdadu a nawet Addis Abeby; w każdy czwartek w Kumuchu odbywa się targ, gdzie możemy się zaopatrzyć zarówno w arbuza jak i osła, a przy dobrej koniunkturze wymienić współtowarzyszkę podróży na stado owiec; dojazd: marszrutką z „dworca północnego” (siewiernaja awtostancja) w Machaczkale, około 3.5 godziny, ze zwyczajowym przystankiem na bazarze w Chadżalmachi; pasażerowie robią tam zakupy przed wyjazdem w górskie rejony, gdzie produkty są nieco droższe lub trudno dostępne; więcej o zwiedzaniu Kumucha w artykule pt. „Gdzie Bóg rozsypał worek z językami” na kaukaz.net.

Kurusz – najwyżej położona wieś w Dagestanie (2800 m. n.p.m.); leży w rejonie dokuz-paryńskim, pomiędzy trzema najwyższymi w tej części Kaukazu szczytami górskimi: Bazardiuzi, Szachdagiem i Szalbuzdagiem (wszystkie ponad 4 tys. m. n.p.m.); zamieszkana przez Lezginów, zajmujących się pasterstwem owiec; auł leży powyżej granicy lasów, jest więc w całości zbudowany z kamienia, do opalanie domów mieszkańcy używają kiziaku (suszonego krowiego nawozu); kiedy nie istniała jeszcze granica rosyjsko-azerbejdżańska z Kurusza można było pieszo przejść do Azerbejdżanu, na którego równinach mieszkańcy paśli zimą swoje stada; do Kurusza można się dostać z miejscowości Usuchczaj (jeżdżą tam marszrutki z Derbentu); przy skrzyżowaniu skąd zaczyna się droga do Kurusza stoją „rejsowe” łaziki; już sama podróż nad bezdennymi przepaściami, wśród chmur dostarcza niemało wrażeń; niestety Kurusz leży w strefie przygranicznej, należy więc liczyć się z kontrolami dokumentów i koniecznością tłumaczenia się.


Machaczkała – stolica Dagestanu (ok. 600 tys. mieszkańców) i główny węzeł komunikacyjny republiki; w centrum standard rosyjskich miast, czyli plac Lenina, zwany po prostu placem (czyli Płoszczadzią); główna ulica z deptakiem po środku nazywa się od kilku lat ulicą Gamzatowa, choć i tak wszyscy używają nazwy ul. Lenina; również marszrutki mają zwykle napisane dawne nazwy ulic, czasami nawet te z lat 90-tych; na ul. Lenina znajduje się największy w mieście hotel Leningrad oraz kilka sklepików z pamiątkami z Dagestanu; druga główna ulica to ul. Kalinina (obecnie Szamila); znajduje się tam największy meczet na Kaukazie Północnym, zbudowany przez Turków w latach 90-tych (może pomieścić 10 tys. wiernych); wokół meczetu liczne sklepiki islamskie; ulicy Szamila nie polecamy przechodzić w miejscach gdzie nie ma świateł, a i na światłach warto uważać, przepisy ruchu drogowego traktowane są bowiem z przymrużeniem oka; warto zajrzeć do muzeum etnograficznego po wschodniej stronie ulicy Lenina (bliżej morza), na przedłużeniu ul. Gorkiego; ekspozycja naprawdę imponująca, zwiedzających brak, więc obsługa chętnie nas oprowadzi, a może i na herbatkę zaprosi; inne ciekawe muzeum znajduje się na Płoszczadzi, po jej północnej stronie; nad miastem góruje charakterystyczna góra Tarki-tau, gdzie mieszkańcy miasta w weekendy i święta organizują pikniki; Machaczkała leży nad morzem, dla ochłody można więc skoczyć na miejską plażę, ostatnimi czasy nawet sprzątaną; czasami wprawdzie ogłaszają w morzu zagrożenie ekologiczne i zakaz kąpieli, który oczywiście wszyscy mają w głęboko w poważaniu; aby zażywać kąpieli polecamy odjechać ok. 20 km na północ od Machaczkały – plaże są puste a morze czystsze (brak portu); warto pamiętać, że Morze Kaspijskie to nie Bałtyk (jest o wiele bardziej niespokojne, często nagle zdarzają się sztormy) i lepiej daleko nie wypływać; o ile nas ktoś nie zaprosi na obiad zjeść można w coraz liczniejszych barach i restauracjach, np. kafe „Gunib” (ul. Lenina), „Dag Burger” (ul. Lenina), kafe „Wołna” przy plaży oraz kilku innych na ul. 26 Bakińskich Komisarow (obecnie Jaragskiego); kobietom w kafejkach pić piwa nie wypada, chociaż ostatnimi czasy to się zmienia; w Machaczkale jest także kilka bazarów, gdzie można kupić mydło i powidło i zaopatrzyć się przed wyprawą w góry;


Blisko Machaczkały, na południe od drogi Machaczkała-Chasawjurt znajduje się Park Narodowy „Sarykumskie Barchany” – na obszarze kilkudziesięciu kilometrów kwadratowych rozciągają się ogromne piaszczyste wydmy. Na samą wydmę "w principie" (w zasadzie) wchodzić nie wolno.


Ricza – najciekawsza wieś rejonu agulskiego, położona w trudno dostępnym miejscu nad rzeką Czirag-czaj; auł należy do najstarszych w Dagestanie; domy budowane jeden na drugim, wąskie uliczki; Ricza jako jedna z pierwszych w tej części Dagestanu przyjęła islam; meczet zbudowano tam w XI w., w 1239 r. został jednak zburzony przez Mongołów, którzy przez kilkanaście miesięcy oblegali wieś; potem został odbudowany; należy do najciekawszych w Dagestanie; w środku dwa rzędy drewnianych misternie rzeźbionych słupów, z których jeden obraca się wokół własnej osi; w Ricza jest także kilkanaście zijaratów (świętych miejsc), gdzie zostali pochowani szachidzi (wojownicy za wiarę) i szanowani duchowni muzułmańscy; pod wsią znajduje się labirynt tajemnych korytarzy i przejść wykorzystywanych niegdyś przez mieszkańców podczas wojen; Ricza jest znana również z tego, że w latach 1990. kręcono tu film „Jeniec Kaukazu” z nieżyjącym już Siergiejem Bodrowem w roli głównej, grającym rosyjskiego żołnierza, który został wzięty do niewoli przez bojowników czeczeńskich; dojazd – marszrutką z Derbentu do Tpiga, a następnie pieszo bądź autostopem; z Ricza można wyprawić się do nieodległego Cziragu oglądając po drodze, położone na lewo drogi piękne wysokogórskie jeziorko.

Rugudża – duża wieś w rejonie gunibskim o tradycyjnej zabudowie; jest tam wieża czteropiętrowa, wiele starych domów i petroglifów, rzeźb w kamieniu (także przedislamskich), związanych z kultem słońca, płodności itd.; Rugudża wchodziła w skład wolnej społeczności Andalal, miała jednak wrogie stosunki z sąsiednim Czochem; z Rugudży górskimi ścieżkami można przejść do niezwykle ciekawego aułu Teletl oraz Grzbietem Nukatl do Gidatla.


Rutul – rejon rutulski, położony w południowym Dagestanie, w górnym biegu rzeki Samur, wśród majestatycznych gór Głównego Kaukaskiego Grzbietu; rejon zamieszkuje wiele narodowości: Rutulowie, Lezgini, Cachurzy, Lakowie, Azerowie, Awarowie; najwyższą część wąwozu rzeki Samur zajmują Cachurzy; jest to jedna z najbardziej zapadłych i odizolowanych części Dagestanu; w dawnych czasach Cachur był jednak kwitnącym regionem, wchodzącym w skład tzw. Sułtanatu Elisujskiego ze stolicą w północnym Azerbejdżanie; stanowił ważny ośrodek myśli muzułmańskiej na Kaukazie, było tam wiele meczetów i znana medresa; do dziś zachowało się wiele starych meczetów, w tym we wsi Cachur z X w.; w wioskach cachurskich ludzie wciąż żyją jak przed wiekami, jedyną oznaką cywilizacji jest prąd dociągnięty tam w czasach sowieckich; do wiosek prowadzi jedyna wąska skalista droga; do niektórych wsi (np. Kusur) można dotrzeć tylko konno lub pieszo; ciekawe są także wsie zamieszkane przez Rutulów: Ichrek (meczet z XI w.), Arakul (skąd prowadzi ścieżka przez przełęcz Czulty do rejonu kulińskiego), Michrek, Szinaz i in.; okoliczne góry sięgają 4 tys. m., są tam lodowce i wieczne śniegi; do rejonu można dostać się autobusami lub marszrutkami z Derbentu; jeden raz dziennie jeździ także autobus z Machaczkały do wsi Ichrek; rejon rutulski leży w strefie przygranicznej więc jadąc tam trzeba albo zdobyć pozwolenie (w Machaczkale lub Achtach) lub liczyć na łut szczęścia.

samurski las – subtropikalny, reliktowy las rosnący w delcie rzeki Samur, na południu Dagestanu; występuje tam wiele roślin endemicznych, między innymi liany; samurski las objęty jest ochroną, stworzono tam Samurski Park Przyrodniczy; dojazd z Derbentu do stacji kolejowej Samur lub do wsi Bilbal-Kazmaliar; uwaga na komary!

Sogratl – wieś położona w rejonie gunibskim; tradycyjna zabudowa, wiele starych domów, kilka meczetów z minaretami; w środku wsi stary cmentarz, gdzie znajduje się mauzoleum Muhammada al-Jaragi, sufickiego szejka, ideologa dagestańskiego miurydyzmu, nauczyciela imama Szamila i duchowego przywódcy powstania dagestańskich górali przeciwko caratowi w XIX w.; po drugiej stronie rzeki, poniżej Sogratla znajduje się mauzoleum „Watan” („Ojczyzna”), upamiętniające zwycięstwo Dagestańczyków na Persami, którzy pod wodzą szacha Nadira najechali Dagestan w 1741 r.; jest tam m.in. pomnik, wieża, meczet i muzeum; mauzoleum powstało w latach 1990.; z Sogratla prowadzą górskie drogi do sąsiedniego rejonu lackiego oraz ścieżka do Gamsutla.

Szalbuzdag – święta góra, którą odwiedzają tłumnie pielgrzymi z całego Dagestanu; na szczycie święte źródełko, u podnóża (a ściślej w miejscu do którego można dojechać samochodem terenowym) meczet i dom pielgrzymkowyn w którym można przenocować (polecamy jednak zabranie namiotu, bo dom bywa przepełniony); aby do tego miejsca dotrzeć najlepiej zabrać się z miejscowymi lub próbować znaleźć kierowcę, który nas tam zawiezie; sezon to lipiec i sierpień; Szalbuzdag znajduje się w strefie przygranicznej, więc jako obcokrajowiec należy się liczyć z problemami.


Tabasaran – kraina historyczno-geograficzna w południowym Dagestanie zamieszkana przez Tabasaranów; w jej skład wchodzą dwa rejony: tabasarański ze stolicą we wsi Chuczni i chiwski (stolica – Chiw); góry tabasarańskie są niezbyt wysokie (maksymalnie 2000 m. n.p.m.), porośnięte jednak pięknymi lasami; Tabasaran odznacza się piękną przyrodą i dosyć łagodnym klimatem; cechą charakterystyczną regionu jest wiele domów z drewna (lub z drewnianymi elementami); Tabasaranie tradycyjnie zajmują się wyrobem słynnych na całym Kaukazie tabasarańskich dywanów, mających oryginalne wzory i wciąż tkanych ręcznie; w rejonie można m.in. zwiedzić najsłynniejsze w Dagestanie wodospady w Chuczni, twierdzę siedmiu braci, naturalny kamienny most niedaleko tej samej miejscowości oraz świętą jaskinię Diurk koło wsi Chustil; warto wiedzieć, że Tabasaranie należą do najbardziej gościnnych dagestańskich narodów.

Teletl – wieś w rejonie szamilskim, położona na skłonie góry, wśród jałowych, bezdrzewnych skał; wieś tworzy nieprzystępną twierdzę; w XIX w. Rosjanie zbudowali tam własną twierdzę, którą wykorzystywali podczas walk z góralami; auł był podczas wojny kaukaskiej areną krwawych walki, wielokrotnie zatrzymywał się tam imam Szamil; na południe od Teletla znajduje się wzniesienie zwane przez miejscowych Aliżan-Marcho; otaczane jest ono czcią, ponieważ często modlił się tam i medytował znany teletliński szejk suficki Amir-Alilaw; z wzniesienia można podziwiać piękne widoki m.in. na płaskowyż chunzachski i rejon czarodyński; z Teletla przez góry wiodą drogi do Gunibu i Gidatla, można stamtąd również organizować wspinaczki na grzbiet Nukatl.

Uncukul – stolica rejonu uncukulskiego w środkowym Dagestanie; mieszkańcy wsi słyną z artystycznej rzeźby w drewnie; według jednego z podań nauczyli się tego rzemiosła od jeńców, którzy dostali się do niewoli Szamila podczas wojny kaukaskiej w XIX w.; we wsi jest muzeum, gdzie można oglądać wyroby z drewna; w rejonie znajduje się wiele historycznych miejsc związanych z wojną kaukaską, zijaratów i ciekawych aułów np. Aszylta (niedaleko wsi znajduje się wysoki na 103 m wodospad), Bałachany, Gimry, Kachabroso i in.

Urkarach – stolica rejonu dachadajewskiego; jest to rejon zamieszkany w większości przez Dargijczyków; pokrywają go piękne lasy mieszane, góry nie są tam zbyt wysokie, ale bardzo malownicze; warto wybrać się do tego rejonu ponieważ właśnie tam znajduje się Kubaczi oraz Kalakorejsz; w nieodległych od Urkarachu aułach Kiszcza, Zubanczi i Icari – kamienne obronne wieże.

  • Uwaga: nazwy miejscowości z literą „ch” (jak Chunzach, Chuczni, Achty) wymawiamy jak normalne polskie „ch”, nie zaś „cz” jak w języku angielskim.

Opracowanie: Maciej Falkowski, Iwona Kaliszewska



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!