Krótka historia Osetii

1. Do powstania ZSRR

Terytorium współczesnej Osetii Północnej było zasiedlone przez ludzi już w czasach paleolitu. Na przełomie II i I w. p.n.e. na terytorium Osetii istniała tzw. kultura kobańska, której pozostałości do dziś można znaleźć w republice. Od VII w. p.n.e. osiedlały się tam należące do ludów irańskich plemiona scytyjskie, a od IV w. n.e. Sarmaci, z których na przełomie er wydzielili się Alanowie – dalecy przodkowie współczesnych Osetyjczyków.

Około I w. p.n.e. Alanowie stworzyli półkoczownicze państwo na stepach południowej Rosji (rejon Morza Azowskiego i Przedkaukazia), skąd najeżdżali Krym, Azję Mniejszą i Midię. W 372 r. Alanowie zostali rozbici przez Hunów. Po tym fakcie część z nich powędrowała z Hunami na zachód, biorąc udział w wielkiej wędrówce ludów (przez Galię i dzisiejszą Hiszpanię dotarli do Afryki Północnej). Inna grupa Alanów porzuciła koczowniczy tryb życia i osiedliła się w środkowej części Kaukazu Północnego (tereny dzisiejszej Osetii). Zjednoczywszy się z miejscowymi plemionami kaukaskimi (przodkami dzisiejszych Czeczenów i Inguszy) Alanowie stworzyli silnie państwo – Alanię, której stolicą było miasto Magas. Na przełomie VIII–IX w. w Alanii, pozostającej wówczas w sojuszu z innymi państwem północnokaukaskim – Kaganatem Chazarskim (Alania była wasalem Chazarii), wykształciły się wszesnofeudalne stosunki społeczne.

Władcy alańscy utrzymywali ożywione stosunki polityczne i handlowe m.in. z Bizancjum i Gruzją, skąd do Alanii przenikały wpływy chrześcijańskie. W X w. chrześcijaństwo stało się tam religią państwową, a w zachodniej Alanii (górny bieg rzeki Kubań) utworzono archidiecezję alańską podległą Konstantynopolowi. W górach całego Kaukazu Północnego (głównie w Karaczajo–Czerkiesji) zachowały się liczne świadectwa chrześcijańskiej architektury alańskiej. W X–XII w. Alanowie wykształcili także własne piśmiennictwo; z tamtych czasów pochodzi również tzw. epos nartowski – zbiór alańskich legend o bohaterach, rycerzach, która jest ważnym elementem osetyjskiej tożsamości i kultury. Państwo i społeczeństwo alańskie wykształciło wysoko rozwiniętą, bogatą kulturę duchową i materialną, o której świadczą liczne znaleziska archeologiczne na obszarze od rzeki Don do Kaukazu.

Państwo alańskie na Kaukazie Północnym zostało rozbite w wyniku najazdu mongolskiego z lat 1222–1239 oraz najazdów Tamerlana w XIV w. W ich wyniku znaczna część Alanów została wymordowana lub uprowadzona w głąb Azji. Pozostali przy życiu Alanowie zbiegli do Bizancjum lub Gruzji, inni schronili się w górskich wąwozach Osetii Północnej, gdzie udało im się przetrwać, na kilka wieków zostali jednak odcięci od świata zewnętrznego. Na północnych skłonach Kaukazu powstały wówczas cztery niezależne społeczności osetyjskie: digorskie, ałagirskie, kurtatyńskie i tagaurskie. Na stokach południowych istniało znacznie więcej mniejszych społeczności, które wkrótce znalazły się pod protektoratem gruzińskim (dziś – Południowa Osetia). Rozbicie państwa alańskiego oznaczało koniec wielowiekowej dominacji narodów z grupy irańskiej na stepach południowej Europy i części Azji. Podobnie jak wcześniej Scytowie i Sarmaci, tak i Alanowie rozproszyli się po Eurazji i wzięli wymieszali z innymi narodami. Tylko Osetyjczycy (potomkowie nielicznych Alanów, którzy schronili się w górach Kaukazu) zachowali język, wiele elementów kultury oraz pamięć o alańskich przodkach.

W XVI w. część Osetyjczyków dostała się pod władzę Kabardy, co sprzyjało rozprzestrzenianiu się wśród nich islamu (proces ten zachodził od XIV w.). Plemiona osetyjskie utrzymywały także bliskie związki z Wajnachami (Czeczenami i Inguszami), z którymi łączyły ich więzy klanowe, podobny sposób życia oraz wiele wierzeń i obyczajów pogańskich (mimo konfliktu ingusko–osetyjskiego między oboma narodami do dziś istnieją silne więzy rodowe, o czym mogą świadczyć identyczne nazwiska jakie nosi wielu Osetyjczyków i Inguszy).

W dawnych społeczeństwie osetyjskim ważną rolę odgrywały takie instytucje jak: krwawa zemsta rodowa, gościnność, wzajemna pomoc, pobratymstwo i in. Wiele z nich przetrwało do dziś. Obowiązek zemsty rodowej obejmował bliższych i dalszych krewnych przestępcy i powstawał w związku z sporami o ziemię, zabójstwem, porwaniem kobiety, zamachem na cześć rodu lub poszczególnych jego członków. Zemsta między rodami mogła ciągnąć się latami prowadząc nierzadko do ich fizycznego wyniszczenia. Można ją było jednak zakończyć poprzez wypłatę odszkodowania stronie poszkodowanej i spełnienie odpowiednich obrzędów.

Niebezpieczeństwo grożące Osetyjczykom ze strony Chanatu krymskiego, Turków oraz północnokaukaskich koczowników spowodowało, że już od połowy XVII w. zabiegali oni o przyjęcie w skład Rosji wysyłając liczne poselstwa do Petersburga. Państwo rosyjskie było wówczas jeszcze za słabe, aby efektywnie rozciągnąć swoją władzę na ten region. Sytuacja zmieniła się w drugiej połowie XVIII w., kiedy carat przystąpił do systematycznego podboju Kaukazu. Rosyjska polityka w regionie stała się szczególnie aktywna po przyłączeniu do Imperium Gruzji, co miało miejsce w 1801 r. Aby zapewnić sobie kontrolę nad tym państwem Rosjanie musieli podbić również Kaukaz Północny. Pod koniec XVIII w. plemiona osetyjskie zamieszkujące środkową część Wysokiego Kaukazu, którędy przechodziły najważniejsze szlaki do Gruzji na podstawie odpowiednich porozumień dobrowolnie weszły w skład Rosji (większość osetyjskich historyków twierdzi, że ”oficjalne” przyłączenie Osetii do Rosji nastąpiło w 1774 r., kiedy w Petersburgu przebywało poselstwo osetyjskie na czele z Zurabem Elichanowem). Przyłączenie ziem osetyjskich do Imperium Rosyjskiego przebiegło bezkonfliktowo: w przeciwieństwie do innych kaukaskich narodów Osetyjczycy nigdy nie wzniecali powstań i buntów przeciwko caratowi. Wynikało to zarówno z postawy samych Osetyjczyków, którzy w Rosji widzieli obronę przed sąsiednimi silniejszymi sąsiadami (przede wszystkim muzułmańskimi), jak i z polityki rosyjskiej w stosunku do nich (Rosjanie chcieli mieć w Osetyjczykach głównych sojuszników w regionie dlatego wyraźnie faworyzowali ich w porównaniu z innymi narodami). W czasie wojny kaukaskiej ziemie osetyjskie – przede wszystkim zbudowane tam twierdze we Władykaukazie i Mozdoku – były głównymi bazami dla wojsk carskich, skąd Rosjanie podejmowali wyprawy wojenne przeciwko powstańcom w Czeczenii i Dagestanie. Choć bezpośrednich działań wojennych na terytorium Osetii nie toczono, przywódcy czeczeńskich i dagestańskich powstańców kilkakrotnie podejmowali nieudane próby ataku na Władykaukaz i Mozdok oraz opanowania Gruzińskiej Drogi Wojennej.

Po przyłączeniu Osetii carat podjął aktywną politykę na rzecz integracji ziem osetyjskich z resztą Imperium. Powołana w początkach XIX w. Osetyjska Komisja Duchowna podejmowała aktywne działania na rzecz przesiedlania Osetyjczyków z górskich wąwozów w okolice Mozdoku (istniała tam rosyjska twierdza), gdzie nadawano im ziemię na własność. Szerząc prawosławie wśród mieszkańców Osetii i nadając im ziemię uprawną, Rosjanie chcieli zjednać sobie Osetyjczyków i przekształcić w głównych sojuszników na Kaukazie (było to niezmiernie ważne, ponieważ przez Osetię biegł najważniejszy szlak komunikacyjny na Zakaukazie – Gruzińska Droga Wojenna). Sprzyjali również kształtowaniu się i rozwojowi osetyjskiej szlachty, która wkrótce stała się oparciem dla władzy caratu w Osetii i w zamian za przywileje otrzymywane od władz rosyjskich utrzymywała pozostałą część społeczeństwa w posłuszeństwie. W XIX w. szlachta i inteligencja osetyjska stała się integralną częścią rosyjskiej elity politycznej i uznała Rosję za własne państwo. Wielu Osetyjczyków robiło kariery w rosyjskiej administracji i wojsku, emigrowało do innych części Imperium. W rosyjskiej armii istniały osetyjskie formacje wojskowe np. Osetyjska Konna Dywizja, która brała udział w wojnie rosyjsko–tureckiej z lat 1876–1877.

W 1784 r. wojska carskie zbudowały Władykaukaz – najważniejszą twierdzę rosyjską na Kaukazie, zaś w 1799 r. przy aktywnej pomocy Osetyjczyków Gruzińską Drogę Wojenną łączącą Władykaukaz z Tbilisi (ówczesny Tyflis). Na przełomie XVIII i XIX w. zamieszkujący dotąd głównie górskie wąwozy Osetyjczycy zaczęli masowo osiedlać się na równinie, przede wszystkim w okolicach Władykaukazu i Mozdoku, a także w północnej Gruzji (gł. w dzisiejszej Osetii Południowej). Proces osadnictwa osetyjskiego na południowych stokach Kaukazu nabrał szczególnego przyspieszenia po wybudowaniu Osetyjskiej Drogi Wojennej przez Przełęcz Mamisońską (1888 r.). W 1861 r. utworzono Osetyjski Okręg Wojskowy, który włączono do obwodu terskiego ze stolicą we Władykaukazie (ziemie osetyjskie pozostały w jego składzie aż do wybuchu rewolucji październikowej). Rosjanie zbudowali także linię kolejową do Władykaukazu (odchodziła od linii wiodącej z Rostowa nad Donem do Baku) i sieć twierdz i stanic kozackich nad Tenrekiem (tzw. linia mozdocka).

Przyłączenie Osetii do Rosji przyniosło jej mieszkańcom wymierne korzyści: pozwoliło Osetyjczykom wyjść z wielowiekowej izolacji, rozwinąć własną kulturę i aktywnie włączyć się w życie kulturalne i gospodarcze Imperium. Krzewiąc wśród Osetyjczyków prawosławie władze carskie sprzyjały rozwojowi piśmiennictwa osetyjskiego (pod koniec XVIII w. wydano pierwsze książki po osetyjsku; w XIX w. zaczęto wydawać książki i gazety w tym języku) oraz szkolnictwa (utworzono sieć szkół prowadzonych przez prawosławnych duchownych). Włączenie w skład Rosji znacząco podniosło również poziom życia mieszkańców Osetii, szczególnie tych którzy z górskich dolin, gdzie warunki życia były bardzo trudne, przesiedlili się na żyzne równiny. Rosjanie rozwijali także przemysł przetwórczy i wydobywczy w Osetii (m.in. kopalnie srebra w Ałagirze). Sojusz z Rosją miał jednak dla Osetyjczyków również negatywne skutki: faworyzowanie ich przez władze carskie doprowadziło do powstania ostrych konfliktów z sąsiednimi narodami (przede wszystkim Inguszami, Czeczenami i Gruzinami), z którymi do tej pory łączyły ich przyjazne stosunki.

W XIX w. pod wpływem kultury rosyjskiej wykształciła się osetyjska inteligencja, która wkrótce stała się wyrazicielem interesów narodowych Osetyjczyków. Szczególne miejsce zajmuje w niej pisarz, poeta i działacz społeczny Kosta Chetagurow. Na początku XX w. osetyjska inteligencja zaczęła domagać się od władz carskich stworzenia lepszych warunków dla rozwoju kultury osetyjskiej; chodziło przede wszystkim o zastąpienie szkół religijnych, które zajmowały się głównie krzewieniem prawosławia, szkołami świeckimi, gdzie uczono by dzieci ojczystego języka, historii narodowej itd. Szczególne nasilenie podobnych żądań miało miejsce w czasie rewolucji 1905 r. Carat niechętnie patrzył na podobne inicjatywy, dlatego bardziej aktywni działacze osetyjscy (przede wszystkim nauczyciele) zostali aresztowani i poddani represjom. W tym okresie ukształtował się również podział wśród osetyjskiej inteligencji na 3 zasadnicze obozy:

zwolenników caratu niechętnych wszelkim reformom oraz ruchom rewolucyjnym; byli to głównie przedstawiciele warstw wyższych, członkowie administracji i oficerowie armii carskiej;
demokraci – znaczna część inteligencji opowiadająca się za reformami społecznymi i rozwojem narodowym Osetyjczyków; m.in. G. Cagołow, A. Gassijew, A. Ardasenow, A. Calikow;
rewolucjonistów – zwolennicy bolszewików, opowiadający się za obaleniem caratu i wprowadzeniem reform społecznych drogą rewolucji, m.in. S. Mamsurow, G. Cagołow, E. Ramonow i in.;

Wśród większej części osetyjskiej inteligencji dominował wówczas pogląd głoszący, iż Osetyjczycy są narodem na wskroś demokratycznym, a podział na warstwy społeczne w osetyjskim społeczeństwie w zasadzie nie istnieje. Było to dalekie od prawdy, ponieważ właśnie w czasach carskich nastąpił wyraźny i głęboki podział społeczności osetyjskiej na bogate i uprzywilejowane klasy wyższe i pozbawioną znaczenia biedotę.

2. Czasy radzieckie

Po zwycięstwie rewolucji lutowej w Petersburgu na Kaukazie Północnym zapanował chaos, który pogłębił się jeszcze po przejęciu władzy przez bolszewików. W maju 1917 r. we Władykaukazie odbył się I Kongres Kaukazu Północnego (zdominowany przez umiarkowanych demokratów), na którym ogłoszono powstanie Związku Zjednoczonych Górali Północnego Kaukazu i Dagestanu (Osetia miała wejść w jego skład); Kongres wyłonił spośród siebie Komitet Centralny, na którego czele stanął czeczeński polityk i przemysłowiec Topa Czermojew. Północnokaukascy demokraci skupieni wokół Komitetu chcieli powołania na Kaukazie zjednoczonego państwa, w którego skład weszłyby wszystkie narody regionu; we wrześniu 1917 r. II Kongres Kaukazu Północnego zatwierdził tymczasową konstytucję państwa północnokaukaskiego, które miało być autonomiczną częścią demokratycznej Rosji. Choć państwo to istniało głównie na papierze było pierwszą próbą ziszczenia idei solidarności i jedności kaukaskiej; upadło wraz z przejęciem władzy przez bolszewików jesienią 1917 r. Jeszcze w maju 1918 r. przebywający w Batumi rząd Czermojewa ogłosił niepodległość Federacyjnej Republiki Północnego Kaukazu (Kaukaz Północny był już wówczas w rękach białych; działacze rządu północnokaukaskiego musieli szukać schronienia na emigracji), którą uznały Niemcy, Austro–Węgry i Turcja, co miało jednak już wyłącznie znaczenie symboliczne.

W latach 1917–1918 jedną z najistotniejszych kwestii w obwodzie terskim był konflikt o ziemię między rdzenną ludnością kaukaską a Kozakami; konflikt ten wykorzystali bolszewicy do wzięcia sytuacji w regionie pod swoją kontrolę. Na kilku tzw. zjazdach ludów Tereku (odbywały się w 1917 i 1918 r.) wspierani przez działaczy bolszewickich delegaci górali (w tym ludności osetyjskiej) podejmowali uchwały o odebraniu ziemi Kozakom terskim i przekazaniu jej góralom. Obiecując narodom kaukaskim ziemię bolszewicy zdobywali ich poparcie i zaufanie, wchodzili jednak w ostry konflikt z ludnością kozacką, która stanowiła ok. 20% mieszkańców obwodu terskiego. Odpowiedzią Kozaków na posunięcia bolszewików było powołanie Rady Kozacko–Chłopskiej Kraju Terskiego i wzniecenie antybolszewickiego powstania (wiosna 1918 r.), które objęło niemal wszystkie stanice kozackie nad Terekiem. Na czele Rady stanął Georgij Biczecharow – Osetyjczyk związany z mieńszewikami. Centrum ruchu kozackiego, skąd licząca ok. 12 tys. armia kozacka podejmowała działania zbrojne przeciwko bolszewikom, było miasto i twierdza Mozdok. W lipcu 1918 r. doszło do ciężkich walk o Władykaukaz, jednak wspieranym przez osetyjskich ochotników i innych górali bolszewikom udało się odeprzeć ataki Kozaków. W listopadzie 1918 r. Armia Czerwona zajęła Mozdok i powstanie kozackie ostatecznie upadło.

Władza bolszewików nie utrzymała się jednak w Osetii zbyt długo, ponieważ już w styczniu 1919 r. Władykaukaz wraz z całym obwodem terskim i dagestańskim zajęty został przez nacierające z północnego–zachodu Armię Ochotniczą gen. Antona Denikina. Denikin proklamował utworzenie Kraju Tersko–Dagestańskiego ze stolicą we Władykaukazie, który być miał być integralną częścią odbudowanej Rosji carskiej. Administracja Denikina podzieliła Kraj na okręgi narodowe, w tym okręg osetyjski, zarządzane formalnie przez wybieralnych rządców. Wiosną 1919 r. zjazd ludowy wybrał rządcą Osetii płk Chabajewa. Hasła odbudowy Rosji, w której poszczególne narody nie miałyby własnej autonomii nie mógł zdobyć poparcia dla Armii Ochotniczej wśród górali kaukaskich, w tym także Osetyjczyków, których większość popierała bolszewików. Władza białych w Osetii utrzymała się do wiosny 1920 r., kiedy to zostali wyparci z Władykaukazu przez Armię Czerwoną wspieraną przez muzułmańskich powstańców dowodzonych przez Dagestańczyka Uzun–hadżiego. Po opanowaniu obwodu terskiego przez bolszewików rozpoczęły się masowe deportacje terskich Kozaków; z terytorium Osetii ludność kozacką wywożono m.in. w okolice Piatigorska. Przejęcie władzy przez bolszewików spowodowało również emigrację części osetyjskiej inteligencji oraz wojskowych; emigranci kierowali się początkowo do Gruzji, potem osiedli w państwach Europy Zachodniej, w tym w Polsce.

W styczniu 1921 r. we Władykaukazie odbył się zjazd przedstawicieli ludów północnokaukaskich, na którym jako przedstawiciel rządu Rosji Sowieckiej wystąpił ludowy komisarz ds. narodowościowych Józef Stalin. Przedstawicielom górskich narodów Kaukazu obiecano poszanowanie ich tradycji, wierzeń, autonomii dlatego zgodzili się proklamować powstanie Górskiej ASRR w składzie Rosji Sowieckiej. Stalin obiecał także góralom zwrot ziemi, którą utracili pod carskim panowaniem. W skład Górskiej ASRR (jej stolicą był Władykaukaz) zostały włączone utworzone w styczniu 1921 r. okręgi: osetyjski i digorski, które w 1922 r. połączono w okręg władykaukaski. W 1924 r. rozwiązano Górską ASRR i powołano do życia Północnoosetyjski Obwód Autonomiczny w składzie Rosyjskiej FSRR (od 1936 r. Północnoosetyjska ASRR). Celem likwidacji Górskiej ASRR i jej podziału na kilka autonomicznych republik było niedopuszczenie do powstania platformy mogącej w przyszłości zjednoczyć górskie narody; podzielony Kaukaz łatwiej było spacyfikować i kontrolować. W 1936 r. nazwę północnoosetyjskiej stolicy zmieniono na Ordżonikidze na cześć znanego gruzińskiego rewolucjonisty Siergieja Ordżonikidze; w latach 1944–1954 miasto nosiło nazwę Dzaudżikau, następnie znów Ordżonikidze, zaś w 1990 r. powrócono do historycznej nazwy Władykaukaz.

W latach 1920. prowadzono w Osetii tzw. politykę korienizacji, czyli obsadzania miejscowymi kadrami kluczowych stanowisk w republice; podjęto również działania na rzecz rozwoju osetyjskiej kultury i języka. Polityka ta zmieniła się na przełomie lat 1920. i 1930., kiedy rozpoczęto represje w stosunku do osetyjskiej inteligencji, duchownych prawosławnych i muzułmańskich oraz bogatych chłopów (w ramach kolektywizacji). Wielu osetyjskich ”kułaków” wywieziono wówczas na Syberię i do Azji Środkowej, wielu rozstrzelano. Prowadzono również politykę przymusowego przesiedlania mieszkańców górskich wiosek na równiny. Mimo to, represje stalinowskie dotknęły Osetyjczyków w znacznie mniejszym stopniu niż sąsiednie narody. Posunięciem Moskwy wskazującym na kontynuację carskiej polityki faworyzowania Osetyjczyków kosztem sąsiednich narodów było m.in. utworzenie Południowoosetyjskiego Obwodu Autonomicznego w składzie Gruzji, co zrodziło zarzewie przyszłego konfliktu gruzińsko–osetyjskiego. Warto dodać, że stosunek Osetyjczyków do głównego autora represji w ZSRR Józefa Stalina jest zdecydowanie inny niż u innych narodów: w całej Osetii do dziś istnieje wiele jego pomników, ulice często noszą jego imię itd.

Podczas II wojny światowej na terytorium republiki toczyły się zacięte walki radziecko–niemieckie (Niemcy próbowali zdobyć kontrolę nad kaukaskimi przełęczami), w wyniku których część Osetii na krótko (od października 1942 do stycznia 1943 r.) znalazła się pod niemiecką okupacją. Wojska niemieckie zostały powstrzymane na przedmieściach Władykaukazu, którego Niemcy nie zdołali zająć. II wojna w pamięci Osetyjczyków do dziś jest bardzo ważnym wydarzeniem: podczas niej w Armii Czerwonej służyło 89 tys. Osetyjczyków, z których ponad 48 tys. zginęło. Kult bohaterów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej jest bardzo ważnym składnikiem osetyjskiej tożsamości kulturalnej.

W 1944 r. kiedy władze radzieckie pod zarzutem kolaboracji z Niemcami wysiedliły do Azji Środkowej wszystkich Inguszy i Czeczenów, część terytorium Czeczeno–Inguskiej ASRR (3 rejony w całości i 3 częściowo) włączono w skład Osetii Północnej. W latach 1944–1957 na tych terenach (przede wszystkim w rejonie prigorodnym) przymusowo osiedlano Osetyjczyków. Po powrocie Inguszy z zesłania w 1957 r. mimo protestów ludności inguskiej rejonu prigorodnego nie zwrócono odtworzonej Czeczeno–Inguskiej ASRR (pozostałe rejony włączone w 1944 r. do Osetii zostały ponownie przyłączone do Czeczeno–Inguszetii). Mimo to, Inguszom pozwolono powrócić do swoich domostw. Pozostawienie rejonu prigorodnego w składzie Osetii Północnej stało się zarzewiem przyszłego konfliktu osetyjsko–inguskiego.

Przez cały okres powojenny we Władykaukazie i rejonie prigorodnym utrzymywało się napięcie między ludnością inguską, która zamieszkiwała wioski na wschód od osetyjskiej stolicy oraz prawobrzeżną część Władykaukazu. Kilkakrotnie dochodziło do zamieszek i manifestacji ludności osetyjskiej, żądającej ponownego wysiedlenia Inguszy (niektóre z demonstracji były odpowiedzią na manifestacje Inguszy w Groznym domagających się zwrócenia rejonu prigorodnego i prawobrzeżnej części Władykaukazu (największe niepokoje miały miejsce w 1981 r.).

3. Po rozpadzie ZSRR

Powstanie ruchu narodowego i wojna w Osetii Południowej
Pod koniec lat 1980. w Osetii Północnej zaczął się kształtować ruch narodowy; silnym impulsem do jego rozwoju oraz wzrostu nastrojów nacjonalistycznych w republice był konflikt gruzińsko–południowoosetyjski oraz konflikt ingusko–osetyjski o rejon prigorodny. W 1989 r. powstała pierwsza północnoosetyjska organizacja narodowa – ”Adamon Cadisz” (”Związek Ludowy”), która wysunęła hasło połączenia Północnej i Południowej Osetii w składzie Rosyjskiej FSRR (idea zjednoczeniowa była bardzo popularna w obu republikach na przełomie lat 1980. i 1990.) Podjęła ona aktywną współpracę z południowoosetyjską organizacją ”Adamon Nychas” (”Zgromadzenie Ludowe”). W 1990 r. osetyjskie ugrupowania domagające się połączenia obu Osetii utworzyły Radę Koordynacyjną Organizacji Społecznych Osetii Północnej, która weszła w skład Konfederacji Górskich Narodów Kaukazu. Ze względu na wewnętrzne rozbicie rosnącemu w siłę i popularnemu w społeczeństwie ruchowi narodowemu nie udało się jednak zdobyć dominującej pozycji politycznej w republice; władza we Władykaukazie pozostała w rękach komunistycznych aparatczyków. W marcu 1990 r. odbyły się wybory do Rady Najwyższej Północnoosetyjskiej ASRR, która 26 grudnia 1990 r. przyjęła deklarację suwerenności Osetii Północnej (z oficjalnej nazwy republiki usunięto sformułowanie ”autonomiczna”). Przewodniczącym Rady został dotychczasowy pierwszy sekretarz obwodowej KPZR Achsarbek Gałazow, który aby zdobyć poparcie społeczne zaczął szermować hasłami nacjonalistycznymi.

Jesienią 1990 r. rozpoczął się konflikt zbrojny w Osetii Południowej. 20 września 1990 r. komunistyczne władze Osetii Południowej proklamowały powstanie Południowoosetyjskiej Radzieckiej Republiki Demokratycznej (w ramach ZSRR) i secesję z Gruzji; rozpoczęły też oficjalne starania o połączenie się z Osetią Północną i wejście w skład RFSRR. W odpowiedzi w grudniu 1990 r. władze w Tbilisi pozbawiły Osetię Południową autonomii i ogłosiły na jej terytorium stan wyjątkowy. Starcia pomiędzy Osetyjczykami a Gruzinami przerodziły się w wojnę 6 stycznia 1991 r., gdy do obwodu wkroczyły regularne oddziały gruzińskie, napotykając silny opór osetyjskich formacji samoobrony. Walki toczyły się ze zmiennym natężeniem przez ponad rok, najcięższe – wiosną i późną jesienią 1991 r. Separatyści, wspierani przez ochotników z Osetii Północnej i nieoficjalnie popierani przez Rosję, odnieśli zwycięstwo. 25 czerwca 1992 r. przywódcy Gruzji i Federacji Rosyjskiej, Eduard Szewardnadze i Borys Jelcyn podpisali w Dagomysie porozumienie o zawieszeniu broni.

Wybuch walk w Osetii Południowej pobudził organizacje narodowe w Osetii Północnej do wzmożonej aktywności. W marcu 1991 r. na mityngu ugrupowania ”Ruchs” (”Światło”) we Władykaukazie rozpoczęło się tworzenie oddziałów ochotniczych, których celem była pomoc siłom południowoosetyjskim. W poparcie dla Osetii Południowej zaangażowały się także władze północnoosetyjskie, które organizowały wysyłanie ochotników na południe, zaopatrywały Cchinwali w broń i pieniądze. Północnoosetyjskie władze na czele z Gałazowem ostro protestowały także przeciwko likwidacji przez Tbilisi autonomii Osetii Południowej i wzywały do wprowadzenia w republice stanu wyjątkowego. Jedynym ”oknem na świat” dla Osetyjczyków z południa, przez które dostarczana im była pomoc z północy był wówczas tzw. tunel rokski łączący Władykaukaz z Cchinwali z pominięciem Gruzińskiej Drogi Wojennej. Choć oficjalnie pomocy Osetii Południowej udzielała jedynie Osetia Północna, wiele wskazuje na to, że działo się to za zgodą, a najprawdopodobniej – wręcz z inspiracji Moskwy. Kreml chciał sprowokował zajścia w Osetii Południowej, z jednej strony łudząc działaczy z Cchinwali wizją przyłączenia obwodu do Rosji, z drugiej – szerząc wśród nich antygruzińską propagandę. Celem prowokacji byłoby utrzymanie Gruzji w ZSRR.

Jesienią 1990 r. w Osetii Północnej pojawiły się tysiące uchodźców z Osetii Południowej, którzy stali się wkrótce główną bazą dla narodowych radykałów osetyjskich (część z nich osiedliła się następnie w rejonie prigorodnym zajmując miejsce wypędzonych Inguszy). Najbardziej radykalne organizacje osetyjskie w listopadzie 1991 r. przyłączyły się do Konfederacji Górskich Narodów Kaukazu, licząc że udzieli ona aktywnego poparcia Osetii Południowej w walce z Gruzją. Wiceprezydentami Konfederacji zostali przewodniczący Rady Najwyższej Południowej Osetii Torez Kułumbekow (z ramienia Osetii Południowej; przebywał w tym czasie w gruzińskiej niewoli) oraz wicepremier Osetii Północnej Elbrus Kargijew (z ramienia Osetii Północnej). W konflikcie gruzińsko–osetyjskim po stronie Osetyjczyków rzeczywiście wzięło udział wielu członków Konfederacji, która była kontrolowanym przez Kreml instrumentem służącym realizacji rosyjskich interesów na Kaukazie.

W dniach 13–14 grudnia 1991 r. we Władykaukazie odbył się I Zjazd Narodu Osetyjskiego, który zgromadził delegatów z Północnej i Południowej Osetii; przyjęto na nim deklarację o zjednoczeniu obu republik w składzie Rosji i potępiono próby podporządkowania Osetii Południowej przez Gruzję, nazywając je ludobójstwem. Jednocześnie zażądano cofnięcia prawa o rehabilitacji represjonowanych narodów i wprowadzenia moratorium na jakiekolwiek zmiany terytorialne w ramach FR (miało to na celu przeciwstawienie się działaniom Inguszy, których celem było odzyskanie rejonu prigorodnego).

Kiedy trwała końcowa faza konfliktu zbrojnego w Osetii Południowej władze północnoosetyjskie podjęły próbę wywarcia presji na Moskwę w celu zdobycia silniejszej pozycji w ramach Federacji oraz uzyskania poparcia społecznego jako ”obrońcy interesów narodowych”. Szef Rady Najwyższej Achsarbek Gałazow wystąpił wówczas z szeregiem nieprzychylnych wobec Rosji wystąpień, krytykując zbyt małe zaangażowanie władz federalnych w konflikt południowoosetyjski. W lutym 1992 r. roku Władykaukaz odmówił podpisania porozumienia o rozgraniczeniu pełnomocnictw między Osetią Północną a Moskwą i zagroził wystąpieniem republiki z Federacji Rosyjskiej jeśli Kreml nie podejmie aktywnych działań w celu zapobieżenia walkom w Osetii Południowej (Osetyjczycy krytykowali rzekomą neutralność Moskwy w konflikcie). Po podpisaniu porozumienia w Dagomysie podobne wypowiedzi władz we Władykaukazie ucichły.

Konflikt ingusko–osetyjski

Sytuacja w Osetii Południowej zeszła na plan dalszy w związku z zaostrzeniem się konfliktu ingusko–osetyjskiego. Tarcia między Osetyjczykami a Inguszami, którzy coraz bardziej zdecydowanie domagali się zwrotu rejonu prigorodnego, zaczęły się już w drugiej połowie lat 1980. Polityka głasnosti i pierestrojki zapoczątkowała gorące dyskusje i spory między Osetyjczykami i Inguszami (w prasie, na forum federalnych organów władzy itd.) o to, który naród ma prawo do rejonu prigorodnego. Ingusze twierdzili, że powinien on zostać przyłączony do Czeczeno–Inguszetii, ponieważ znajdował się w jej granicach przed deportacją z 1944 r. (dodatkowego argumentu dostarczyło Inguszom przyjęcie w 1991 r. przez władze ZSRR ustawy o rehabilitacji represjonowanych narodów). Z kolei Osetyjczycy przekonywali, iż rekompensatą za rejon było przekazanie Czeczeno–Inguszetii rejonu szełkowskiego i naurskiego (odłączone od Kraju Stawropolskiego w 1957 r.). Władze federalne nie zajmowały w sporze żadnej pozycji. Stosunki osetyjsko–inguskie poważnie zaostrzyły się wiosną 1991 r. (doszło wówczas do pierwszych starć we wsi Kurtat), dlatego 19 kwietnia 1991 r. w rejonie prigorodnym wprowadzono stan wyjątkowy; jego obowiązywanie kilkakrotnie przedłużano do listopada 1992 r. Osetyjczycy zaczęli wówczas grać ”kartą kozacką” twierdząc, że rejon prigorodny należy się Kozakom, którzy mieli tam przed rewolucją swoje stanice; zaostrzyli tym samym stosunki między ludnością inguską a kozacką.

W listopadzie 1991 r. pod patronatem przewodniczącego Rady Najwyższej Osetii Północnej Achsarbeka Gałazowa przystąpiono do tworzenia ochotniczych ugrupowań zbrojnych (tzw. sił samoobrony), na których czele stanął gen. Stanisław Suanow. W ich skład wchodziła gwardia narodowa dowodzona przez Elbrusa Barojewa oraz ”pospolite ruszenie”, na którego czele stanął Bimbołat Dzucew. Siły samoobrony były bezpośrednio podporządkowane władzom we Władykaukazie, zaś Moskwa nie sprzeciwiała się tworzeniu tych de facto nielegalnych formacji. Wiosną 1992 r. nasiliły się również napady na składy broni we Władykaukazie, która później znalazła się w rękach oddziałów samoobrony; część broni armia federalna przekazała osetyjskim siłom samoobrony na mocy odpowiednich porozumień między dowódcami i władzami we Władykaukazie. Również ludność inguska rejonu prigorodnego zaczęła tworzyć własne oddziały paramilitarne i zbroić się. Aktywnie pomagały jej w tym władze niedawno utworzonej Inguszetii.

26 października 1992 r. prezydent Osetii Północnej postawił Inguszom ultimatum: jeśli do 30 października nie złożą broni, osetyjskie formacje zbrojne przystąpią do rozbrajania ich siłą. 31 października w rejonie prigorodnym zaczęły się starcia pomiędzy osetyjskimi i inguskimi formacjami zbrojnymi. Osetyjczycy twierdzili, że to Ingusze rozpoczęli konflikt, podejmując próbę siłowego opanowania rejonu i prawobrzeżnej części Władykaukazu; z kolei Ingusze utrzymywali, że walki zainicjowały osetyjskie siły samoobrony. Według wielu ekspertów i dziennikarzy to, co stało się jesienią 1992 r. w rejonie prigorodnym było nie konfliktem etnicznym, lecz starannie przygotowaną akcją, której celem była czysta etniczna w rejonie. W przygotowywaniu akcji brała udział nie tylko strona osetyjska, ale także najwyższe władze cywilne i wojskowe FR. Akcją kierowali prezydent Osetii Północnej Achsarbek Gałazow i osetyjski minister spraw wewnętrznych Georgij Kantamirow. Oprócz sił osetyjskiej samoobrony w czystce brały także udział regularne oddziały armii federalnej oraz bojownicy z Osetii Południowej (m.in. brygada ”Ir”), w sumie ok. 68 tys. osób.

Starcia i czystki w rejonie trwały do 5 listopada 1992 r. Według danych rosyjskiej prokuratury podczas konfliktu zginęły 583 osoby: 350 Inguszy i 192 Osetyjczyków, bez wieści zaginęło 261 osób (208 Inguszy i 37 Osetyjczyków), rannych zostało 939 osób. Zniszczeniu uległo 2728 inguskich i 848 osetyjskich domów. W rezultacie walk z rejonu prigorodnego i Władykaukazu zbiegła cała ludność inguska ok. 60–65 tys. osób. Przed wybuchem konfliktu Ingusze mieszkali w 17 wioskach rejonu prigorodnego oraz Władykaukazie; w niektórych wsiach (Majskoje, Dacznoje, Czernoreczenskoje, Karca) stanowili zdecydowaną większość mieszkańców, w innych żyli razem z Osetyjczykami (Tarskoje, Czermen, Kurtat, Terk, Redant, Dongaron, Kambilejewskoje, Oktiabrskoje, Jużnyj). W połowie listopada Ingusze pozostali jedynie w 3 wioskach rejonu: Majskoje, Karca i wysokogórskim aule Ezmi). Już po zakończeniu walk osetyjskie ugrupowania (głównie z Południowej Osetii) zburzyły większość z opuszczonych przez Inguszy domów. Do wybuchu starć ingusko–osetyjskich w rejonie prigorodnym w znacznym stopniu przyczyniły się władze federalne, które liczyły na wciągnięcie do konfliktu nie uznawanego przez Moskwę prezydenta Czeczenii Dżochara Dudajewa (kremlowscy stratedzy uważali, że Dudajew pospieszy z pomocą Inguszom, po czym będzie można go oskarżyć o sprowokowanie konfliktu zbrojnego i pozbawić władzy oraz przejąć kontrolę nad separatystyczną Czeczenią).

2 listopada 1992 r. na terytorium Osetii Północnej i Inguszetii władze federalne wprowadziły stan wyjątkowy (został zniesiony dopiero w 1995 r.) i powołały tymczasową administrację; w Osetii stan wyjątkowy de facto jednak nie funkcjonował: władze republikańskie oraz osetyjskie ugrupowania zbrojne działały bez przeszkód. W marcu 1993 r. stan wyjątkowy został ograniczony do rejonu prigorodnego i przylegających do niego miejscowości. 10 listopada 1992 r. Rada Najwyższa Osetii przyjęła uchwałę ”O wiarołomnej agresji inguskich ekstremistów i sposobach zapewnienia bezpieczeństwa, praworządności i ochrony prawa w republice”; w uchwale winą za rozpoczęcie konfliktu obarczono Inguszy, zażądano również gwarancji dla integralności terytorialnej Osetii Północnej. Część osetyjskich organizacji nacjonalistycznych uznała jednak pozycję Rady Najwyższej za zbyt kompromisową; 11 listopada 1992 r. we Władykaukazie odbyła się demonstracja nacjonalistów (ok. 3 tys. osób, głównie z Osetii Południowej), podczas której zarzucono władzom osetyjskim, że republika nie była gotowa ”do wojny” i wezwano do włączenia w struktury władzy znanego z nacjonalistycznych poglądów gen. Kima Cagołowa. Radykalne organizacje osetyjskie utworzyły wówczas Kongres Sił Społecznych Osetii Północnej, który wysunął tezę o niemożności wspólnego zamieszkiwania tego samego terytorium przez ludność osetyjską i inguską ze względu na wzajemną wrogość. Teza ta miała służyć jako uzasadnienie dla wprowadzenia zakazu powrotu Inguszy do rejonu prigorodnego. Za wprowadzeniem takiego zakazu opowiadała się większość społeczeństwa oraz sił politycznych Osetii, jak również przewodniczący Rady Najwyższej Achsarbek Gałazow; jedynie ruch Demokratyczna Osetia kierowany przez Dżabraiła Gabaczijewa opowiadał się za umożliwieniem powrotu Inguszom (został on ogłoszony przez radykałów zdrajcą).

O wojnie w Osetii w sierpniu 2008 czytaj w tekście pt Wielka wojna na Kaukazie

Tekst: Maciej Falkowski



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!