Specyfika demokratycznych sił w Czeczenii

Abdulla Istamulow

Instytucje demokratyczne w Republice Czeczeńskiej różnią się pod względem funkcjonowania od rosyjskich. Powodem narosłych odmienności jest nie tyle izolacja pomiędzy społeczeństwem czeczeńskim i rosyjskim, a raczej historyczna i polityczna specyfika, która była bazą dla formowania się demokratycznych sił w Czeczenii.

Czeczeńska demokracja przeszła w latach 90. długą drogę. Stała się częściowo podstawą porządku obowiązującego w republice w latach 1993-1999. Niezależnie od klęski w budowaniu niezależnej czeczeńskiej republiki, podczas prezydenckich i parlamentarnych wyborów demokratyczne procesy zadziałały z sukcesem.

Nie biorąc pod uwagę ostatniej działalności obecnego prezydenta ani parlamentu republiki, sama procedura przeprowadzania wyborów i stosunku do nich miejscowej ludności oraz aparatu urzędniczego świadczy o skłonności czeczeńskiego narodu do kultywowania zasad demokracji oraz ich pewnej historycznej dojrzałości. Paradoks politycznych realiów Czeczenii lat 90. zawierał się w chaosie i niedojrzałości całego systemu politycznego przy jednoczesnym, unikalnym w skali Rosji, wsparciu dla demokratycznych procedur ze strony ludności i aparatu biurokratycznego.

Na przełomie obecnego i zeszłego stulecia Czeczenia, upraszczając historię narodu, doświadczyła skoku od komunizmu do władzy wertykalnej [scentralizowanej – ML], przy pominięciu rządu demokratów, a właściwie jego rozmyciu przez okres konfliktów zbrojnych i ekstremizmów. Jeszcze wcześniej Czeczenia przeżyła skok od wojennej demokracji do „komunizmu”. Komuniści tego „skoku” jednak nie docenili i deportowali Czeczenów do Kazachstanu i Kirgistanu. Społeczeństwo zdołało przechować demokratyczne tradycje, na których opierało się od wieków. Pozwoliły one nie tylko ocalić naród w okresie deportacji i wojen, ale także przeżyć ostatnie 20 lat bezprawia. Równość wobec prawa, zasada zbiorowego podejmowania decyzji i rozwiązywania sporów, oparta na zachowaniu równowagi pomiędzy indywidualnymi i grupowymi grupami interesów, jest właśnie rzeczywistą demokracją, która nie była do Czeczenii importowana, ale zrodziła i rozwinęła się jako główna zasada funkcjonowania i przetrwania jej narodu.

Jakby dziwnie to nie brzmiało, istnieją jeszcze przesłanki do odbudowania tych elementów czeczeńskiej demokracji, które uległy deformacji w okresie tarć i chaosu. Druga wojna czeczeńska, niezależnie od procesu formowania się obywatelskiej administracji, ogłoszenia tak zwanej „czeczenizacji konfliktu” i pewnego postępu w sferze wdrażania infrastruktury władzy na całym terytorium republiki, praktycznie zniszczyła te osiągnięcia na polu demokracji, którymi mogła pochwalić się Czeczenia lat 90.

Na tle ogólnych strat narodu i gospodarki republiki poniesionych w wyniku zbrojnego konfliktu, uszczerbek demokratycznych, „wirtualnych” osiągnięć Czeczenii może wydawać się śmiechu wart. Na proces ten można jednak spojrzeć z innej pozycji. Demokracja i demokratyczne instytucje lat 90., w związku z nie dość zasadniczą pozycją liderów orientacji demokratycznych, okazały się bezsilne wobec rosnącej fali politycznego ekstremizu i militarnej mody, która rozprzestrzeniła się praktycznie na wszystkie sfery życia w Czeczenii, od sposobu ubierania się do gier komputerowych i sposobu myślenia. W pewnym stopniu twierdzenie, że czeczeńska demokracja nie wytrzymała próby, nie sprawdziła się, jest uzasadnione, ale dzisiejsza rzeczywistość świadczy o jej generalnie innych perspektywach. Czeczeńska demokracja przeszła razem z całym narodem zaledwie kolejny test przetrwania. Przy tym jej struktura i ogólna jakość osiągnęły inny poziom.

Jakby by nie brzmiało to paradoksalnie, dzisiejszy demokratyczny ruch Czeczenii jest w gruncie rzeczy bardziej stabilny i silny niż ogólnorosyjski. Przyczyna leży w fakcie, że sieć organizacji pozarządowych w Czeczenii uformowała i rozwinęła się wcześniej niż pojawiły się partie demokratyczne. Dziś organizacje pozarządowe (NGOs są podstawą demokratycznego ruchu w Czeczenii) są silniejsze i posiadają większe zasoby ludzkie niż partie polityczne. Same partie grają bardziej rolę ideologicznej nadbudowy i znajdują się pod pełna kontrolą władzy, w rzeczywistości będąc dopiero w początkowym stadium rozwoju. Rozwój ten jednocześnie przebiega bardziej harmonijnie, niż działo się to w Rosji, gdzie demokraci i finansowi oligarchowie, którzy doszli do władzy w początku lat 90., nie kłopotali się problemem kształtowania w kraju społeczeństwa obywatelskiego zdolnego do podejmowania działań. Kiedy demokratyczne partie zaczęły tracić władzę, na zmianę sytuacji było już zbyt późno. Zdano wtedy sobie sprawę, że ich jedyna podpora ruchu w postaci organizacji pozarządowych jest słaba i zmarginalizowana.

W Czeczenii sytuacja jest inna. Organizacje pozarządowe kształtowały się tu jako forma ochrony interesów różnych grup obywateli, ograniczanych działalnością antyterrorystyczną. Co więcej, dla czeczeńskiego społeczeństwa organizacja pozarządowa to nie tylko forma troski o grupowe interesy, ale też nieodłączna część jednego lub kilku tejpów [rodów, wspólnot terytorialnych], gwarantująca im wsparcie i relacje oparte na szacunku. Wewnątrz Czeczenii rzadko słychać zarzuty wobec organizacji społecznych, choć w innych rosyjskich regionach często bywają wiązane z organizacjami spiskowymi lub wrogimi stowarzyszeniami wywiadowczymi.

Jeśli Czeczenię lub Kaukaz Północny będzie poznawać się za pomocą jedynie gazet lub telewizji, oczywiście może zrodzić się przekonanie, że w regionie zamieszkują wyłącznie milicjanci, bojownicy i urzędnicy, którzy każdego dnia zabijają lub porywają się nawzajem jako zakładników. Tymczasem w Czeczenii są uczeni, biznesmeni, studenci, lekarze, wykładowcy, robotnicy rolniczo-przemysłowego kompleksu, którzy od dawna zarabiają na życie własną pracą i nie chcieliby mieć nic wspólnego z rządowymi zasiłkami i darowiznami. Tacy ludzie mieszkają nie tylko w Czeczenii, ale wszędzie na Kaukazie Północnym i nie jest im ani ciekawie ani komfortowo pozostawać w sytuacji niemych obserwatorów staczania się regionu w otchłań chaosu. Właśnie ci ludzie są podstawa ruchu demokratycznego.

Ideologia i motywacja osób zasilających ruch demokratyczny jest dość prosta i daleka od skomplikowanych ideologicznych konstrukcji federalnych demokratów. Ci ludzie nie chcą żyć w oczekiwaniu na datki państwa i nie chcą spać z automatem. Pracując w organach ochrony prawnej, znajdując się pod sztandarem fanatyków-radykałów lub zajmując się kryminałem nie chcą ograniczać możliwości własnej samorealizacji więzami państwowej służby i biurokratycznej hierarchii. Starają się uczynić godnym i bezpiecznym życie swoje i swoich bliskich. Ich motywacja do społecznej i politycznej aktywności sprowadza się właśnie do tego, ponieważ obecna sytuacja nie daje im takich możliwości. Ostrze tego ruchu nie jest nakierowane na organizowanie politycznych batalii przeciw obecnej władzy. Ale nie jest także nastawione przeciw je oponentom. Zwyczajnie, demokratyczne idee i wartości wydają się najbardziej właściwymi i bliskimi tym ludziom, którzy stanowią dziś fundament demokratycznego ruchu Czeczenii.

Tłum. M. Lejman



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeżone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zródła), ale nie kradnij!