Wahabicka matryca

Tekst na podstawie spotkania „Islam na Kaukazie Pnocnym” *

Fotogaleria

Oficjalnie granice Emiratu Pnocnokaukaskiego – podziemnej organizacji muzumaskiej dziaajcej na terytorium Czeczenii, Dagestanu, Inguszetii, Kabardyno-Bakarii, Osetii i Karaczajo-Czerkiesji nie s wyranie okrelone. Jednak na Kaukazie Pnocnym s ju rejony, gdzie rwnolegle istniej dwa wiaty: rosyjska administracja pastwowa i system oparty na prawie szariatu, sprawniejszy od oficjalnego. To w nim szukaj wsparcia zwyczajni ludzi, nawet ci, ktrzy wczeniej nie identyfikowali si z islamem.

Cywilizacyjny rozbrat

Powodw cywilizacyjnego oddalania si Kaukazu od Rosji, i odwrotnie, jest kilka. Islam Tiekuszew, szef informacyjno-analitycznej agencji Medium-Orient w Pradze, na przestrzeni ostatnich kilku lat prowadzi badania poszukujc odpowiedzi na pytanie, dlaczego idea wojujcego islamu, ktra do koca pierwszej wojny czeczeskiej nie znalaza podatnego gruntu na Kaukazie Pnocnym, obecnie tak szybko si rozprzestrzenia powodujc rozam w spoeczestwie. Tiekuszew doszed do wniosku, e przyczyn rosncej liczny wyznawcw salafizmu [radykalnego islamu – przyp. Autora] jest wewntrzna polityka Rosji, ktra demonstracyjnie odmawia Kaukazowi Pnocnemu miejsca w oglnorosyjskiej przestrzeni spoeczno-politycznej. Uznanie tego terytorium, oraz w konsekwencji jego mieszkacw, za „obcych” – wedug Tiekuszewa – zmusza kaukaskich grali, w szczeglnoci modzie, do poszukiwania innego ni rosyjskie rda zbiorowej tosamoci. Odnajduj je w islamie. Tych maych narodowoci i etnosw nie czy nic poza islamem – komentuje specjalista.

Ekspert Orodka Studiw Wschodnich do spraw Rosji i Kaukazu Wojciech Grecki za przyczyn zachodzcego procesu uwaa prni, ktra powstaa po upadku Zwizku Radzieckiego i obowizujcej dotychczas komunistycznej ideologii.
- Po upadku komunizmu i „przyjani narodw" nastpia ideologiczna prnia. eby j zapeni, Rosja zacza gosi hasa demokracji. Ideologia ta nie znalaza podatnego gruntu, w pamici ludzi do tej pory kojarzona jest z chaosem, kryzysem, korupcj – tumaczy Wojciech Grecki.

Na Kaukazie skutki tego okresu byy wiksze ni w innych rejonach pastwa, bo zbiegy si z okrutn i krwaw wojn w Czeczenii. Rezonans konfliktu by gboko odczuwalny rwnie w ssiednich republikach. Po kilku latach byo jasne, e demokracja nie zajmie miejsca doktryny komunistycznej. Grecki przypomina, e ju w latach 1997-98 byo oczywiste, e ideologiczn prni moe wypeni jedynie islam, ktry w tamtym okresie umacnia si przede wszystkim w tych narodach, ktre byy deportowane w okresie stalinowskim.
- Wtedy nie byo jeszcze oczywiste, jaki charakter bdzie mie nowa religia. Wikszo ekspertw przychylaa si do stanowiska, e to bdzie islam tradycyjny, suficki – dodaje ekspert.

Organizacja wirtualnego pastwa

Islam nie jest zjawiskiem jednolitym na caej przestrzeni pnocnokaukaskiej. Oficjalne ycie religijne nadzorowane przez duchowne zarzdy poszczeglnych republik jest akceptowane przez struktury pastwowe. Natomiast w podziemiu funkcjonuje ortodoksyjny salafizm wzywajcy do cisego przestrzegania szariatu i utworzeniu pastwa, w ktrym bdzie obowizywa prawo religijne. Wyjtkiem jest tu Dagestan, w ktrym pokojowy salafizm „wychodzi z podziemia”, a jego wyznawcy i przywdcy bior udzia w dyskursie politycznym i publicznym, a nawet posiadaj oficjalnie dziaajc organizacj o nazwie Achry Sunna [nazw najczciej tumaczy si „ludzie sunny” – przyp. Autora].

Jednym z celw bada Islama Tiekuszewa byo naszkicowanie struktury podziemia islamskiego.
- Wyznawcy salafizmu, rnie adoptowanego przez poszczeglne republiki, zorganizowani s w jednostki terytorialne zwane damaatami, np. kabardyno-bakarski, dagestaski, inguski. Podstaw damaatw s zwizki rodowe – to dziki nim pozyskiwani s nowi czonkowie. Na czele damaatu stoi emir. Emirem kabardyno-bakarskiego damaatu nie moe by np. Czeczen, bo narusza to zasad narodowego parytetu, ktra zostaa ustalona jeszcze w czasach ZSRR. Zasady terytorialnoci i jednolitoci narodowej zdeterminoway przetrwanie damaatw na danym terytorium. Dziki takiej strukturze bojownicy przenikaj do struktur siowych i instytucji rzdowych. Na pocztku damaaty dziaay oddzielnie, jednak w procesie ewolucji utworzyy wirtualn jednolit sie zwan Emiratem Kaukaskim. Ten pnocnokaukaski model pastwa islamskiego na przestrzeni ostatnich piciu lat zosta adoptowany, a nastpnie inkorporowany przez model fundamentalny, stworzony przez radykalnych muzumaskich przywdcw z krajw arabskich – wyjania ekspert.

Wedug Islama Tiekuszewa siatka bojownikw skada si z trzech krgw. Pierwsz grup stanowi bojownicy bezporednio zaangaowani w przeprowadzanie atakw, tzw. dihadyci. Druga to czonkowie najbliszej rodziny, dalecy krewni, ziomkowie, ktrzy zajmuj si zdobywaniem i analizowaniem informacji, zapewnieniem schronienia i zaopatrzeniem dihadystw w ywno i sprzt. Trzeci – najwiksz grup – tworz modzi praktykujcy muzumanie, ktrzy sympatyzuj z dihadystami i mentalnie wspieraj ide wojujcego islamu – salafizmu. Wydzieli trzeci grup z ogu spoeczestwa i jednoczenie oszacowa jej wielko jest praktycznie niemoliwe.

Iwona Kaliszewska, specjalista ds. Kaukazu, zauwaa, e bojownicy to ju nie tylko modzi mczyni biegajcy z karabinem po lesie. Mieszkaj w miastach, w Machaczkale, w Nalczyku, wykonuj zwyke zawody, prowadz biznes, handluj, s takswkarzami. Trudno rozpozna ich po wygldzie.
- W Dagestanie poparcie dla idei pastwa islamskiego deklaruje ponad 15% modziey. Nie znaczy to, e ci modzi ludzie zamierzaj od razu chwyci za bro. Czsto jest to po prostu modzieczy idealizm, reakcja sprzeciwu wobec niesprawiedliwoci, nepotyzmu, korupcji, z ktrymi stykaj si od najmodszych lat. Nie jest jednak wykluczone, e przy „(nie)sprzyjajcych wiatrach” pjd w lady swoich bardziej radykalnych kolegw – przypuszcza Kaliszewska.

Islam Tiekuszew zgadza si ze zdaniem polskiej badaczki:
- Walka z radykalnymi islamistami jest niezmiernie trudna, bo osoby te bardzo czsto nie podejmuj adnej aktywnoci zwizanej ze zbrojnym podziemiem. Ponadto maj miejsce ruchy midzy tymi trzema grupami. W wyniku rnych okolicznoci, na przykad krzywdy wyrzdzonej czonkowi rodziny przez struktury siowe, osoba z trzeciej grupy przechodzi do pierwszej i staje si aktywnym dihadyst.

W jaki sposb mona nawiza kontakt z przeladowanym przez rzdowe organy podziemiem?
- Wadza szariacka nie ma okrelonego miejsca, gdzie urzduje kadi [szariacki sdzia, ideolog – przyp. Autora] i przyjmuje petentw. We wsiach ludzie wiedz, kto bezporednio zwizany jest z podziemiem i moe suy pomoc w kontakcie ze rodowiskiem islamskich radykaw. Ludzie skrzywdzeni przez wadz wanie przez takie osoby mog nawiza kontakt z przywdc religijnym – wyjania specyfik funkcjonowania islamskiego pastwa Tiekuszew. – Taka osoba jest oczywicie sprawdzana pod ktem powiza ze strukturami siowymi, musi dowie swojej lojalnoci, zaakceptowa warunki wsppracy, jednak stopniowo moe dotrze do rodowisk radykalnych – czonkw damaatw. Taki rodzaj wsppracy przedstawicieli spoecznoci radykalnych muzumanw ze spoeczestwem jest zjawiskiem zupenie nowym, wczeniej niespotykanym – konstatuje Tiekuszew.

Obowizkowy podatek

Na Kaukazie Pnocnym funkcjonowanie damaatw zapewnia wasny system finansowy. Po rozbiciu przez rosyjskie suby specjalne grup islamskich radykaw i zniszczeniu kanaw zaopatrzenia w 2005 roku, bojownicy zaczli poszukiwa alternatywnego zabezpieczenia materialnego. W tym czasie nowym ideologiem mudahedinw - kadim - na terytorium Kabardyno-Bakarii zosta Amir Sejfullah Anzor Asterimow. Dwa lata pniej stworzy on nowy system podatkowy – zakat – z ktrego wpywy przeznaczane s na dihad.

Islam Tiekuszew opowiada, e na pocztku podatek zosta naoony przede wszystkim na redni i duy biznes: zakady produkcji wina i wody mineralnej w regionie.
- Nowe obcienia finansowe spotkay si rzecz jasna ze sprzeciwem lokalnych oligarchw. Po niespodziewanej mierci kilku z nich zakat zosta zaakceptowany – kontynuuje Islam. – Podatki na dihad to ogromne kwoty oscylujce w granicach 150 tysicy dolarw jednorazowo od oligarchy. Dziki tym pienidzom bojownicy mogli wcign w swoje struktury bezrobotn modzie. Pojawiy si nowe damaaty, ktre zaczy nakada zakat na mae sklepy, stoiska na bazarach. Sami siowicy [struktury siowe – przyp. Autora] potwierdzaj, e bojownicy operuj olbrzymimi kwotami pozwalajcymi przeprowadza samodzielnie due akcje bez wsparcia zewntrznego, m.in. z krajw arabskich.

Struktura organizacyjna zaplecza finansowego bojownikw skada si z trzech poziomw, dodaje Tiekuszew.
- Najmniejsze s damaaty. rednio 3-4 damaaty tworz rejony (sektory). Trzeci szczebel na poziomie republik to wilajet (na przykad wilajet kabardyno-bakarski skada si z 9 rejonw). Wszystkie te jednostki wchodz w skad Emiratu Pnocnokaukaskiego i wsppracuj ze sob.
Mae kwoty s zbierane na poziomie damaatw. Te, po odliczeniu funduszy niezbdnych do funkcjonowania, reszt rodkw przekazuj sektorom. Sektory zachowuj si analogicznie zasilajc wilajety. Na poziomie republik funduszami zarzdza emir, ktry cz z otrzymanych rodkw przekazuje do oglnej kasy Emiratu.

Instytucje islamskie nie s jednolite w swej strukturze i nie wszystkie znajduj si w rkach radykaw. Cz z nich podlega wyznawcom tradycyjnego islamu sunnickiego. Taka struktura przypomina pastwowy budet rosyjski lub system rosyjskich „worw w zakonie”.

W szeregach wiatowego dihadu

Na Kaukazie Pnocnym liczba osb, ktre identyfikujc swoj narodowo mwi „jestem muzumaninem,” z kadym rokiem wzrasta. Wraz z rozwojem podziemia nieco inn posta przybiera gwny wrg Emiratu – do niedawna byy to centralne struktury siowe Rosji, potem wadze lokalne, ostatnio przedstawiciele tradycyjnego islamu, duchowni przywdcy, osoby cieszce si powszechnym szacunkiem. Od czasu do czasu Emirat przeprowadza te ataki poza terytorium Kaukazu.
- Zamach na lotnisku Domodiedowo sprzed roku, czy atak w moskiewskim metrze w marcu 2010 roku, s prbami zaznaczenia obecnoci podziemia na Kaukazie, usprawiedliwienia si przed zagranicznymi sponsorami i jednoczenie manifestem wejcia w skad wiatowego dihadu – uwaa Wojciech Grecki.

Idea zjednoczenia wok salafizmu pozwala jego wyznawcom z Kaukazu Pnocnego sta si czstk wiatowego dihadu – witej wojny, globalnej organizacji, w skad ktrej wchodz wszystkie narodowoci. Islam Tiekuszew nie wtpi, e Doku Umarow i najblisi jego wsppracownicy widz siebie w szeregach dihadu wiatowego. Z tego te powodu Amerykanie wpisali Emirat Pnocnokaukaski na list najgroniejszych organizacji terrorystycznych.
- U bojownikw na poziomie damaatw motywy dziaania s jednak zupenie inne – stwierdza Tiekuszew. – W Kabardyno-Bakarii pierwszy zaoony damaat o nazwie Jarmuk w 99% skada si z Bakarw. Jego czonkowie dziaali na terytorium rejonu elbruskiego zamieszkiwanego w gwnej mierze przez Bakarw, ktrzy mimo e s narodem tytularnym, w rzeczywistoci nie maj wpywu na sytuacj w republice (wadza naley do Kabardyjczykw). W rejonie tym trwa konflikt pomidzy narodami tytularnymi. Na tych etnocentrycznych, nacjonalnych fundamentach zostay zbudowane damaaty. U czonkw wsplnoty mogy by jeszcze inne motywy, np. spoeczne, ekonomiczne, ale narodowociowy by decydujcy – tumaczy.
- Naley rwnie uwzgldni to, e przywdcy poszczeglnych damaatw nie znaj najprawdopodobniej gwnodowodzcych Emiratu, a wyznawcy salafickich ideaw na szczeblu damaatw nie do koca si z nim identyfikuj. Dlatego te nie mona przewidzie jaka przyszoci czeka podziemie – wnioskuje ekspert.

Idea salaficka to swego rodzaju matryca w sieci wojujcego islamu. Poszczeglne rodowiska muzumaskie i formacje spoeczno-polityczne dostosowuj j do swoich potrzeb i kultury danego regionu. Ta pnocnokaukaska matryca fundamentalnego islamu nie jest rwnie jednolita wewntrz regionw. Pki co, to „pastwo w pastwie” funkcjonuje w sposb raczej prymitywny, a otwarte wsparcie salafizmu powoduje presj ze strony pastwowych struktur siowych czy innych tajnych organizacji, „polujcych" na salafitw. Jednak islamska organizacja bardzo szybko ronie w si – zasilana w nowych czonkw, ideologw, sprawniejsze zaplecze strukturalno-logistyczne. W tym momencie, biorc pod uwag problemy z ktrymi boryka si rosyjska wadza centralna i ogln sytuacj w regionie Kaukazu, nakrelenie scenariusza wydarze na najblisze lata waciwie nie jest moliwe.

Fotogaleria

Tekst i zdjcia: A. Waszkiewicz

stycze 2012

* Spotkanie zorganizowane we wsppracy ze Stowarzyszeniem Pracownia Etnograficzna odbyo si w Warszawie w dniu 26 stycznie 2012r. Gomi spotkania byli Islam Tiekuszew (autor ksiki „Islam na Kaukazie Pnocnym"), Wojciech Grecki („Planeta Kaukaz", „Toast za przodkw") i Iwona Kaliszewska („Matrioszka w hidabie").



(C) Kaukaz.net. Wszelkie prawa zastrzeone. Czytaj, cytuj (z podaniem autora i zrda), ale nie kradnij!