SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


ABCHAZI (Apsua)



Abchazi od wieków zamieszkują obszar między wybrzeżem Morza Czarnego a grzbietem Kaukazu oraz rzekami Psou i Inguri (terytorium dzisiejszej Abchazji). W Abchazji żyje ich ok. 100 tys. (na pozostałym obszarze Gruzji – 4 tys.); poza tym potomkowie abchaskich muhadżirów z XIX w. mieszkają również w krajach Bliskiego Wschodu (ok. 350 tys. osób); niewielka grupa Abchazów żyje również w Rosji (11 tys.). Abchazi są jedynym narodem z grupy abchasko–adygejskiej, które żyje na Kaukazie Południowym (po południowej stronie Wielkiego Kaukazu). Mówią w języku abchaskim należącym do abchazo–adygejskiej grupy języków kaukaskich; dzieli się na dwa główne dialekty: abżujski (na południu Abchazji) i bzybski (na północy). Podstawą języka literackiego jest dialekt abżujski; alfabet na podstawie cyrylicy (pierwszy abchaski alfabet powstał w 1862 r. na podstawie cyrylicy; w 1928 r. przyjęto alfabet łaciński, w 1938 r. – gruziński, a w 1954 znów cyrylicę). Język abchaski jest jednym z najtrudniejszych języków na Kaukazie; ma zaledwie 2 pełne samogłoski, lecz aż 58 spółgłosek (w dialekcie bzybskim – 67). Twórca abchaskiego alfabetu P. Uslar pisał o nim: ”Nie tylko Europejczycy, lecz nawet inne narody kaukaskie uważają abchaską wymowę za ogromnie trudną i niedostępną dla nie–Abchazów. Dziwne wrażenie wywiera ten język na ludzi, którzy słyszą go po raz pierwszy! O abchaskim można powiedzieć, że przypomina brzęczenie owadów.” Według wielu lingwistów język abchaski, wraz z innymi językami z grupy abchazo–adygejskiej przetrwały do naszych czasów w niemal niezmienionej postaci. Znajomość ojczystego języka wśród Abchazów wciąż się jednak zmniejsza; władze w Suchumi próbują przeciwdziałać temu zjawisku, wprowadzając m.in. obowiązkową naukę abchaskiego w szkołach podstawowych.

Abchazi sami siebie określają mianem Apsua, zaś Abchazję – Apsny (co można przełożyć jako ”kraj duszy”), zaś język abchaski – apsszcza (”język duszy”). Wielu Abchazów, szczególnie tych starszego pokolenia zna również język gruziński, zaś mieszkańcy rejonu oczamczirskiego – megrelski. Abchazi na co dzień używają także rosyjskiego.

Większość Abchazów wyznaje prawosławie i należy do nie uznawanej przez Kościół gruziński Abchaskiej Cerkwi Autokefalicznej. Są jednak również abchascy muzułmanie (sunnici). Ani chrześcijaństwo ani islam nigdy nie zapuściły jednak w Abchazji głębokich korzeni: Abchazi przyjmowali je jedynie zewnętrznie, formalnie, ze sceptycyzmem podchodząc do religii zinstytucjonalizowanych. Dużo większe znaczenia mają dla nich tradycje i wierzenia wywodzące się z czasów pogańskich (które są często mieszaniną elementów pogańskich, chrześcijańskich i islamskich). Powszechnie obchodzi się np. pogańskie święta: checzchuama, acnych, nancha itd. Charakterystycznym elementem religii Abchazów jest monoteizm (zaszczepiony prawdopodobnie przez chrześcijaństwo); wierzą, iż opiekunem Abchazów i wszystkich ludzi dobrej woli jest bóg Ancza (Ancwa). W abchaskich wioskach do dziś odbywają się pogańskie obrzędy, podczas których składa się ofiary ze zwierząt i modli do Wielkiego Boga oraz przyrody. Z ogromnego panteonu abchaskich bóstw do dziś czczony jest natomiast jedynie bóg myśliwych – Ażwejpszaa, do którego modlą się przed wyruszeniem na polowanie. W Abchazji jest pięć znanych miejsc kultu, świątyń pogańskich zwanych anycha; spośród tych wywodzących się z zamierzchłych czasów świętych miejsc w czasach sowieckich funkcjonowało tylko jedno – świątynia Aczandara w rejonie gudauckim. To tam rozstrzygane były spory, tam zasiadały zwyczajowe sądy, Abchazi wierzą bowiem, że fałszywa przysięga złożona w świętym miejscu przyniesie nieszczęście całemu rodowi.

W codziennym życiu Abchazi starają się kierować apsuarą – kodeksem honorowym, regulującym stosunki społeczne, etykietę, nakazującym szacunek dla starszych, gościnność itd. Przestrzeganie apsuary jest traktowane jako warunek konieczny bycia prawdziwym Abchazem; o ludziach którzy jej nie przestrzegają mówi się ”dypsyszczadzom” (”w nim nie ma abchaskiego ducha”).

Przodkowie współczesnych Abchazów pojawili się nad Morzem Czarnym prawdopodobnie ok 2–3 tys. lat p.n.e. Na początku naszej ery terytorium dzisiejszej Abchazji zamieszkiwały protoabchaskie plemiona Abazgów, Apsylów, Sanigów, Misimianów i in., które według jednej z teorii przesiedliły się tam kilka tysięcy lat temu z Małej Azji. W drugiej połowie I tysiąclecia silne wpływy na Abchazów wywierała kultura grecka; na abchaskim wybrzeżu pojawiło się kilka kolonii greckich m.in. Dioskuria i Picunda, które pośredniczyły w handlu między Kaukazem a Grecją. W VIII w. powstało pierwsze królestwo abchaskie, które szczyt swojej potęgi osiągnęło za panowania Leona II (lata 900.); granice królestwa zostały wówczas znacznie poszerzone, a jego stolicą stało się Kutaisi (miasto położone w zachodniej Gruzji).

W X w. w wyniku dynastycznej umowy między abchaskimi Leonidami a gruzińskimi Bagratydami Abchazja weszła w skład Królestwa Gruzji. W XIII w. w wyniku najazdów mongolskich nastąpił upadek państwa gruzińskiego, co doprowadziło do ponownego oddzielenia się Abchazji. Stała się ona odtąd niezależnym księstwem rządzonym przez dynastię książęcą z rodu Czaczba–Szerwaszydze; już wkrótce jednak Abchazja stała się lennem osmańskiej Turcji. Historia późnośredniowiecznej Abchazji charakteryzowała się nieustanną rywalizacją między arystokratycznymi rodami a władzą książęcą oraz walką z powstałymi na zachodzie Gruzji organizmami państwowymi (Megrelią, Imeretią). Abchazi utrzymywali natomiast bliskie i dobrosąsiedzkie stosunki z plemionami adygskimi, z którymi sąsiadowali od północy.

Pod koniec XVIII w. na scenie politycznej Abchazji pojawiły się dwa stronnictwa: protureckie i prorosyjskie; przywódcą tego drugiego był książę Keleszbej Czaczba–Szerwaszydze, został jednak skrytobójczo zamordowany przez spiskowców (1808 r.), na których czele stał jego syn Asłanbej. Po objęciu władzy Asłabnej ogłosił się lennikiem Turcji, jednak on też został obalony, tym razem przez swego brata Georgija, któremu pomocy wojskowej udzieliła Rosja. Georgij zwrócił się do cara Aleksandra II o objęcie opieki nad Abchazją i w 1810 r. ukazał się manifest rosyjskiego imperatora o przyłączeniu Księstwa Abchazji do Imperium Rosyjskiego. Abchazja stała się odtąd udzielnym księstwem, posiadającym dość dużą autonomię wewnętrzną. Po zakończeniu wojny kaukaskiej (1864 r.) księstwo abchaskie zostało jednak przez Rosję zlikwidowane, co doprowadziło do wybuchu w Abchazji powstania narodowego (1866 r.), krwawo stłumionego przez wojska carskie. Abchazję przekształcono w Suchumski Okręg Wojenny. Stłumienie powstania doprowadziło do narodowej katastrofy, ponieważ zapoczątkowało masowe wysiedlenia Abchazów do osmańskiej Turcji (lata 1866–1870): pod naciskiem administracji carskiej Abchazję opuściła ok. połowa jej mieszkańców. Rdzennej ludności zakazano również osiedlania się w centralnej Abchazji. Przesiedlenia ludności abchaskiej zapoczątkowały napływ innych grup narodowościowych do Abchazji m.in. Gruzinów i Ormian. Do rewolucji abchaskie społeczeństwo było silnie rozwarstwione: dzieliło się na książąt, szlachtę, chłopów i pastuchów.

Po rewolucji 1917 r. abchascy liderzy poparli ideę stworzenia niepodległego państwa na Kaukazie Północnym i włączyli się w proces tworzenia Górskiej Republiki w maju 1918 r. Już w czerwcu tego samego roku Abchazję zajęły jednak wojska niepodległej Republiki Gruzińskiej – Abchazja weszła w jej skład na zasadach autonomii. Po opanowaniu Gruzji przez bolszewików w 1921 r. utworzono odrębną Abchaską SRR, która zawarła umowę konfederacyjną z Tbilisi; później Abchazja została jednak włączona w skład Gruzińskiej SRR (1931 r.) na zasadach autonomii. Podczas czystek z lat 1930. represjom poddano niemal całą abchaską inteligencję; zaczęto wtedy również wdrażać politykę gruzinizacji Abchazji: zamykano abchaskie szkoły, wprowadzono gruziński alfabet dla języka abchaskiego, w Abchazji osiedlano tysiące Gruzinów, wiele geograficznych nazw abchaskich zastąpiono gruzińskimi itd.

Abchaskie życie narodowe zaczęło się odradzać pod koniec lat 1950., zaś w latach 1970./1980. w republice powstał radykalny abchaski ruch narodowy, który za główny cel stawiał sobie zmianę statusu Abchazji (wyjście z Gruzji). Pod tymi hasłami w Suchumi wielokrotnie dochodziło do masowych demonstracji (1957, 1964, 1967, 1978). W 1988 r. ruch przyjął formę zorganizowaną dzięki powstaniu organizacji ”Ajdgylara”, która doprowadziła do ogłoszenia przez Abchazję suwerenności w sierpniu 1990 r. Na początku lat 1990. nastąpiło zaostrzenie stosunków między Abchazją i Gruzją, które zakończyło się konfliktem zbrojnym w latach 1992–1993 i faktycznym, choć nie formalnym oddzieleniem się Abchazji od Gruzji. W czasie wojny z republiki uciekli niemal wszyscy Gruzini (ok. 250 tys. osób).

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.