SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


ADYGEJCZYCY (Adyge)



Adygejczycy są drugim co do wielkości narodem adygskim. W Rosji mieszka ich 128 tys., z czego w Republice Adygeja 108 tys.; żyją ponadto w Kraju Krasnodarskim (16 tys.). Mówią w języku adygejskim, który ma cztery dialekty: temirgojewski (podstawa języka literackiego), abadzechski, bżedugski i szapsugski. Alfabet adygejski stworzony został na podstawie cyrylicy. Wielu Adygejczyków na co dzień mówi już jednak wyłącznie po rosyjsku. Zamieszkują północną część Republiki Adygeja i kilka wiosek w Kraju Krasnodarskim. Wyznają islam w wersji sunnickiej, który nie jest jednak wśród nich silnie zakorzeniony.

Naród adygejski zaczął się kształtować po oddzieleniu się Kabardyjczyków (XIII–XIV w.) od jednego pnia narodów adygskich. Do rosyjskiego panowania Adygejczycy dzielili się na kilkanaście plemion: Abadzechów, Biesleniejewców, Bżedugów (dzielących się z kolei na Chamyszejewców i Czerczeniejewców), Żaniejewców, Jegieruchajewców, Mamchegów, Machoszewców, Natuchajców, Temirgojewców, Chatukajewców, Szapsugów i Chakuczów. Później różnice te zatarły się i jedynie Szapsugowie zachowali po dziś dzień poczucie odrębności. Do XIV–XV w. duży wpływ na życie plemion adygejskich wywierały genueńskie kolonie na wybrzeżu Morza Czarnego; mieszanie się Genueńczyków do wewnętrznego życia społeczności adygejskich wywoływało liczne powstania w Adygeji. Począwszy od XVI w. terytoria adygejskie znalazły się w strefie wpływów Chanatu Krymskiego; Tatarzy periodycznie najeżdżali ziemie adygejskie zmuszając plemiona do płacenia dani. Wiele adygejskich społeczności odmawiało poddania się władzy chanów, stawiając im zbrojny opór.

Między Tatarami krymskimi i Adygejczykami rozwijały się jednak również pokojowe stosunki; odbywał się ożywiony handel, chanowie wysyłali adygejskiej szlachcie swoich synów na wychowanie. Również proces islamizacji Adygejczyków związany był z działalnością krymskich misjonarzy. W XV–XVIII w. adygejskie plemiona targane były nieustannymi konfliktami wewnętrznymi między poszczególnymi grupami społecznymi; społeczeństwa adygejskie dzieliły się na książąt (pszy), rozwarstwioną szlachtę (tlekotleszy, uorki itd.) oraz wolnych chłopów (tfokotle), którzy jednak zgodnie z adatem zobowiązani byli do wykonywania określonych powinności na rzecz szlachty. Tfokotle przeciwstawiali się ponawianym przez szlachtę próbom przekształcenia ich w chłopów pańszczyźnianych; udało się to w znacznym stopniu chłopom abadzechskim, natuchajskim i szapsugskim. W 1796 r. miała miejsce wielka bitwa (tzw. bitwa bzijucka) między chłopami adygejskimi a szlachtą bżedugską i szapsugską, którą wsparły oddziały kozackie. Szlachta zwyciężyła, nie zdołała jednak narzucić tfokotlom pańszczyzny.

W 1777 r. władze carskie przystąpiły do budowy tzw. linii kaukaskiej (łańcucha umocnień i stanic kozackich), która częściowo przebiegała po rzece Kubań i oddzielała ziemie Adygejczyków od terytoriów zamieszkanych przez Kozaków. Zapoczątkowało to politykę ekspansji Rosji w tym rejonie i Kaukazu i starcia rosyjsko–adygejskie, które wkrótce przekształciły się w krwawą wojnę kaukaską trwającą niemal 80 lat. W latach 1820. polityka rosyjska przybrała charakter masowego naporu na Adygejczyków; początkowym celem caratu było wyparcie plemion adygejskich znad brzegów Kubania w góry (służyły temu m.in. ekspedycje karne na ziemie Natuchajców z lat 1822 i 1826). W odwecie Adygejczycy organizowali napady na kozackie stanice. W 1839 r. Rosjanie przystąpili do budowy tzw. linii czarnomorskiej (łańcucha twierdz na wybrzeżu Morza Czarnego od Abchazji do Anapy), która miała okrążyć ziemie adygejskie i zmusić plemiona adygejskie do kapitulacji. Największe sukcesy wojenne Adygejczycy osiągnęli w latach 1840., kiedy udawało im się systematycznie niszczyć budowane przez Rosjan czarnomorskie umocnienia i twierdze. Walka ze wspólnym wrogiem umacniała jedność adygejskich plemion i sprzyjała wewnętrznej konsolidacji; doniosłą rolę w tym procesie odegrali naibowie imama Szamila wysyłani do zachodniej części Kaukazu (m.in. Hadżi–Muhammad, Sulejman–efendi, Muhammad–Emin); wojna kaukaska sprzyjała również islamizacji Adygeji, a islam powoli stawał się najważniejszym czynnikiem walki z rosyjskim kolonializmem.

Po wzięciu do niewoli Szamila (1859 r.) Rosjanom poddał się Muhammad–Emin, a Abadzechowie zaprzestali walki z wojskami carskimi. Powstanie Adygejczyków wybuchło jednak z nową siłą w 1862 r.; Rosjanie przystąpili wówczas do systematycznego niszczenia adygejskich aułów i wysiedlania ich mieszkańców na równiny. Jako ostatni poddali się Szapsugowie oraz bliscy Adygejczykom Ubychowie i Sadzowie (zachodni Abchazi); akt ostatecznej kapitulacji kończący wojnę kaukaską nastąpił w 1864 r. na uroczysku Kbaada (obecnie Krasnaja Polana niedaleko Soczi) w górnym biegu rzeki Mzymta. Po tym fakcie Adygejczyków dano wybór: albo emigracja do Turcji, albo porzucenie górskich aułów i przesiedlenie się na równiny Kubania. Zdecydowana większość Adygejczyków wybrała pierwszą możliwość: do osmańskiej Turcji wyjechało kilkaset tysięcy Adygejczyków i wszyscy Ubychowie; na Kaukazie pozostało ich jedynie ok. 50–60 tys.

Władze rosyjskie rozdzieliły ziemie adygejskie pomiędzy poszczególne okręgi wojenne, a następnie ujezdy (powiaty) guberni kubańskiej. Zachowano pewien stopień autonomii adygejskich aułów m.in. wiejskie sądy, które wydawały wyroki na podstawie adatu i szariatu. Po rewolucji wielu Adygejczyków wzięło udział w wojnie domowej w Rosji (także na stronie białych; najbardziej znany był oddział adygejski pod wodzą Sułtana Gireja Knycza). Podczas działań wojennych wiele adygejskich aułów zostało zniszczonych (najtragiczniejsze w skutkach było zdobycie przez bolszewików aułu Koszechabl, gdzie doszło do masowych mordów na Adygejczykach).

Po ustanowieniu władzy radzieckiej utworzono Adygejski Obwód Autonomiczny (1922 r.), który do 1924 r. wchodził w skład obwodu kubańsko–czarnomorskiego; w 1934 r. obwód włączono do Kraju Północnokaukaskiego, a w 1937 r. do Kraju Krasnodarskiego. Po rozpadzie ZSRR podniesiono status obwodu, tworząc w 1991 r. Republikę Adygeja.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.