SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


AZEROWIE (Azerbajdżanlylar)






Naród z grupy ludów tureckich zamieszkujący Azerbejdżan, północny Iran, południowy Dagestan i południowo–wschodnią Gruzję. W Azerbejdżanie jest ich ok. 6 mln (w tym 300 tys. w Nachiczewanie – azerbejdżańskiej enklawie oddzielonej od reszty Azerbejdżanu terytorium Armenii), w Iranie od 11 do 20 mln, w Gruzji ok. 300 tys., w Rosji od 600 tys. do 2 mln (z czego w Dagestanie 111 tys. – 4,3% ludności; zamieszkują głównie rejony: derbencki, tabasarański i rutulski). Azerowie żyjący na północy rejonu derbenckiego Dagestanu często określani są jako Terekeme (grupa etniczna mówiąca dialektem języka azerbejdżanskiego). Azerowie mówią w języku azerbejdżańskim (inaczej azerskim), który należy do ałtajskiej rodziny języków tureckich; dzieli się na cztery dialekty: północny, południowy, wschodni i zachodni. Jest bliski językowi tureckiemu. W Azerbejdżanie zapisywany jest przy użyciu alfabetu łacińskiego, w Iranie – arabskiego (do rozpadu ZSRR w Azerbejdżanie używano cyrylicy). Wielu Azerów północnych włada ponadto językiem rosyjskim, zaś irańskich – językiem perskim. Wszyscy Azerowie irańscy oraz większość azerbejdżańskich to muzułmanie–szyici, ok. 1/3 Azerów z Azerbejdżanu wyznaje islam w wersji sunnickiej.

W formowaniu się współczesnego narodu azerbejdżańskiego wzięły udział różne grupy etniczne, zamieszkujące państwa istniejące na terytorium obecnego Azerbejdżanu w różnych okresach historycznych: Manę (pierwsza połowa I tys. p.n.e.), Albanię Kaukaską (druga połowa I tys. p.n.e. – X w. n.e.), Midię i Atropatenę (IV w. p.n.e. – VII w. n.e.). Na północy Azerbejdżanu były to rdzenne plemiona kaukaskie: Albanowie, Gargarowie, Utyni (Udyni), Kaspiowie, Legowie i in., zaś na południu – plemiona irańskie: Kurtiowie, Manejczycy, Midianie i in. Z tymi grupami mieszały się koczownicze ludy tureckie, które w różnych okresach najeżdżały Azerbejdżan (Hunowie, Chazarowie i in.); największy wpływ na formowanie się narodu azerbejdżańskiego wywarli Turcy seldżuccy (oguzyjscy), którzy osiedlali się w Azerbejdżanie od XI do XIV w. To właśnie Seldżukowie przekazali współczesnym Azerom swój język, który ok. XIII w. zastąpił języki irańskie dominujące dotąd na południu Azerbejdżanu oraz języki kaukaskie, którymi mówiono na północy.

Historia Azerbejdżanu sięga X–XI w. p.n.e. Nad jeziorem Urmia powstało wówczas państwo zwane Mana, obejmujące również południowe wybrzeże Morza Kaspijskiego. W VII w. p.n.e. Mana została podbita przez Medów, a w połowie VI w. weszła w skład Persji. Ok. 334 r. p.n.e. Azerbejdżan został podbity przez Aleksandra Macedońskiego. W IV w. medyjski wódz Atropat stworzył na południu współczesnego Azerbejdżanu państwo, nazywane w języku staroperskim Aderbadaganem, zaś w greckim – Atropateną (po podboju arabskim zaczęto używać nazwy Aderbajdżan lub Azerbajdżan). Znajdowało się ono w strefie wpływów hellenistycznych i perskich. W I w. p.n.e. Atropatena uznała zwierzchnictwo Armenii, a w 224 r. n.e. weszła w skład sasanidzkiej Persji. Religią dominującą w Azerbejdżanie był wówczas manicheizm. W północnej części współczesnego Azerbejdżanu w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. powstało natomiast państwo zwane Albanią Kaukaską.

W VII w. miał miejsce najazd arabski na Azerbejdżan: Arabowie opanowali zarówno jego południową część, która pozostawała pod wpływami perskimi, jak i Albanię Kaukaską. Rozpoczął się wówczas proces intensywnej islamizacji (wcześniej mieszkańcy Albanii Kaukaskiej wyznawali chrześcijaństwo, pozostali mieszkańcy Azerbejdżanu – zoroastryzm). Początkowo nowa religia była przyjmowana w Azerbejdżanie niechętnie, a jej narzucanie przez Arabów wywoływało nawet powstania, z których najsilniejszym był tzw. ruch churramitów (VIII w.). W IX w. państwo arabskie w Azerbejdżanie rozpadło się na kilka udzielnych księstw–chanatów m.in. szyrwański, kubiński, szekiński, szemachiński, karabaski, bakiński; nastąpił rozkwit gospodarczy i kulturalny Azerbejdżanu.

W latach 1072–1092 r. Azerbejdżan został podbity przez Turków seldżuckich pod wodzą Malika Szacha, co doprowadziło do stopniowej turkizacji w sferze językowej oraz upowszechnienia się szyizmu. Wieki XIII–XIV przyniosły kilka najazdów mongolskich i wojsk Tamerlana, co doprowadziło do upadku gospodarczego północno–zachodniego Azerbejdżanu. W XV w. władzę w Azerbejdżanie sprawowały plemiona turkmeńskie, które stworzyły tzw. państwa Czarnego i Białego Barana; zostały wówczas nawiązane ożywione stosunki handlowe Azerbejdżanu z Europą m.in. z Polską. W wiekach XV–XVIII w Azerbejdżanie ścierały się wpływy turecko–perskie; większa jego część znajdowała się wówczas pod panowaniem perskim. Azerbejdżan odgrywał wówczas dużą rolę w Persji – stąd wywodziła się np. dynastia Safewidów, która przywróciła Persji świetność (XVII w.). Po śmierci ostatniego sefawidyjskiego szacha Nadira (1746 r.) wpływy perskie w Azerbejdżanie stopniowo jednak malały; rozpadł się on wówczas na szereg rywalizujących ze sobą księstw.

W wyniku wojen rosyjsko–perskich z przełomu XVIII i XIX w. północny Azerbejdżan wszedł w skład Imperium Rosyjskiego (na mocy pokojów w Giulistanie z 1813 r. i w Turkmanczaju z 1828 r.), zaś południowy pozostał w granicach Persji. Podział ten (granicę ustanowiono na rzece Araks) utrzymał się do dziś. W rosyjskim Azerbejdżanie w drugiej połowie XIX w. nastąpił rozwój przemysłu naftowego, którego centrum stało się Baku, dzisiejsza stolica Azerbejdżanu. Przełom wieku XIX i XX przyniósł także rozwój świadomości narodowej wśród Azerów i narodzenie się azerbejdżańskiego ruchu narodowego. W połowie XIX w. sformowano literacki język azerbejdżański na podstawie dialektu bakińsko–szemachińskiego (dotąd językiem wyższych sfer, językiem urzędowym był perski bądź arabski). Rozpoczął się również proces formowania tożsamości narodowej Azerów, którzy dotąd byli bardzo silnie związani z Persją, zaś przez Rosjan aż do lat 1920. nazywani byli Turkami bądź Tatarami zakaukaskimi albo azerbejdżańskimi.

Po rewolucji październikowej Azerbejdżan odzyskał niepodległość (tzw. Republika Musawacka), już jednak w 1920 r. został zbrojnie opanowany przez Armię Czerwoną. Został włączony do Zakaukaskiej FSRR, a następnie przekształcony w Azerbejdżańską SRR. Po rozpadzie ZSRR ponownie odzyskał niepodległość (1991 r.).

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.