SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


BAŁKARZY (Taulula)



Naród zamieszkujący południową część Kabardyno–Bałkarii (KBR), blisko spokrewniony z Karaczajami. Nazwa własna Taulua tzn. górale. W Rosji żyje ok. 108 tys. Bałkarów, z czego 105 tys. w KBR; mieszkają także w Kazachstanie (ok. 3 tys.) i Kirgistanie (ok. 2 tys.). Dzielą się na kilka grup, które zamieszkują poszczególne wąwozy górskie (Małkarców, Bizingijewców, Chołamców, Czegemców, Urusbijewców i Ilibaksańców. Mówią językiem karaczajo–bałkarskim z ałtajskiej grupy języków tureckich (pisownia na podstawie cyrylicy). Wyznają islam w wersji sunnickiej. Naród bałkarski sformował się z różnych etnicznych komponentów: kaukaskiego (rdzennych mieszkańców Bałkarii), irańskiego (Alanowie, którzy przybyli tu ze stepów w IV–V w.)) oraz tureckiego (prawdopodobnie Bułgarów kubańskich i Kipczaków, którzy przywędrowali na Kaukaz w XIII w. i zlali się z miejscową ludnością przekazując jej swój język). Jeszcze w XVIII w. w zapiskach podróżników pojawiają się wzmianki o dwujęzyczności mieszkańców rejonów Bałkarii graniczących z Digorią (wschodnia część Osetii); mówili oni zarówno w języku karaczajo–bałkarskim (tureckim), jak i ”sońskim” (osetyjskim). Z Osetyjczykami Bałkarów łączy również wiele elementów kultury, folkloru itd. Potwierdzeniem wpływów ludów tureckojęzycznych (oprócz kwestii języka) może być rozpowszechniony niegdyś w niektórych rejonach Bałkarii kult boga Tejri (starotureckiego Tengri), którego nie spotyka się w innych częściach Kaukazu. Mieszkańców bałkarskich wiosek łączą również silne więzy pokrewieństwa ze innymi sąsiednimi narodami: Karaczajami, Kabardyjczykami, Swanami, Raczyńcami, których przedstawiciele często osiedlali się w bałkarskich wioskach.

W dawnych czasach Bałkarzy zajmowali się głównie hodowlą bydła, tarasową uprawą roli, produkcją wełny, wojłoku, ołowiu, pszczelarstwem. Ich auły budowane były na stokach gór (większość terenów płaskich przeznaczano pod uprawy), budowali również wieże obronne (k'ala). Bałkaria dzieliła się na kilka wolnych społeczeństw górskich, zarządzanych przez wiece ludności (tiore). Bałkarskie społeczeństwo było podzielone na klasy społeczne: szlachtę–przywódców (taubi), wolnych chłopów (karakisz), chłopów zależnych (czagar) oraz jeńców–niewolników (k'ul). Przestrzegano egzogamii. Proces islamizacji bałkarskich społeczności rozpoczął się w XVII w., jednak jeszcze w XIX w. religia Bałkarów stanowiła specyficzną mieszankę elementów pogaństwa, chrześcijaństwa i islamu.

W XVII w. Bałkarzy nawiązali pierwsze kontakty z Rosjanami; przez górską Bałkarię wiódł wówczas główny szlak z Rosji do zachodniej Gruzji (w rosyjskich źródłach mieszkańców tych terenów określa się najczęściej jako bałcharskich Kabaków, Bałkarców lub czegemskich Tatarów). W pierwszej połowie XIX w. ziemie bałkarskie weszły w skład Imperium Rosyjskiego: w 1827 r. starszyzna społeczności urusbijewskiej, czegemskiej i chołamskiej przysięgła na wierność carowi, uzyskując obietnicę zachowania prawa szariatu i poszanowania islamu przez władze. W drugiej połowie XIX w. część Bałkarów została przesiedlona na równiny, gdzie przydzielono im ziemie; mimo to Bałkarzy aż do początków XX w. cierpieli na głód ziemi. W 1944 r. Bałkarzy zostali oskarżeni o współpracę z Niemcami, którzy w 1941–1942 r. zajęli Kabardyno–Bałkarię i deportowani do Azji Centralnej. Po 1957 r. pozwolono im wrócić na swoje ziemie. Odtworzono wówczas zlikwidowaną w 1944 r. Kabardyno–Bałkarską ARR, w której jednak Bałkarzy zawsze zajmowali rolę drugorzędną. Po rozpadzie ZSRR powstał bałkarski ruch narodowy, który wysunął hasła podziału KBR na Kabardę i Bałkarię, został jednak spacyfikowany przez władze republiki.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.