SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


GRUZINI (Kartweli)






Rdzenni mieszkańcy Gruzji. Liczą ok. 4 mln osób, z czego 3,6 mln żyje w Gruzji (włączając Megrelów i Swanów), ok. 200 tys. w Rosji, ok. 50 tys. w Turcji (Lazowie) i kilka tysięcy Azerbejdżanie. Mówią w języku gruzińskim należącym do kartwelskiej grupy języków kaukaskich. Istnieje 18 dialektów języka gruzińskiego; w Gruzji używa się 14 dialektów, które odpowiadają poszczególnym jej regionom: adżarski (Adżaria), guryjski (Guria), imeretyński (Imeretia), leczchumski (Leczchumi), raczyński (Racza), kartlijski (Kartlia), kachetyński (Kachetia), mochewski (Mochewi), mtiuliński (Mtiuletia), pszawski (Pszawetia), tuszyński (Tuszetia), chewsurski (Chewsuretia), dżawachski (Dżawachetia), meschetyński (Meschetia). Gruzini mieszkający w Azerbejdżanie mówią dialektem ingilojskim, mieszkający w Iranie ferejdańskim, zaś w Turcji – imerchewskim i klardżelskim. Podstawą literackiego języka gruzińskiego są się dialekty kartlijski i kachetyński. Język gruziński posiada własny alfabet stworzony w IV w. Sami siebie Gruzini określają Kartweli, zaś Gruzję – Sakartwelo. Zdecydowana większość Gruzinów wyznaje prawosławie; należą do Gruzińskiego Kościoła Prawosławnego, na którego czele stoi patriarcha (nominalnie podporządkowany Konstantynopolowi). Jedynie mieszkańcy graniczącej z Turcją Adżarii oraz Lazowie i część Ingilojców wyznają sunnicki islam.

Historia Gruzji sięga I tysiąclecia p.n.e.; o zamieszkujących ten kraj plemionach Moschów, Tybarenów, Taochojów i Kolchów wspominają ówczesne kroniki asyryjskie i urartyjskie. Ok. 500 r. p.n.e. nad rzeką Kurą (gruz. Rioni) powstało państwo Iberia, a obszary nad Morzem Czarnym (mityczną Kolchidę) kolonizowali osadnicy greccy z Miletu. W latach 60. p.n.e. Gruzja dostała się pod wpływy rzymskie, a od II w. n.e. zaczęło tam przenikać chrześcijaństwo. W IV w. król Iberii, zaś w VI w. – król Lazyki (zachodnia Gruzja) przyjęli chrzest. Już w V w. Kościół w Iberii uzyskał autokefalię i wyszedł spod bezpośredniego zwierzchnictwa Antiochii; Kościół w Lazyce był natomiast podporządkowany Konstantynopolowi. Do połowy VI w. na terenie Gruzji trwała zaciekła rywalizacja bizantyjsko–perska, która doprowadziła do jej podziału: Lazyka znalazła się pod wpływami Bizancjum, Kartlia (wcześniejsza Iberia) – Persji. W VII w. Kartlię podbili Arabowie, jednak ich władza – podobnie jak władza Bizantyjczyków w Lazyce – osłabła już w VIII w., co doprowadziło do powstania na obszarze Gruzji szeregu niezależnych księstw, w których władzę stopniowo przejmowała dynastia Bagratydów.

W XI w. król Bagrat III zjednoczył wschodnią i zachodnią Gruzję, jednak proces zjednoczenia został zahamowany najazdem Turków seldżuckich. Dzieła dokonał dopiero Dawid IV Budowniczy (Agmaszenebeli), który zjednoczył i wyzwolił Gruzję spod władzy Seldżuków (1122 r.). Szczyt potęgi Królestwo Gruzji osiągnęło za panowania królowej Tamary (1184–1213), która umocniła państwo na arenie międzynarodowej, rozszerzyła jego granice (na całe Zakaukazie) i zreformowała wewnętrznie. Nastąpił wówczas ”złoty wiek” kultury gruzińskiej, która łączyła w sobie elementy miejscowe, bizantyjskie, perskie i tureckie. Okres świetności zakończyły najazdy Mongołów (XIII w.), pod których panowanie dostała się wschodnia Gruzja oraz Tamerlana (XIV w.); kraj został wówczas wyludniony i zniszczony. Jednym z najbardziej dotkliwych efektów najazdów był rozpad państwa na trzy udzielne królestwa: Kartlię, Kachetię i Imeretię oraz 5 księstw: Gurię, Megrelię, Abchazję, Swanetię i Samacche. Kolejnym ciosem było zdobycie Konstantynopola przez Turków w 1453 r., które odcięło Gruzję od Zachodu.

W wieku XVI w. Gruzja była areną rywalizacji turecko–perskiej, a wojska obu państw często łupiły gruzińskie miasta. W 1578 r. cała Gruzja została opanowana przez Turków, którzy jednak na początku XVII w. zostali wyparci przez Persów z Kartlii i Kachetii. Szach Abbas I przesiedlił wówczas tysiące Gruzinów do odległych części Persji. Pod rządami perskimi, w imieniu których wschodnią Gruzją rządzili Bagratydzi kraj cieszył się względną stabilnością, która jednak zakończyła się wraz z wygaśnięciem w Persji dynastii Safawidów (1722 r.). Spowodowało to kolejny najazd turecki na wschodnią Gruzję, która jednak została ponownie podporządkowana Persji przez Nadir–szacha. Persowie nadali wówczas władzę w Tbilisi bocznej linii Bagratydów; jeden z władców z tej dynastii Irakli II zdołał w drugiej połowie XIX w. zjednoczyć królestwa Kartlii i Kachetii. Spod władzy tureckiej wyzwoliła się również Imeretia. Stagnacja gospodarcza i ciągłe najazdy górali północnokaukaskich skłoniły Irakliego II do zawarcia w 1783 r. traktatu z carycą Katarzyną II (tzw. traktat w Georgijewsku); na jego mocy wschodnia Gruzja uznała protektorat rosyjski w zamian za gwarancję gruzińskich granic i pomoc wojskową. Rosjanie nie pomogli jednak Gruzji, gdy została najechana i złupiona przez Persów w 1795 r.

W 1801 r. car Aleksander I inkorporował Gruzję do Rosji i łamiąc postanowienia traktatu georgijewskiego odsunął Bagratydów od władzy. Władza w Gruzji przeszła w ręce rosyjskich wojskowych. Wkrótce Rosjanie opanowali również pozostałe ziemie gruzińskie: Imeretię (1810 r.), Gurię (1829 r.), Megrelię (1857 r.), Swanetię (1858 r.) i Abchazję (1864 r.) oraz portowe miasta Batumi i Poti. Polityka carska doprowadziła do ożywienia gospodarczego w Gruzji, gruzińska arystokracja i inteligencja sprzeciwiała się jednak polityce rusyfikacyjnej. W czasie I wojny światowej Gruzja była zapleczem dla armii rosyjskiej w wojnie z Turcją. Po rewolucji bolszewickiej gruzińscy mienszewicy ogłosili niepodległość Demokratycznej Republiki Gruzińskiej pod protektoratem Niemiec (1918 r.), już jednak w 1921 r. Gruzja została opanowana przez Armię Czerwoną i została włączona w skład Zakaukaskiej FRR. W 1936 r. utworzono Gruzińską SRR, w której granicach znalazły się również autonomiczne republiki Adżaria i Abchazja oraz Południowoosetyjski Obwód Autonomiczny. W 1924 r. w Gruzji wybuchło powstanie narodowe pod wodzą księcia Kakucy Czolokaszwilego, zostało jednak krwawo stłumione przez wojska sowieckie. Represjom poddana została znaczna część gruzińskiej arystokracji i inteligencji.

Po ogłoszeniu polityki pierestrojki w Gruzji rozwinął się ruch niepodległościowy, który doprowadził do ogłoszenia niepodległości i wyjścia z ZSRR (1989 r.). Gruzja stała się niepodległym państwem. Na przełomie lat 1980. i 1990. wybuchły konflikty gruzińsko–osetyjski i gruzińsko–abchaski, które nie zostały rozwiązane po dziś dzień.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.