SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


KABARDYJCZYCY (Adyge)



Największy naród z grupy narodów adygskich, liczący w Rosji ok. 520 tys. osób (498 tys. w Kabardyno–Bałkarii, 3 tys. w Osetii Północnej, 6,5 tys. w Kraju Stawropolskim). Podobnie jak Czerkiesi i Adygejczycy określają się jako Adyge. Mówią w języku kabardyjsko–czerkieskim, który jest zapisywany na podstawie cyrylicy. Większość Kabardyjczyków wyznaje islam w wersji sunnickiej, część – prawosławie (tzw. mozdoccy Kabardyjczycy). Wśród Kabardyjczyków po dziś dzień ważną rolę odgrywa kodeks honorowy, który niegdyś regulował zachowanie kabardyjskich książąt i szlachty tzw. adyge habze.

Naród kabardyjski powstał w wyniku fal migracji plemion adygskich z równin Kubania i zachodniej części Kaukazu nad rzekę Terek, które trwały od XIII–XV do XVII w. W ich wyniku powstała Wielka i Mała Kabarda. Mała Kabarda na północy ograniczona była prawym brzegiem Tereka, na wschodzie lewym brzegiem Sunży, na południu rzeką Kumbelej, zaś na zachodzie rzeką Lesken. Wielka Kabarda zajmowała terytoria od Besztau, po obu brzegach rzeki Kumy do uroczyska Burgusant, włączając ziemie wzdłuż rzek: Małka, Baksan, Czegem i Nalczyk. Kabardyjskie auły wciąż zmieniały miejsce swego położenia, co było związane z panującą w regionie niestabilnością, ciągłymi walkami, wojnami, najazdami. Procesy społeczne zachodzące w XIII–XV w. w kabardyjskim społeczeństwie doprowadziły do jego znacznego rozwarstwienia i wykształcenia się warstwy szlachty–książąt (pszy) oraz zależnych od niej chłopów. Głównym zajęciem szlachty były wyprawy wojenne, podczas których brano wielu jeńców, których zmieniano w niewolników (tzw. unautów) lub sprzedawano do Imperium Osmańskiego (głównie do Egiptu). Ówczesna Kabarda stanowiła zlepek udzielnych księstw zarządzanych przez książąt, którzy rywalizowali ze sobą lub zawierali tymczasowe sojusze. W sytuacjach zewnętrznego zagrożenia potrafili się jednak zjednoczyć, wybierali wówczas naczelnego księcia. W XV w. większość Kabardyjczyków przyjęła sunnicki islam (zastąpił wierzenia pogańskie i chrześcijaństwo), a kabardyjscy misjonarze zaczęli nawracać inne narody kaukaskie. W drugiej połowie XVI w. księciu Temriukowi udało się zjednoczyć Kabardę i obronić jej niezależność przed Tatarami krymskimi, Nogajami i Kumykami. Odtąd była ona jednym z najsilniejszych państw na Kaukazie, a niektóre plemiona osetyjskie, czeczeńskie, inguskie, karaczajskie, bałkarskie i abazyńskie musiały płacić dań poszczególnym książętom kabardyjskim. Wiek XVI przyniósł pierwsze kontakty Kabardy z Księstwem Moskiewskim. W 1557 r. Temriuk zawarł z Iwanem Groźnym przymierze, formalnie poddając się jego władzy (w dowód wierności oddał carowi swoją córkę za żonę). W rzeczywistości jednak Rosja była wówczas za słaba, aby na trwałe umocnić się na Kaukazie. Dopiero wiek XVIII przyniósł aktywizację polityki rosyjskiej w regionie, a jednym z pierwszych regionów na stałe przyłączonych do Imperium była Kabarda. Nastąpiło to po podpisaniu rosyjsko–tureckiego pokoju w 1774 r. w Küczük–Kajnardży, na mocy którego Turcja zgodziła się na ostateczne przyłączenie Kabardy do Rosji.

Wejście w skład Rosji leżało początkowo w interesie kabardyjskiej szlachty, która w zamian za lojalność wobec cara liczyła na pełnię władzy nad własnymi poddanymi i możliwość robienia kariery w rosyjskim wojsku i administracji. Gdy jednak okazało się, że carat dąży do ograniczenia jej władzy i przywilejów, w Kabardzie zaczęły wybuchać powstania antyrosyjskie. Powstańcy próbowali nawiązywać kontakty z Szamilem, jednak do połączenia sił nie doszło. Działania wojenne na terytorium Kabardy spowodowały migrację Kabardyjczyków na wschód: z Małej Kabardy, a później również z tzw. Pięciogórza (dzisiejszy rejon Kaukaskich Mineralnych Wód) za Kubań, na terytoria współczesnej Karaczajo–Czerkiesji. Migracje spowodowane były również dżumą. W 1865 r. władze carskie przeprowadziły w Kabardzie reformę przesiedleńczą, łącząc niewielkie kabardyjskie auły w 39 dużych miejscowości.

Po rewolucji październikowej utworzono Kabardyjski Obwód Autonomiczny (od 1922 r. Kabardyno–Bałkarski OA), który w 1936 r. przemianowano na republikę. W latach 1944–1957 (po wysiedleniu Bałkarów) istniała Kabardyjska AR, a od 1957 r. znów KBR. Kabardyjczycy są dominującym narodem w Kabardyno–Bałkarii; w ich rękach znajdują się najważniejsze stanowiska we władzach i gospodarka republiki.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.