SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


KAŁMUCY (Chalmg)



Należący do mongolskiej rodziny narodów Kałmucy zamieszkują Kałmucję, położoną na stepach nadkaspijskich (północno–zachodnie wybrzeże Morza Kaspijskiego) i wchodzącą w skład Rosji. Na całym świecie jest ok. 180 tys. Kałmuków, z czego 173 tys. w Rosji (w Kałmucji 156 tys., w obwodzie astrachańskim – 7 tys.). Niewielkie grupy Kałmuków mieszkają także w Azji Centralnej, USA i Europie Zachodniej. Mówią w języku kałmuckim należącym do mongolskiej grupy językowej (od 1925 r. zapisywany jest cyrylicą, wcześniej posługiwali się tzw. starokałmuckim pismem todo biczig). Wyznają buddyzm (lamaizm szkoły gelugpa). Sami nazywają siebie Chalmg, a Kałmucję Chalmg Tangcz. Słowo ”Kałmuk” (ros. ”Kałmyk”) pochodzi z języka tureckiego (tłumaczy się jako ”reszta”, ”ostatni”, ”ten, który został”); dawniej Kałmuków nazywano Ojratami. Termin ”Kałmuk” zaczął się pojawiać w źródłach rosyjskich począwszy od XVI w., później używali go również sami Kałmucy.

Przodkami współczesnych Kałmuków są Ojraci, czyli zachodni Mongołowie, do XII w. zamieszkujący prawdopodobnie terytoria nad Bajkałem i górnym Jenisejem. W XII–XIII w. Ojraci przekoczowali do zachodniej Mongolii oraz na Ałtaj i częściowo do Azji Centralnej. Począwszy od XIII w. wraz z innymi plemionami mongolskimi weszli w skład imperium Czyngis–chana. W XIV w. Ojraci byli pierwszym plemieniem, które przeciwstawiło się władzy wielkiego chana i uzyskało niezależność (państwo spadkobierców Czyngis–chana zaczęło się wówczas rozpadać). W wiekach późniejszych ojraccy władcy prowadzili nieustanne wojny z sąsiadami: Wschodnią Mongolią (o zachowanie swojej niezależności) oraz z Chinami i tureckimi chanatami centralnoazjatyckimi i poszerzenie pastwisk i rynki zbytu. W XVI w. Ojraci przyjęli buddyzm (lamaizm) i odtąd utrzymywali bliskie kontakty z Tybetem. Na przełomie XVI i XVII w. państwo Ojratów znacznie osłabło, co zapoczątkowało wewnętrzne podziały i konflikty między poszczególnymi książęcymi rodami i chanami. Część nojonów i tojoszy (władcy poszczególnych ułusów, na które podzielony był kraj Ojratów) postanowiła zaprzestać przelewu krwi i przekoczować na nowe ziemie.

W 1608 r. poselstwo Ojratów zostało przyjęte przez cara rosyjskiego Wasyla Szujskiego, który zgodził się spełnić ich prośbę o przyjęcie w poddaństwo, obronę przed kazachskimi i nogajskimi ordami i wydzielenie miejsc dla koczowania. Ojraccy przywódcy złożyli więc przysięgę na wierność carowi (doszło do tego ostatecznie w 1657 r.). Początkowo Ojraci, zwani już wówczas Kałmukami, zajęli obszary nad Irtyszem, Obem i Iszmimem, jednak wchodzili tam w nieustanne konflikty z Tatarami syberyjskimi, przemieścili się więc dalej na zachód i osiedli na równinach u ujścia Wołgi. Kałmucy, którzy przyjęli rosyjskie poddaństwo dzielili się na pięć plemion: Derbetów, Torgoutów, Choszeutów, Chojtów i Czorosów (każde z nich pełniło niegdyś określone funkcje w armii Czyngis–chana i stąd wziął się powyższy podział). W wiekach późniejszych podział na plemiona pokrył się z podziałami społecznymi. W znacznym stopniu przetrwał do dziś.

W latach 1664–1771 na terytorium współczesnej Kałmucji istniał Chanat Kałmucki, na którego czele stał chan (później namiestnik), który uznawał zwierzchnictwo cara i udzielał mu w razie konieczności pomocy wojskowej. Kałmucja zachowywała wówczas szeroką autonomię wewnętrzną i mogła utrzymywać stosunki zewnętrzne. W 1771 r. Chanat Kałmucki został zlikwidowany i włączony do guberni astrachańskiej. Duża część kałmuckiej szlachty (tajszów) nie godziła się z rosnącą presją ze strony carskiej administracji i wyruszyła wraz ze swymi poddanymi na wschód, chcąc dotrzeć do Dżungarii; większość z ok. 125 tys. uciekinierów zginęła jednak po drodze. W Rosji pozostało 9 ułusów (6 torgouckich, 2 derbeckie i 1 choszeutowski), które były zarządzane przez kałmuckich tajszów, przy których rezydowali carscy urzędnicy. Ułusy zostały podzielone na ajmaki, na czele których stali zajsangowie; podział ten odpowiadał podziałowi etniczno–terytorialnemu Kałmuków. Z czasem zlikwidowano resztki autonomii wewnętrznej i Kałmucja stała się zwyczajną rosyjską prowincją. Wielu Kałmuków służyło w armii carskiej oraz w oddziałach kozackich. Władze rosyjskie próbowały nawracać Kałmuków na prawosławie, jednak z niewielkim skutkiem; zdecydowana większość z nich pozostała buddystami.

Po rewolucji Kałmucy podzielili się dwie części: jedni popierali bolszewików, inni (przede wszystkim związani z Kozakami dońskimi) walczyli w szeregach wojsk białych, zaś po ich klęsce udali się na emigrację na do Europy Zachodniej. W 1920 r. utworzono Kałmucki Obwód Autonomiczny, który w 1935 r. przemianowano na Kałmucką ASSR. W 1943 r. Kałmucy zostali deportowani do Azji Centralnej i na Syberię, gdzie żyli przez 13 lat. Na zsyłce zginęła 1/3 narodu, w tym niemal cała inteligencja; Kałmucy w dużym stopniu stracili wówczas swój język, religię i kulturę (została zniszczona np. kałmucka szkoła buddyjskiej ikonografii). Szczególnie silnym represjom poddane zostało kałmuckie duchowieństwo (niemal wszyscy mnisi zostali wymordowani); w 1917 r. w Kałmucji funkcjonowały 92 churuły (klasztory buddyjskie), w 1936 r. już tylko 13, zaś w 1943 r. ani jeden. W latach 1957–1958 Kałmucka ASRR została odtworzona, jednak skutki deportacji do dziś nie zostały przezwyciężone. W 1990 r. Kałmucja ogłosiła suwerenność (w granicach Rosji), a w 1992 r. zmieniono jej nazwę na Kałmucką Republikę Chalmg–Tangcz. Podjęto również działania na rzecz odrodzenia buddyzmu i ponownego nawiązania kontaktów z dalajlamą i Tybetem.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.