SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


KUMYCY (Gumuk)






Jeden z największych narodów dagestańskich (trzeci co do wielkości, stanowią 14% ludności republiki). W Rosji jest ok. 422 tys. Kumyków (w tym w Dagestanie – 365 tys.; żyją także w Osetii Północnej, obwodzie tiumeńskim, Czeczenii itd.); mieszkają także w Azji Centralnej. Zamieszkują północną i środkową część Dagestanu (tzw. Równinę Kumycką) oraz dagestańskie miasta (stanowią m.in. 15% ludności Machaczkały). Mówią w języku kumyckim, który ma kilka dialektów: bujnacki, kajtagski, przedgórski, terski i chasaw–jurtowski. Są muzułmanami–sunnitami; Kumykami jest wielu znanych w całej republice szejków sufickich.

Pierwsze wzmianki o Kumykach pochodzą z II w. n.e. (Pliniusz Starszy, Klaudiusz Ptolomeusz). Naród kumycki uformował się prawdopodobnie z wielu elementów etnicznych, a w procesie jego tworzenia wzięli udział zarówno rdzenni mieszkańcy Kaukazu (plemiona kaukaskie), jak i migrujące w te rejony ludy iranojęzyczne (Kimerowie, Scytowie) oraz ałtajskie (tureckojęzyczne plemiona Kipczaków–Połowców, które przekazały język współczesnym Kumykom). Od średniowiecza aż do podboju rosyjskiego Kumycy tworzyli szereg niezależnych państw na stepach północnokaukaskich: Szamchałstwo Tarkowskie ze stolicą we wsi Tarki (przedmieścia dzisiejszej Machaczkały), Chanat Mechtiuliński, Endirejewski, Kostekowski i in. Szczególnie ważną rolę odgrywał szamchał tarkowski, który był często nazywany ”władcą Dagestanu” (dysponował silną scentralizowaną władzą). Od XVI w. szamchałowie utrzymywali kontakty z Rosją, które nasiliły się po wybudowaniu przez Kozaków Terskiego gorodka u ujściu rzeki Terek do Morza Kaspijskiego. Na początku XIX w. ziemie zamieszkane przez Kumyków weszły w skład Imperium Rosyjskiego, a w 1860 r. nastąpiła likwidacja Szamchałstwa Tarkowskiego i innych państw kumyckich, które zostały rozdzielone między obwody dagestański i terski. Do rewolucji rosyjskiej Kumycy odgrywali rolę ”pierwszego narodu” Dagestanu i mieli najsilniejsze pozycje w miejscowej administracji, co wynikało przede wszystkim z faktu, że wśród nich było najwięcej ludzi wykształconych, umiejących czytać i pisać. Do początku XX w. język kumycki odgrywał również rolę języka kontaktów międzyetnicznych na północno–wschodnim Kaukazie; w tym języku prowadzono również oficjalną korespondencję między władcami dagestańskimi a rosyjskimi carami, języka kumyckiego uczono w gimnazjach Władykaukazu, Kizlaru, Temir–Chan–Szury (dzisiejszy Bujnack), Mozdoku, Stawropola. W wyniku masowych przesiedleń ludności górskiej na równiny Dagestanu, jaka miała miejsce w czasach sowieckich, Kumycy przestali być narodem dominującym w nizinnym Dagestanie i utracili ”czyste” terytorium etniczne. Zahamowanie migracji i utworzenie Republiki Kumyckiej w składzie Dagestanu stało się jednym z głównych haseł kumyckiego ruchu narodowego (”Tenglik”), który powstał na przełomie lat 1980. i 1990.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.