SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


ORMIANIE (Haj)






Ormianie są narodem indoeuropejskim, daleko spokrewnionym z Grekami. Na całym świecie żyje ok. 8 mln Ormian, z czego ok. 3 mln w Armenii, 150 tys. w Górskim Karabachu, ok. 300–350 tys. w Gruzji, (gł. w Dżawachetii i Tbilisi). Pozostali stanowią rozsianą po całym świecie diasporę ormiańską; największe grupy Ormian żyją w następujących państwach: Rosja (1,2 mln), USA (650 tys.), Francja (250 tys.), Iran (200 tys.), Liban (150 tys.), Turcja (150 tys.), Syria (120 tys.), Irak (20 tys.), Egipt (12 tys.), Argentyna (85 tys.), Brazylia (20 tys.), Kanada (70 tys.), Grecja (15 tys.), Urugwaj (14 tys.), Australia (30 tys.), Bułgaria (25 tys.), Wielka Brytania (17 tys.), Polska (40 tys.), Kuwejt (10 tys.), Indie (10 tys.), Rumunia (6 tys.) i in.

Sami określają się jako Haj, zaś Armenię – Hajastan; nazwa ta pochodzi od starożytnego plemienia protormiańskiego – Hajków, którego mitycznym przodkiem był Hajk. Mówią w języku ormiańskim należącym do grupy języków indoeuropejskich, spokrewnionym z językiem greckim; istnieją dwa warianty literackiego języka ormiańskiego (wschodnioormiański i zachodnioormiański) oraz dziesiątki dialektów. Zdecydowana większość Ormian to chrześcijanie–monofizyci, członkowie Apostolskiego (gregoriańskiego) Kościoła Ormiańskiego, którego zwierzchnikiem jest rezydujący w Eczmiadzynie pod Erewanem katolikos. Są również Ormianie–katolicy.

Historia Ormian sięga daleko w przeszłość. W epoce brązu i żelaza terytoria historycznej Armenii (Wyżyna Armeńska) były zamieszkane przez plemię Hurytów. W IX w. powstało tam państwo Urartu, w którym mieszkali prawdopodobnie również przodkowie Ormian (według jednej z hipotez pojawili się na Wyżynie Armeńskiej ok. XX–XVII w. p.n.e.). Osłabienie Urartu w wyniku najazdów Kimmerów i Scytów ułatwiło zdobycie dominacji na jego obszarze przez plemiona armeńskie. Pierwsze pisane świadectwa o Ormianach (Armeńczykach) pojawiają się w VI. w p.n.e.: ok. 550 r. Armenia wraz z całym państwem Medów została podbita przez perskiego władcę Cyrusa Wielkiego, co doprowadziło do iranizacji armeńskiej elity. Ok. 400 r. władzę w Armenii przejęła dynastia Orontydów (której założycielem był Orontes I – krewny króla perskiego, wypędzony z Persji), a Armenia stała się faktycznie udzielnym państwem, tylko nominalnie podległym władającym wówczas Persją Seleucydom (II w. p.n.e.). Niezależność Armenii od Persji umocniła się po przegraniu przez Persów wojny z Rzymem (190 r. p.n.e.); władza w Armenii przeszła wówczas w ręce dynastii Artaksydów.

W I w. p.n.e. Armenia osiągnęła szczyt swojej potęgi; rządził nią wówczas Tigranes II Wielki, który pokonał Partów, podbił Syrię, północną Mezopotamię i Medię. Większość zdobyczy Armenia straciła jednak już w kilka lat później w wyniku wojny z Rzymianami (po bitwie pod Tigranakertem); w 66 r. p.n.e. stała się wasalem Imperium Rzymskiego. W II w. wygasła armeńska dynastia Artaksydów, co doprowadziło do konfliktu między Rzymem a rządzącymi Persją Partami o sukcesję na tronie armeńskim. W 63 r. zawarto jednak kompromis, na mocy którego Armenią miała rządzić młodsza linia partyjskich Arsakidów – lenników rzymskich. Utrzymał się on przez kilka wieków, co spowodowało, że Armenia jako jedyne państwo powstałe na gruzach imperium Cyrusa Wielkiego i Aleksandra Macedońskiego przetrwała do później starożytności.

Ok. 295–301 r. władca Armenii Trdat III z dynastii Arsacydów przyjął chrzest z rąk Grzegorza Oświeciciela (późniejszego św. Grzegorza), armeńskiego arystokraty, który przez wiele lat mieszkał w Cesarstwie Rzymskim, gdzie nawrócił się na chrześcijaństwo. Armenia stała się w ten sposób pierwszym państwem chrześcijańskim na świecie. Działalność Trdata III i św. Grzegorza doprowadziła do chrystianizacji Armenii i utraty przez elity poczucia przynależności do świata irańskiego. Od tego momentu Armeńczycy stali się odrębnym narodem – Ormianami. Ważnym wydarzeniem dla kształtowania się ormiańskiej tożsamości było również stworzenie ok. 400 r. alfabetu ormiańskiego przez mnicha Mesropa Masztoca.

W 363 r. Armenia została podzielona między Rzym i Persję. Próby narzucania Ormianom mazdaizmu (oficjalnej religii ówczesnej Persji) doprowadziły do wybuchu powstania narodowego (450 r.), które zakończyło się przyznaniem Ormianom przez Sasanidów (ówczesnych władców Persji) prawa do swobodnego wyznawania chrześcijaństwa; władcy Armenii mieli być również wybierani spośród ormiańskiej arystokracji. W tym samym czasie doszło do wyodrębnienia się Kościoła ormiańskiego; nastąpiło to po soborze chalcedońskim (451 r.), którego postanowień nie uznali ormiańscy hierarchowie. Odtąd ormiańscy chrześcijanie podlegają Ormiańskiemu Kościołowi Apostolskiemu (monofizyckiemu), którego zwierzchnikiem jest katolikos.

W VI w. większa część Armenii w wyniku wojen persko–bizantyjskich znalazła się pod władzą Konstantynopola, pod którą pozostała do podboju arabskiego (640 r.). Pod panowaniem arabskim władza w Armenii należała do pochodzącego z Gruzji rodu Bagratydów, którzy w VIII w. uniezależnili się od Arabów i stworzyli niezależne królestwo. Bagratydzi rządzili Armenią do 1080 r.; w tym okresie nastąpił rozkwit państwa i kultury ormiańskiej. Ich państwo upadło pod naciskiem Bizancjum, które dokonało stopniowego podboju kraju; nastąpiła wówczas pierwsza masowa emigracja Ormian, spowodowana nadawaniem ormiańskim arystokratom posiadłości w Azji Mniejszej przez cesarzy bizantyjskich. Pod koniec XI w. nastąpił najazd Turków seldżuckich na Armenię, co wywołało falę masowego uchodźstwa Ormian, którzy zaczęli osiedlać się w Cylicji nad Morzem Śródziemnym (nazwanej później Małą Armenią). Część Armenii uniknęła niewoli tureckiej i weszła w skład Królestwa Gruzji.

W kolejnych wiekach Armenia była najeżdżana i pustoszona przez Mongołów i wojska Tamerlana (XIII–XV w.), a w XV w. została włączona do osmańskiej Turcji, co doprowadziło do kolejnej fali emigracji ormiańskiej i powstania diaspory w wielu państwach świata. Kolejne wieki przyniosły wojny turecko–perskie o panowanie nad Armenią; w 1555 r. została ona trwale podzielona między Turcję i Persję. W latach 1801–1828 w rezultacie wojen rosyjsko–perskich wschodnia Armenia została przyłączona do Imperium Rosyjskiego, zaś zachodnia pozostała w granicach osmańskiej Turcji. Zapoczątkowało to masową emigrację Ormian z Turcji do Rosji, która sprzyjała ormiańskiemu osadnictwu na Kaukazie, widząc w chrześcijańskich Ormianach sprzymierzeńca w rywalizacji z Turcją. Na przełomie XIX i XX w. w Rosji żyło ok. 1,5 mln Ormian, zaś we wschodniej Turcji ok. 2,5 mln. W latach 1895–1896 oraz 1914–1915 r. miało miejsce ludobójstwo Ormian w Turcji – w rezultacie działań wojsk tureckich oraz bojówek kurdyjskich wymordowana lub wypędzona została cała ludność ormiańska mieszkająca we wschodniej Anatolii (zachodniej Armenii). Doprowadziło to do kolejnej, być może największej fali emigracji Ormian, którzy stworzyli diaspory niemal we wszystkich państwach świata.

Po rewolucji październikowej wschodnia Armenia odzyskała niepodległość i weszła w skład niezależnej od Rosji Sowieckiej Republiki Zakaukaskiej. W 1918 r. doszło do wojny turecko–ormiańskiej: dzięki mobilizacji całego narodu ofensywa wojsk tureckich została powstrzymana w bitwie pod Sardarapatem, co ocaliło wschodnią Armenię od losu Ormian anatolijskich. W latach 1918–1920 władzę w Armenii sprawowali nieprzychylni Rosji dasznacy (członkowie nacjonalistycznej partii Dasznakcutiun), zostali jednak obaleni przez bolszewików. Armenia została wówczas włączona do Rosji Sowieckiej, stając się początkowo częścią Zakaukaskiej FSRR, a później Armeńską SRR. Zamieszkany w większości przez Ormian Górski Karabach oraz Nachiczewan (40% Ormian) włączono jednak do Azerbejdżanu, co stało się zarzewiem współczesnego konfliktu ormiańsko–azerskiego, który wybuchł pod koniec lat 1980. W 1991 r. Armenia ponownie odzyskała niepodległość.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.