SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


OSETYJCZYCY (Iron)



Naród żyjący na Kaukazie Północnym (w Osetii Północnej) i południowym (w Osetii Południowej i innych rejonach Gruzji). W Rosji żyje ok. 514 tys. Osetyjczyków (w 1989 r. – 402 tys.), z czego 445 tys. w Osetii Północnej, 10 tys. w Kabardyno–Bałkarii, 4 tys. w Karaczajo–Czerkiesji; wielu Osetyjczyków żyje także w Moskwie i Petersburgu. Ok. 50–65 tys. Osetyjczyków żyje w formalnie wchodzącej w skład Gruzji, jednak de facto niepodległej Osetii Południowej, zaś 38 tys. w innych regionach Gruzji (do wybuchu wojny gruzińsko–osetyjskiej w 1990 r. w Gruzji – poza Osetią Południową – żyło ok. 100 tys. Osetyjczyków; większość z nich zbiegła jednak później do Osetii Północnej).

Osetyjczycy północni dzielą się na dwie grupy: Ironów (nazwa własna Iron) oraz Digorców (nazwa własna Digoron); pierwsi z nich zamieszkują wschodnią część republiki (ok. 5/6 wszystkich Osetyjczyków), drudzy – zachodnią (rejony: digorski i irafski). Wśród Osetyjczyków można wyróżnić również mieszkańców tzw. rejonu naro–maminsońskiego (zamieszkują wysokogórską część rejonu ałagirskiego), którzy sami określają się jako Tualagowie (Tualag) lub Dwałowie (Dwal). Odrębną grupę stanowią Osetyjczycy z Osetii Południowej, zwani często Chusarami (nazwa własna Chusajrag) lub Kudarcami. Rosyjska nazwa ”Osetiny” i polska ”Osetyjczycy” wywodzi się z dawnego języka alańskiego, w którym Alanowie nazywali sami siebie ”As” (w staroruskich źródłach – ”As” lub ”Jas”, w źródłach gruzińskich – ”Os” lub ”Ows”, stąd też nazwa kraju – ”Oseti” lub ”Owseti”). Czeczeni i Ingusze nazywają Osetyjczyków Iri, Bałkarzy i Karaczaje – Djuger, Abchazi – Auaps, Kabardyjczycy – K'yszczche, Swanowie – Sawiar, zaś Megrelowie Opsa.

Język osetyjski należy do grupy języków irańskich. Ma kilka dialektów; na północy są to: iroński (podstawa języka literackiego) i digorski, zaś na południu: ksański (lub czsański; w dolinie rzeki Ksani) oraz kudarski (mówi nim znaczna część mieszkańców Południowej Osetii oraz Osetyjczyków mieszkających w wewnętrznych rejonach Gruzji). Dialekty osetyjskie są na tyle odmienne, że mówiący nimi z trudem rozumieją się nawzajem (np Digorcy umieją mówić językiem Ironów, ale nie na odwrót). Pochodzący od języka alańskiego język osetyjski znacznie zmienił się pod wpływem sąsiednich narodów kaukaskich; obecne są w nim słowa, głoski i elementy gramatyki charakterystyczne dla języków nachskich, gruzińskich i adygskich. Początki piśmiennictwa osetyjskiego na podstawie cyrylicy datuje się na koniec XVIII w.; pierwsza książka po osetyjsku ”Krótki katechizm” została wydana w 1798 r. Współczesny osetyjski alfabet i gramatyka zostały stworzone w 1844 r. przez rosyjskiego filologa i etnografa A. Szergenowa na podstawie cyrylicy. W latach 1920. w Osetii Północnej wprowadzono alfabet łaciński, jednak już w 1938 r. powrócono do cyrylicy.

Osetyjczycy są jedynym narodem Kaukazu Północnego, który w większości wyznaje prawosławie. Chrześcijaństwo przenikało do Osetii od VI w., początkowo z Bizancjum, a następnie z Gruzji (X–XII w.). W X w. chrześcijaństwo obrządku wschodniego stało się religią państwową Alanii, a wielu Osetyjczyków przyjęło chrzest. Wpływy chrześcijańskie zostały przerwane wraz z najazdem mongolskim (XIII w.). Islam wśród Osetyjczyków zaczął rozprzestrzeniać od XVII–XVIII w. pod wpływem sąsiedniej Kabardy; islamizacji podlegały przede wszystkim społeczności zamieszkujące północno–wschodnią Osetię (Digorię), zależne od kabardyjskich feudałów. Po wejściu Osetii w skład Imperium Rosyjskiego ponownie zwiększyły się wpływy chrześcijaństwa (władze carskie wspierały działalność misjonarską Cerkwi prawosławnej wśród Osetyjczyków). Obecnie ok. 70% Osetyjczyków (w tym niemal wszyscy południowi Osetyjczycy) to chrześcijanie, zaś 30% – muzułmanie–sunnici. Wyznawcy islamu koncentrują się północnej części Osetii Północnej, a centrum ich życia religijnego są wsie Czykoła i Elchotowo oraz Mozdok i Władykaukaz.

Mimo formalnej przynależności do chrześcijaństwa lub islamu wśród Osetyjczyków do dziś zachowały się silnie zakorzenione wierzenia, obrzędy i tradycje pogańskie. Większość Osetyjczyków ma chłodny i sceptyczny stosunek do religii zinstytucjonalizowanych, które nie cieszą się tam zbytnim poważaniem. Osetyjczycy masowo odwiedzają natomiast liczne święte miejsca w republice (tzw. dzuary), poświęcone pogańskim bogom, wypełniają pradawne obrzędy pogańskie (np. składanie ofiar), obchodzą święta związane z kultem przyrody i zmarłych. W dawnej religii osetyjskiej ważne miejsce odgrywał kult siedmiu bogów, z których najważniejszymi byli bogowie słońca i ognia. Wszystkie osetyjskie obrzędy rozpoczynają się od toastu–modlitwy, w której ludzie zwracają się do najważniejszego boga w osetyjskim panteonie – Chuycau. Nie jest to określone imię boga, a oznacza samo pojęcie ”bóg”; Osetyjczycy często nazywają go Chuycauty–Chuycau (bóg bogów) lub Styr Chuycau (wielki bóg). Następnie wznosi się toasty w cześć innych bóstw. Imię Chuycau jest szeroko używane w życzeniach, pozdrowieniach itd. Ponieważ Chuycau nie jest w pojęciu Osetyjczyków konkretnym bogiem, a jedynie niedostępną, nieokreśloną istotą wyższą osetyjscy chrześcijanie i muzułmanie modląc i zwracając do niego nie uważają się za odstępców od wiary. Silny jest także kult boga Uastyrdży (mitycznego wojownika na białym koniu); jego pomniki znajdują się w wielu miejscowościach Osetii, często można spotkać napisy w miejscach publicznych, na samochodach itd., zawierające modlitwę lub prośbę o pomoc skierowaną do Uastyrdży.

# Krótka historia Osetii



Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.