SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


ROSJANIE (Russkije)






Na Kaukazie Północnym ludność rosyjska zamieszkuje zwarcie obszary Kraju Krasnodarskiego, Kraju Stawropolskiego i część Adygeji, Kabardyno–Bałkarii, Karaczajo–Czerkiesji, Osetii Północnej i Dagestanu oraz północnokaukaskie miasta. Na Kaukazie Południowym Rosjanie mieszkają głównie w miastach (w tym najwięcej w Baku i Tbilisi). W Gruzji, Armenii i Azerbejdżanie istnieje ponadto kilkadziesiąt wsi rosyjskich, założonych w XIX w. W całym regionie mieszka ok. 6 mln Rosjan, liczba ta jednak systematycznie się zmniejsza (z powodu emigracji, wysokiej śmiertelności, niskiego przyrostu naturalnego).

Rosjanie na Kaukazie
kraj/republika
liczba Rosjan w 1989 r.
liczba Rosjan w 2005 r.

Gruzja
341 tys.
67 tys.

Armenia
51 tys.
13 tys.

Azerbejdżan
392 tys.
141 tys.

Dagestan
166 tys.
120 tys.

Czeczenia
293 tys. (Czeczeno–Inguska ASRR)
40 tys.

Inguszetia
5,5 tys.

Osetia Północna
189 tys.
164 tys.

Kabardyno–Bałkaria
240 tys.
226 tys.

Karaczajo–Czerkiesja
165 tys. (1979 r.)
147 tys.

Adygeja
285 tys. (1979 r.)
288 tys.

Kraj Stawropolski
2,2 mln
2,2 mln

Kraj Krasnodarski
4,3 mln
4,4 mln

Kałmucja
121 tys.
98 tys.

Zdecydowana większość Rosjan mieszkających na Kaukazie mówi po rosyjsku i nie zna języków miejscowych. Wyznają najczęściej prawosławie i są wiernymi Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej; w regionie istnieje także wiele wsi zamieszkanych przez staroobrzędowców (raskolników): duchoborów, mołokanów, subotników i in. W niektórych republikach północnokaukaskich od kilku lat obserwowane jest ponadto zjawisko przechodzenia młodych Rosjan na islam.

Początki osadnictwa rosyjskiego na Kaukazie Północnym sięgają XVI w. i wiążą się z pojawieniem się pierwszych stanic kozackich nad Terekiem i Sunżą. Większość Kozaków pochodziła znad Donu – centrum rosyjskiego kozactwa, skąd uciekali, ponieważ chcieli uniknąć podporządkowania się Moskwie. Kozacy terscy (zwani początkowo grebieńskimi) zostali oficjalnie zatwierdzeni carskim ukazem z 1577 r. W XVIII w. zostali ostatecznie podporządkowani władzy rosyjskiej i otrzymali określone przywileje (ziemię na własność, wewnętrzną autonomię, prawo noszenia broni) w zamian za strzeżenie granicy i pomoc w kolonizacji Kaukazu. Przed I wojną światową liczyli 260 tys. osób. Cechą charakterystyczną społeczności Kozaków terskich był ich różnorodny skład etniczny: tworzyli je zarówno Rosjanie, jak i Osetyjczycy, Czeczeni i Ingusze, którzy z czasem zlali się w jedną grupę etniczną. Wielowiekowe sąsiadowanie z narodami kaukaskimi sprawiło, iż Kozacy przejęli od nich wiele elementów kultury duchowej i materialnej, wielu mówiło językami kaukaskimi. Częste były również mieszane małżeństwa. Kozacy terscy przez wieki cieszyli się wewnętrzną autonomią. Najwyższą władzą w stanicach był wiec, inaczej krąg wojskowy, w którym uczestniczyli wszyscy Kozacy zdolni do noszenia broni. Władza wykonawcza należała do mianowanego na 3–letnią kadencję atamana. Kozacy mieli również swój sąd, którego członków sami wybierali.

Podczas wojny domowej w Rosji większość Kozaków terskich walczyła po stronie białych, wzniecała powstania przeciwko bolszewikom i wchodziła w konflikty z góralami, którzy chcieli odebrać im ziemię. Po zwycięstwie rewolucji Kozacy terscy byli jedną z pierwszych grup w Rosji Sowieckiej, która podległa represjom: wiele stanic zniszczono, a ich mieszkańców wymordowano lub przesiedlono do innych części państwa sowieckiego (tzw. polityka raskazacziwanija). Eksterminacja Kozaków terskich przyniosła korzyści narodom górskim: górale zajmowali ziemie kozackie, zasiedlali stanice, w granicach republik północnokaukaskich znalazła się duża część dawnych ziem terskich Kozaków. Potomkowie Kozaków terskich zostali również zmuszeni do opuszczenia północnej Czeczenii po przejęciu władzy w Groznym przez zwolenników niepodległości na początku lat 1990.

Kolejny etap rosyjskiego osadnictwa na Kaukazie nastąpił po podpisaniu rosyjsko–tureckiego traktatu pokojowego w Küczük–Kajnardży (1774 r.), na mocy którego granica obu państw miała przebiegać po rzece Kubań. Aby zapewnić bezpieczeństwo południowych granic i ograniczyć napady Czerkiesów w 1777 r. Rosjanie przystąpili do budowy tzw. linii kaukaskiej, czyli łańcucha twierdz i stanic kozackich rozciągających się od Azowa do Mozdoku. Władze carskie borykały się jednak z brakiem odpowiedniej liczby ludzi do obsadzania stanic, dlatego podjęto decyzję o przesiedleniu nad Kubań Kozaków zaporoskich z Ukrainy (po likwidacji Siczy Zaporoskiej w 1775 r.). Nastąpiło to w latach 1790.; centrum Kubania, jak odtąd nazywano region położony nad tą rzeką, zostało założone w 1793 r. miasto Jekaterynodar (obecnie Krasnodar). Do osiedlających na prawym brzegu Kubania Zaporożców dołączyło wkrótce wielu Kozaków dońskich, co doprowadziło do wykształcenia się społeczności Kozaków kubańskich (oficjalnie Kubańskie wojsko kozackie sformowano dopiero w latach 1860.). Zmieszanie rosyjskiego i ukraińskiego elementu etnicznego przyczyniło się do powstania specyficznej gwary kubańskiej, charakterystycznych tradycji i zwyczajów. Wiele elementów kultury Kozacy kubańscy przejęli również od Czerkiesów. Przed rewolucją liczba Kozaków kubańskich wynosiła ok. 1,3 mln. Wzięli oni aktywny udział w I wojnie światowej oraz w wojnie domowej po stronie białych, czym ściągnęli na siebie surowe represje po zwycięstwie bolszewików (w 1920 r. Kubańskie Wojsko Kozackie zlikwidowano). W czasie II wojny światowej wielu Kozaków kubańskich (podobnie jak dońskich) walczyło po stronie Niemców.

W ślad za osadnictwem kozackim powoli postępowała kolonizacja zajętych ziem rosyjskimi chłopami pańszczyźnianymi, przesiedlanymi z wewnętrznych regionów Rosji. W 1782 r. Katarzyna II wydała ukaz zezwalający na zasiedlanie Kaukazu ludnością cywilną. Już w rok później nad rzeką Kumą w dzisiejszym Kraju Stawropolskim założono 14 wiosek, a w 1785 r. (kiedy powołano namiestnictwo kaukaskie) było ich już 36. Wiele wiosek zamieszkanych przez chłopów zamieniano na kozackie, co wiązało się ze względami bezpieczeństwa i ciągłymi napadami górali. Ziemie na Kaukazie przydzielano też rosyjskiej szlachcie, która przesiedlała tam swoich poddanych. Ważnym elementem kolonizacji Przedkaukazia było zakładanie miast: Stawropola, Georgijewska, Kisłowodzka, Piatigorska, Mineralnych Wód itd. W nowych wsiach często wybuchały epidemie, panował głód, ponieważ emigranci przybywający z środkowej Rosji i Ukrainy nie byli przyzwyczajeni do miejscowego klimatu, z czasem jednak liczba ludności rosyjskiej zaczęła systematycznie rosnąć. Największa fala osadnictwa rosyjskiego nastąpiła po zakończeniu wojny kaukaskiej w 1864 r. Zasiedlano wówczas głównie wybrzeże Morza Czarnego i ziemie opuszczone przez Adygów. Rząd carski wspierał również osadnictwo obcokrajowców na Kaukazie m.in. Szkotów i Niemców; Szkoci osiedlili się np. w 1802 r. w Sułtańskim Aule (obecnie wieś Inoziemcowo), później dołączyli do nich osadnicy niemieccy z guberni saratowskiej.

W czasach sowieckich Rosjanie zaczęli emigrować także do autonomicznych republik kaukaskich, takich jak Dagestan, Czeczeno–Inguszetia, Osetia Północna itd., proces ten jednak osłabł w latach 1970.; odtąd liczba Rosjan na Kaukazie Północnym nieustannie maleje.

Wraz z opanowaniem Gruzji, wschodniej Armenii i północnego Azerbejdżanu przez Rosję, rozpoczął się również powolny napływ ludności rosyjskiej na Zakaukazie. W XIX w. byli to przede wszystkim żołnierze i urzędnicy carscy, z których część po odbyciu służby zostawała na Kaukazie na stałe. Było wśród nich także wielu Polaków. Osiedlali się głównie w zakaukaskich miastach, przede wszystkim w Tbilisi (ówczesnym Tyflisie), a po odkryciu ropy naftowej w Azerbejdżanie, również w Baku, które szybko stało się miastem kosmopolitycznym. Carat sprzyjał osadnictwu rosyjskiemu na Zakaukaziu, zachęcając m.in. żołnierzy, którzy odbyli służbę do osiedlania się w specjalnie zakładanych w tym celu wsiach i osadach; np. w 1837 r. rosyjskie osiedla (dzielnice) założono w takich gruzińskich miejscowościach jak: Tbilisi, Całka, Kodżori, Manglisi, Tetri Ckaro, Achałcyche. Władze rosyjskie prowadziły również politykę przesiedlania na Zakaukazie staroobrzędowców (raskolników), przede wszystkim mołokanów, duchoborów, subotników i baptystów. Wielu raskolników przesiedlało się również na Kaukaz dobrowolnie. Duchoborów osiedlano głównie w Dżawachetii (założyli tam wioski: Rodionowka, Jefremowka, Orłowka, Spasskoje, Troickoje i Bogdanowka (obecnie Ninocminda), zaś mołokanów we wschodniej Gruzji (w rejonach Signagi i Sagaredżo, gdzie założyli m.in. wioski Krasnogorsk i Uljanowka), północnej Armenii (głównie w dzisiejszym rejonie lorijskim) i Azerbejdżanie (rejony: ismailiński, chaczmaski, kedabecki, dżalilabadzki i geranbojski). Na początku XX w. wielu staroobrzędowców mieszkało także w Tbilisi.

Napływ ludności rosyjskiej do Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu postępował w czasach sowieckich, osiągając swój szczyt w latach 1970. (w Armenii było wówczas np. 70 tys. Rosjan, w Azerbejdżanie – 475 tys.), od tego momentu liczba Rosjan na Zakaukaziu zaczęła systematycznie spadać. Proces ten trwa do dziś.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.