SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


TURCY MESCHETYŃSCY (Türk)



Naród do 1944 r. zamieszkujący Meschetię – historyczną krainę w południowej Gruzji, przy granicy z Turcją, która leży dziś na obszarze gruzińskiego regionu Samcche–Dżawachetii. W 1989 r. w całym ZSRR było od 200 do 400 tys. Turków meschetyjskich, z czego w Uzbekistanie co najmniej 106 tys., w Kazachstanie – 50 tys., Kirgistanie – 21 tys., Azerbejdżanie – 17 tys. Obecnie mieszkają przede wszystkim w Rosji (jest tam ich ok. 100 tys.; gł. w Kraju Krasnodarskim i Stawropolskim), Uzbekistanie i Azerbejdżanie. Mówią wschodnioanatolijskim dialektem języka tureckiego. Sami określają się najczęściej jako Turcy (Türk), niektórzy uważają się za Gruzinów–muzułmanów (bardzo niewielka grupa); są także nazywani Turkami dżawachetyjskimi. Wyznają islam w wersji sunnickiej.

W etnogenezie Turków meschetyjskich wzięły prawdopodobnie udział dwie grupy etniczne. Pierwszą z nich było gruzińskie plemię Meschów (Meszków), o którym wspomina wielu starożytnych historiografów, zaś drugą – migrujący na te obszary Turcy seldżuccy. Od drugiej połowy XIII w. terytorium Meschetii wchodziło w skład gruzińskiego księstwa Samcche–Saatabago, zależnego od Królestwa Gruzji. Po najazdach Mongołów (XIII w.) i Timura (XIV w.) księstwo uzyskało autonomię, a po rozpadzie Gruzji na siedem oddzielnych organizmów państwowych stało się niezależne. W tym okresie nasiliła się migracja koczowniczych plemion tureckich na tereny Meschetii. W 1555 r. w wyniku wojen turecko–perskich o panowanie nad Kaukazem Samcche–Saatabago zostało włączone do osmańskiej Turcji jako paszałyk achałcychski. Początkowo książęta meschetyjscy rządzili jako tureccy paszowie, jednak w XVIII w. zostali przez sułtana pozbawieni władzy dziedzicznej. Osmanowie prowadzili również politykę aktywnej turkizacji i islamizacji miejscowej ludności, co spowodowało, że miejscowa ludność gruzińska stopiła się z Turkami, przejmując od nich język, wiarę i tracąc stopniowo świadomość narodową. Proces asymilacji przebiegał również dobrowolnie: małżeństwa między miejscowymi Gruzinami a Turkami były dość częste, co doprowadziło nawet do zmiany antropologicznego typu mieszkańców Meschetii. Na mocy pokoju rosyjsko–tureckiego w Adrianopolu (1829 r.) Meschetia została przyłączona do Rosji. Proces ostatecznego sturczenia Meschów nastąpił w II połowie XIX w.: mieszkańcy tego regionu mówili już niemal wyłącznie po turecku, choć jeszcze rozumieli gruziński (w latach 1920. już nie); wtedy też utwierdziło się określenie muzułmańskich i tureckojęzycznych mieszkańców Meschetii – Turcy meschetyjscy lub po prostu Turcy.

Od przełomu lat 1920. i 1930. Turcy meschetyjscy poddawani byli represjom przez władze sowieckiej Gruzji: zmuszano ich do zmiany narodowości i nazwisk, a wraz z rozpoczęciem II wojny światowej do Armii Czerwonej powołano niemal wszystkich meschetyjskich mężczyzn (ok. 40 tys., 26 tys. zginęło). W 1944 r. wszyscy Turcy meschetyjscy zostali deportowani do Azji Centralnej: z wywiezionych wówczas 115 tys. osób po drodze zginęło 17 tys. Rozproszono ich po Uzbekistanie, Kazachstanie i Kirgistanie i dopiero w 1956 r. zezwolono na zmianę miejsca zamieszkania, jednak zabroniono powrotu do Gruzji. Przebywanie wśród tureckojęzycznych narodów centralnoazjatyckich wzmocniło turecką tożsamość Turków meschetyjskich i ostateczną utratę poczucia wspólnoty z Gruzinami. Podczas pobytu na zesłaniu z Turkami meschetyjskimi zasymilowały się ponadto niewielkie grupy Turków osmańskich deportowanych w latach 1948–1949 z Abchazji i Adżarii; to również wzmocniło ich turkizację. Od lat 1960. wśród Turków zaczął się rozwijać ruch na rzecz uzyskania prawa do powrotu do Meschetii: organizowali zjazdy, pisali deklaracje do władz ZSRR, jednak bez skutku. W 1989 r. w uzbeckiej części Doliny Fergańskiej doszło do pogromów mieszkających tam Turków meschetyjskich; po tym wydarzeniu rozpoczęły się ich masowe wyjazdy z Uzbekistanu. Osiedlali się przede wszystkim na południu Rosji (gł. w Kraju Krasnodarskim): liczyli, że stamtąd łatwiej im będzie powrócić do ojczyzny. W efekcie Turcy znaleźli się w sytuacji bez wyjścia, bowiem Gruzja – choć oficjalnie zobowiązała się do umożliwienia ich repatriacji – nieoficjalnie robiła wszystko, aby nie pozwolić im na powrót do Meschetii. W Kraju Krasnodarskim Turcy stali się natomiast ofiarami prześladowań ze strony władz i rosyjskich nacjonalistów (przede wszystkim organizacji kozackich), które chciały ich zmusić do opuszczenia Rosji. W 2004 r. rząd USA rozpoczął realizację specjalnego programu, którego celem było udzielenie Turkom meschetyjskim statusu uchodźców i przewiezienie ich do Stanów Zjednoczonych. Wyjazdy rozpoczęły się jesienią 2004 r.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.