SERIA: NARODY / ETNOSY KAUKAZU


Żydzi górscy (Dżuchur)






Etno–lingwistyczna grupa Żydów zamieszkująca pogranicze dagestańsko–azerbejdżańskie. Na całym świecie jest ich prawdopodobnie ok. 20 tys., z czego większość w Izraelu i USA; w Rosji – 3,4 tys. (w Dagestanie – ok. 1 tys., w Moskwie – 0,9 tys.), w Azerbejdżanie – ok. 5 tys. (wg danych z 1989 r.; obecnie trudno oszacować). Mówią w języku tatyjskim należącym do irańskiej grupy języków indoeuropejskich (pokrewny językowi farsi); język górskich Żydów ma trzy dialekty: machaczkalińsko–nalczycki, derbencki i kubiński. Wyznają judaizm.

Przodkowie górskich Żydów przybyli na Kaukaz prawdopodobnie w wiekach od VII do XIII z północnej Persji i Imperium Bizantyjskiego; początkowo osiedlali się na terytorium Azerbejdżanu, następnie powędrowali na północ, do Dagestanu (połączyli się tam z ocalałymi po najazdach mongolskich Chazarami). W XI w. przejęli język od Tatów (język tatyjski), który był jednym z głównych języków ówczesnego Azerbejdżanu. Niektórzy etnografowie negują jednak tę teorię. Uważają, że przodkami współczesnych Żydów górskich jest część Tatów, którzy przyjęli judaizm od Chazarów (tzn. Żydzi górscy są z pochodzenia ludem irańskim, a nie semickim).

Pierwsze wzmianki o górskich Żydach pochodzą z połowy XIII w. W XV w. arabski historyk Ibn Tagriberdi pisał o Żydach z ”Czerkiesji”, którzy podróżowali do Kairu i utrzymywali kontakty ze swoimi krewniakami z basenu Morza Śródziemnego. Zapewne kontakty te wpłynęły na rozpowszechnienie się wśród nich liturgii rytu sefardyjskiego. W XV–XVII w. między Kubą i Derbentem (obecne pogranicze dagestańsko–azerbejdżańskie) istniał pas wiosek Żydów górskich, a jedna z dolin niedaleko Derbentu z centrum we wsi Aba–Saba zamieszkana była prawdopodobnie niemal wyłącznie przez nich (sąsiednie narody nazywały dolinę ”Dżugut–Katta” tzn. ”Żydowska Dolina”). W 1742 r. wiele żydowskim wiosek zostało zniszczonych w wyniku najazdu perskiego władcy Nadir–szacha; ocaleli schronili się w Kubie (do dziś istnieje tam dzielnica żydowska – Krasnaja Słoboda). Z kolei wiele wiosek dagestańskich Żydów zostało spalonych przez chana kazikumuchskiego (lata 1790.); ci z kolei uciekli do Derbentu. W czasie wojny kaukaskiej (1834–1859) część mieszkańców żydowskich aułów Dagestanu została siłą nawrócona na islam i zasymilowała się z miejscową ludnością kaukaską.

W latach 20. i 30. XIX w. górscy Żydzi weszli w pierwsze kontakty z żyjącymi w Rosji Żydami Aszkenazyjskimi; w drugiej połowie XIX w. zaczęli się osiedlać w takich miastach jak Baku, Temir–Chan–Szura (obecnie Bujnack), Nalczyk, Grozny, Port–Pietrowsk (obecnie Machaczkała). Zaczęto wówczas tworzyć pierwsze rosyjskojęzyczne szkoły dla górskich Żydów, opublikowano pierwsze książki w języku tatyjskim. W drugiej połowie XIX w. górscy Żydzi nawiązali również pierwsze kontakty z Palestyną, co poskutkowało pojawieniem się wśród nich idei syjonizmu. Od lat 1920. rozpoczęła się emigracja Żydów z Kaukazu do Palestyny. W latach 1928–1930 zmieniono alfabet języka tatyjskiego z hebrajskiego na łaciński, a w 1938 r. na cyrylicę. Podczas II wojny światowej wielu górskich Żydów mieszkających na terenach zajętych przez Niemców (Kaukaz Północny) zostało zamordowanych. W czasach sowieckich rozpoczęła się masowa emigracja Żydów górskich do Izraela, USA i miast rosyjskich (obecnie większość górskich Żydów żyje w Izraelu); część z nich zapisywało się ponadto jako Tatowie.

Ich tradycyjnymi zajęciami było rzemiosło i uprawa roli. Niemal do czasów współczesnych rozpowszechniona była poligamia (3–4 żony); na czele wielkiej rodziny (kilka pokoleń, zwykle ok. 70 osób mieszkających w kilku domach okalających jedno podwórko) stał najstarszy mężczyzna, którego rolę po jego śmierci przejmował najstarszy syn. Choć górscy Żydzi przejęli od narodów kaukaskich większą część kultury materialnej oraz wiele tradycji i zwyczajów (np. prawo zemsty rodowej) zachowali swoją religię i związane z nią obrzędy (obrzezanie, wesele, pogrzeb, rytualne potrawy, najważniejsze święta żydowskie); dość częste były związki rodzinne Żydów górskich z sąsiednimi narodami.

Maciej Falkowski

















do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.