NARODY / ETNOSY KAUKAZU (*)

O narodach, etnosach, grupach etnicznych...


1. Narody z rodziny kaukaskiej

1.1 Narody kartwelskie

Gruzini (Kartweli)
Ingilojcy (Ingiloj)
Lazowie
Megrelowie (Margali)
Swanowie (Muszwan)
1.2 Narody nachsko–dagestańskie

1.2.3 Grupa wajnachska

Bacbijcy (Bacbi)
Czeczeni (Nochczi)
Ingusze (Galgaj)

1.2.2 Grupa dagestańska

Achwachcy (Giachwalal)
Agułowie (Agul)
Andyjczycy (Andal)
Arczyńcy (Arszisztib)
Awarowie (Maarural)
Bagułałowie (Bagwalal)
Beżtyńcy (Beżtiny)
Botlichczycy (Bujchadi)
Budugowie (Budug)
Cachurzy (Jychby)
Chwarszyni (Akilko)
Chynałygcy (Kattiddur)
Czamałałowie (Czamaiga)
Dargijczycy (Darganti)
Didojcy (Didoi)
Dżekowie (Dżek)
Gaputlińcy
Ginuchcy (G'inozi)
Godoberyńcy (G'ibdidi)
Gunzybcy (G'unzal)
Kajtagcy (Chajdak')
Karatyńcy (Kkararal)
Kubaczyńcy (Ugbugan)
Kryzowie (Kryz)
Lakowie (Lak)
Lezgini (Lezgijar)
Rutulowie (Mychadbyr)
Tabasaranie (Tabasaran)
Tindalowie (Ideri)
Udyni (Udi)

1.3 Narody abchazo–adygskie

Abazyni (Abaza)
Abchazi (Apsua)

1.3.1 Narody adygskie

Adygejczycy (Adyge)
Czerkiesi (Adyge)
Kabardyjczycy (Adyge)
Szapsugowie (Szapsug)

2. Narody z rodziny ałtajskiej

Azerowie (Azerbajdżanlylar)
Bałkarzy (Taulula)
Karaczaje (Kharaczajlyla)
Kumycy (Gumuk)
Nogajowie (Nog'aj)
Truchmeni (Turkmen)
Turcy meschetyńscy (Türk)

3. Narody z rodziny indoeuropejskiej

Grecy (Ellines)
Kurdowie (Kurmanż)
Niemcy (Deutsche)
Ormianie (Haj)
Osetyjczycy (Iron)
Rosjanie (Russkije)
Tałysze (Tolysz)
Tatowie (Tat)

4. Narody z grupy semickiej

Asyryjczycy (Haldei)
Żydzi górscy (Dżuchur)
Żydzi gruzińscy (Ebraeli)

5. Narody z grupy mongolskiej

Kałmucy (Chalmg)


Maciej Falkowski


O narodach, etnosach, grupach etnicznych

Ze względu na możliwość znalezienia największej ilości informacji o grupach etnicznych i narodowych, zamieszkujących rosyjski Kaukaz Północny oraz niepodległe państwa Kaukazu Południowego (Gruzję, Armenię i Azerbejdżan) – głównie w źródłach rosyjsko–języcznych oraz krajów Kaukazu Południowego, przedstawiamy przyjętą w rosyjskiej i południowo–kaukaskiej literaturze etnologicznej terminologię pojęć; narodu i etnosu.

Poniższe definicje oparliśmy na propozycjach rosyjskiego etnologa Walerija Tiszkowa, które można znaleźć w „Narody Rosji, Encyklopedia„, Moskwa, 1994 r.:
Naród zawiera dwa podstawowe znaczenia:
Naród jako społeczność obywateli, ludności zamieszkującej terytorium przynależne do określonego państwa.
Naród jako społeczności etniczno–kulturowe, jako synonim grupy etnicznej lub narodowości. W tym znaczeniu naród tworzy grupa ludzi, która nosi tę samą nazwę, posiada wspólne elementy kultury, wspólne wyobrażenie o swoim pochodzeniu i wspólną pamięć historyczną, czuje się związana z określonym terytorium i posiada poczucie solidarności.
Dwie ww. definicje są ze sobą ściśle powiązane i tu pojawia się pojecie przynależności narodowej, która jest osobistym wyborem każdego obywatela. Każdy obywatel może odnosić się do większej lub mniejszej narodowości zamieszkującej np. terytorium Rosji lub za jej granicami.

W literaturze rosyjskiej funkcjonuje również pojęcie etnosu – jako grupy charakteryzującej się wspólnotą terytorium, języka i pochodzenia, oraz posiadającej wspólne cechy kultury materialnej i duchowej, a także świadomość etniczną wyrażającą się np. we wspólnym samookreśleniu. Etnos w tym ujęciu jest bliski drugiemu ww. znaczeniu narodu.

Grupa etniczna w ujęciu literatury rosyjskiej oznacza część etnosu, która oddzieliła się od niego np. w wyniku migracji, ale zachowała poprzednią samoświadomość i częściowo kulturę, np. Niemcy w Kazachstanie, itd.

W sowieckiej Etnografii (opierającej się na ewolucjonizmie) funkcjonowało kilka rodzajów etnosu, które niejako stanowiły poszczególne stadia w rozwoju historycznym danej grupy. Poczynając od najniższych stadiów rozwoju takich jak plemię, narodowość, nacja aż po etnos i najwyższą formę naród. W tej chwili odchodzi się od tego typu systematyki, jednak jej piętno nadal może być widoczne w wielu opracowaniach obecnych badaczy z obszaru postsowieckiego.

Polskie propozycje rozumienia terminów grupa etniczna, naród i etniczność

W chwili obecnej w polskiej literaturze etnologicznej istnieje wiele rozumień i definicji pojęcia grupa etniczna, naród, czy etniczność, etnosy. Bardzo często badacze używają synonimicznych lub znaczeniowo zbliżonych terminów: lud, etnos, narodowość, naród. Przyjęcie określonego terminu i jego znaczenia, zależy przede wszystkim o ustaleń danego badacza.

My proponujemy pojęcia grupy etnicznej i grupy narodowej/względnie narodu. Najkrótszą definicję grupy etnicznej oparliśmy na proponowanej przez polskiego etnologa Sławoja Szynkiewicza, który dokonał syntezy definicji proponowanych przez polskich etnologów i etnografów w czasie konferencji na temat Konfliktów Etnicznych w Warszawie, w 1993 r., (publikacja „Konflikty etniczne„, red. S. Szynkiewicz, Warszawa, 1993 r.) Zatem grupa etniczna to grupa deklarująca wspólnotę odziedziczonej i specyficznej kultury, mająca zdolność upowszechniania tego przeświadczenia i na tej podstawie uznająca własną odrębność w otaczającym ją świecie.

Współczesne ujęcie antropologiczne grupy etnicznej uwzględnia przede wszystkim subiektywne kryteria przynależności do wspólnoty etnicznej. Grupa etniczna jest tworem mentalnym, a jej istnienie zależy od woli jej członków. Członkostwo w niej zależy od samoprzypisania i przypisania przez innych

Co raz częściej w ostatnich latach pojawia się również pojęcie etniczności. Przedstawiamy definicję etniczności w ujęciu innego polskiego etnologa Łukasza Smyrskiego, (która jest w dużym stopniu efektem jego kilkuletnich badań nad grupami etnicznymi syberyjskiej części FR): Etniczność – jeżeli definiowana jako kryterium subiektywne, to jest to identyfikacja z tradycją i kulturą danej społeczności czy grupy. Identyfikacja koncentruje się wokół kilku wartości: zmityzowanej wersji historii, religii (które są określane często jako własności kulturowe), ludowej wizji świata i filozofii, czyli odwołuje się do etniczności wynalezionej, gdzie podstawą nie jest obiektywny wizerunek kultury, ale jej interpretacja i wpływ na świadomość ludzi. Zjawiskiem towarzyszącym temu procesowi jest symboliczne pokrewieństwo, pamięć wspólnego pochodzenia, będące podstawą wielu ideologii narodowych.

Niżej przedstawiamy również kilka najbardziej dyskutowanych w polskiej Etnologii definicji narodu, autorstwa enologów i socjologów, zajmujących się tym zagadnieniem

W przypadku pojęcia naród, obecnie możemy wydzielić trzy koncepcje: – autotelistyczne zakładają, że naród to zbiorowość, która powstała sama dla siebie, w wyniku własnej woli członków; – kulturalistyczne – naród jest produktem historii i wspólnotą kulturową ukształtowaną historycznie; – instrumentalistyczne – naród powstaje w wyniku działań prawnych i instytucji państwowych

Benedict Anderson – naród jest polityczną wspólnotą wyobrażoną, nieuchronnie ograniczoną i suwerenną.

Ernest Gellner – naród powstaje w wyniku nacjonalizmu, przypisującego jednostki narodowe jednostkom politycznym.

Antonina Kłoskowska – naród to wspólnota kultury, ułatwiająca wzajemne porozumiewanie się.

Anthony Smith – wprowadził pojęcie etni, które jest etapem przejściowym między grupą etniczną a narodem. Etnia to grupa ludzi wyróżniająca się od innych ludzi i grup czymś szczególnym, jakąś wyjątkową cecha, np. wspólnym pochodzeniem, językiem, religią.
Naród to wspólnota historyczna.

Florian Znaniecki – naród to zabieg kulturowy, inicjowany przez niewielką grupę intelektualistów. Jest świadomym zabiegiem elity, która rozpowszechnia te idee w szerszym kręgu ludzi.

Zaprezentowaliśmy skrótowo tylko niewielki wycinek dyskusji nad tożsamością etniczną.
Definicje narodu, grupy etnicznej czy innych ujęć etniczności ciągle czekają na kolejne badania i propozycje, szczególnie dotyczy to obszaru Kaukazu. Zapraszamy do badań, dyskusji i nowych własnych propozycji!

Patrycja Prześlakiewicz


do góry

(C) Wszelkie prawa zastrzeżone - zarówno do fotografii jak i tekstów na stronie. W przypadku zainteresowania prosimy o kontakt z autorami.